Mál nr. 411/2012

Lykilorð
  • Fasteign
  • Þjóðlenda
  • Aðfinnslur
  • Réttaráhrif dóms
  • Afréttur
  • Eignarréttur
  • Gjafsókn

                                     

Fimmtudaginn 26. september 2013.

Nr. 411/2012.

 

Íslenska ríkið

(Indriði Þorkelsson hrl.

Magnús H. Magnússon hdl.)

gegn

Þingeyjarsveit

Eiríki Þóroddssyni

Þórarni Baldvinssyni og

Ólöfu Eiríksdóttur

(Sigurður Jónsson hrl.

Guðbjarni Eggertsson hdl.)

 

Eignaréttur. Fasteign. Þjóðlenda. Afréttur. Réttaráhrif dóms. Gjafsókn. Aðfinnslur.

Í krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar að því er varðaði mörk þjóðlendu og eignarlanda jarðanna Sörlastaða og Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka auk ákvæða um að landsvæðin Mjóidalur og Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár væru eignarlönd utan þjóðlendna. Þá krafðist hann þess að viðurkennt yrði að landsvæði innan nánar tilgreindra marka væri þjóðlenda. Hæstiréttur taldi að ekki yrði ráðið hvort við landnám hefði verið stofnað til beins eignaréttar að landsvæðinu með námi, en hvorki frásagnir í Landnámu né staðhættir útilokuðu að svo hefði verið. Að því er varðaði landsvæðið Mjóadal taldi Hæstiréttur að ekki yrði dregið í efa að landsvæðið væri háð beinum eignarrétti. Hins vegar taldi Hæstiréttur að um merki Mjóadals til suðurs og vesturs yrði ekki byggt á landamerkjaskjali frá 1897 svo sem gert hafði verið í úrskurði óbyggðanefndar, þar sem leggja yrði til grundvallar að með því að eigandi jarðarinnar hefði látið útbúa og þinglýsa skrá yfir afréttarlönd árið 1904, sem tók m.a. til lands Mjóadals, hefði hann í raun fellt landamerkjaskjalið úr gildi að því leyti sem ekki gætti samræmis milli þeirra. Taldi Hæstiréttur því að rétt væri að draga mörk Mjóadals með öðrum hætti en gert var í úrskurði óbyggðanefndar, en það land sem féll utan þeirrar afmörkunar var talið þjóðlenda. Að því er varðaði mörk þjóðlendu og eignarlands jarðarinnar Sörlastaða vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar 1884 skyldu merki hennar að austan fylgja nánar tilgreindum kennileitum suður eftir Vallafjalli og enda í Pílagrímsfjalli, en merkjum hennar til suðurs hefði einungis verið lýst með þeim orðum að þar lægju „eyðigrjót og sandar.“ Pílagrímsfjall stæði nokkru norðan við þá punkta sem aðilar málsins miðuðu við og hefði hvorugur þeirra skýrt kröfu sína á viðhlítandi hátt með tilliti til landamerkjabréfsins. Þar sem dómkröfur Í voru Þ, E, ÞB og Ó til hagsbóta væri ekki annað fært en að leggja þær til grundvallar um það hvar hornmark syðst á austurmerkjum jarðarinnar væri. Skyldi það land sem féll innan marka jarðarinnar samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar en utan þeirra samkvæmt framangreindu teljast til þjóðlendu. Um merki Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka að sunnanverðu vísaði Hæstiréttur til þess að í landamerkjabréfi frá 1883 hefðu merki landsvæðisins átt að fylgja Timburvalladalsá að austan, en að vestan hefði „Fjallið“ átt að ráða. Um merki til suðurs hefði sagt að þar væru öræfi. Vísaði Hæstiréttur til þess að í eldri heimildum frá 15. og 16. öld hefði komið fram að Munkaþverárklaustur ætti jarðirnar Hjaltadal og Sörlastaði með báðum dölum, sem hljóti að hafa verið Hjaltadalur og Timburvalladalur. Þá mætti líta svo á að afmörkun á landi jarðarinnar Hjaltadals í yfirlýsingu um skiptingu jarðarinnar frá 1950 væri sú sama og fólst í hinum eldri heimildum. Kröfur aðila um merkin ættu sér hvorki stoð í landamerkjabréfinu frá 1883 né öðrum heimildum. Lýsingin í landamerkjabréfinu frá 1883 gæti hins vegar, svo langt sem hún náði, samrýmst því sem ráðið yrði af heimildum frá 15. og 16. öld og yfirlýsingunni frá 1950. Í ýmsum heimildum frá 19. öld hefði ítrekað mátt sjá rætt um afrétt, afréttarland og land fyrir afréttarpening, sem hafi tilheyrt eða legið undir jörðina Hjaltadal eða eftir atvikum Kambfell og að auki hefðu Hjaltadalur og Timburvalladalur í sumum tilvikum verið nefndir afdalir eða afréttardalir. Ekkert yrði þó ráðið með vissu af gögnum málsins um hvar slíkt afréttarland hefði nánar verið eða hvort mörk þess og annars lands jarðarinnar hefði að einhverju leyti eða jafnvel öllu legið sunnan við syðstu drög dalanna. Taldi Hæstiréttur að skýra ætti landamerkjabréfið frá 1883 á þann hátt að merki Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka fylgdu Timburvalladalsá að austan suður til upptaka hennar, þaðan færu þau til suðvesturs eftir beinni línu, sem lægi meðfram syðstu drögum Vestur Króka í Hjaltadal, allt þar til hún kæmi að vatnaskilum á fjalllendi milli Hjaltadals og Bleiksmýrardals, en fylgdi þar á eftir vatnaskilunum til norðurmerkja Hjaltadals. Voru merkin þannig dregin með öðrum hætti en gert var í úrskurði óbyggðanefndar og skyldi það land sem féll utan merkjanna teljast til þjóðlendu. Að því er varðaði Bleiksmýrardal eystri vísaði Hæstiréttur til þess að í gögnum málsins væru engar heimildir um að þar hefði nokkru sinni verið búseta. Af elstu heimildum yrði ekki ráðið að kirkjur í Hólabiskupsdæmi hafi talið til réttinda yfir Bleiksmýrardal eystri. Í máldögum frá 15. og 16. öld hefði hins vegar verið rætt um réttindi Munkaþverárklausturs í Bleiksmýrardal eystri, en ekkert lægi fyrir hvernig þau væru til komin. Jörðin Munkaþverá væri nærri 20 km frá Bleiksmýrardal eystri og væri hún skilin frá honum af fjallendi. Þótt tekið hefði verið til orða í máldögum frá 15. og 16. öld að Munkaþverárklaustur ætti allan dalinn austan Fnjóskár væri ekki tilefni til að álykta annað en að réttindi klaustursins hefðu verið bundin við rétt til upprekstrar búfjár til beitar og annarra afréttarnota svo sem getið var í öðrum heimildum um landið. Fengi dómur Landsyfirréttar 25. júní 1855 þessu ekki breytt, en í honum hefði ekki verið úr því leyst hvert inntak réttinda klaustursins í Bleiksmýrardal hefðu verið. Yrði því að líta svo á að landsvæðið væri ekki háð beinum eignarrétti og því félli það undir þjóðlendu. Þá var það niðurstaða Hæstaréttar að landið sem fellt var undir þjóðlendu í málinu skyldi teljast í afréttareign jarða í fyrrum Bárðdæla- og Ljósavatnshreppum.

 

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2012. Hann krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar 6. júní 2008 í máli nr. 3/2007 verði felldur úr gildi að því er varðar mörk þjóðlendu og eignarlanda jarðanna Sörlastaða og Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka auk ákvæða um að landsvæðin Mjóidalur og Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár séu eignarlönd utan þjóðlendna. Hann krefst þess einnig að viðurkennt verði að land vestan og sunnan eftirfarandi marka sé þjóðlenda: Frá botni Mjóadals fylgi mörkin Mjóadalsá að mótum hennar við Syðri-Bótará, sem ráði þaðan allt til upptaka, frá þeim verði dregin bein lína til suðvesturs að upptökum Timburvalladalsár og þaðan í norðvestur í austasta drag Austurkróksár, sem verði svo fylgt í sömu átt í Hjaltadalsá, en frá þeim ármótum fari mörkin áfram í beinni línu að Hamarslækjargili, sem ráði vestur í Fnjóská. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.

Gylfi Friðriksson var meðal aðila málsins í héraði sem einn af eigendum Sörlastaða. Aðilarnir kveða það hafa komið fram að gengnum hinum áfrýjaða dómi að mistök hafi verið gerð við þinglýsingu eignarheimilda að jörðinni og eigi nefndur maður ekki að réttu lagi hlut í henni. Hann er því ekki aðili að málinu fyrir Hæstarétti.

Dómendur í málinu fóru á vettvang 3. september 2013.

I

Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 15. júní 2006 til meðferðar landsvæði á austanverðu Norðurlandi, sem réðist að vestan af Fnjóská frá ósi hennar í Eyjafirði að þeim stað, sem hún sker vesturmörk Þingeyjarsveitar, þaðan eftir þeim mörkum til suðurs í Fjórðungakvísl, síðan eftir henni til austurs að Nýjadal og upp frá því áfram eftir nánar tilteknum punktum inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði suður að ármótum við Kreppu, þaðan var þeirri á fylgt að mótum hennar við Kverká, sem réði síðan mörkunum til upptaka í Brúarjökli. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur áfrýjanda 1. nóvember 2006, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust fjölmargar kröfur og athugasemdir. Hún ákvað síðan að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 3/2007, sem náði til Þingeyjarsveitar vestan Skjálfandafljóts og sunnan Ljósavatnsskarðs. Í því máli var meðal annars leyst úr kröfum áfrýjanda um að til þjóðlendna yrði talið landsvæðið Mjóidalur, sem stefndi Þingeyjarsveit gerir tilkall til, hluti af jörðinni Sörlastöðum, sem er í sameign allra stefndu, hluti af jörðinni Hjaltadal ásamt Kambfellskjálka, sem er í eigu stefnda Þingeyjarsveitar, og landsvæði, sem í framlögðu þinglýsingarvottorði er nefnt Bleiksmýrardalur eystri og sami stefndi kallar til réttinda yfir. Í úrskurði óbyggðanefndar 6. júní 2008 var hafnað kröfum áfrýjanda, sem lutu að Mjóadal, Sörlastöðum og Hjaltadal ásamt Kambfellskjálka. Þá var einnig hafnað kröfu áfrýjanda um að Bleiksmýrardalur eystri yrði allur talinn innan þjóðlendu, en óbyggðanefnd dró á hinn bóginn mörk eignarlands á því svæði gegnt þjóðlendu til suðurs og suðausturs á annan hátt en stefndi Þingeyjarsveit hafði krafist. Áfrýjandi undi ekki niðurstöðum nefndarinnar um þessar jarðir og landsvæði. Hann höfðaði mál þetta 15. desember 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998.

II

Jarðirnar og landsvæðin, sem mál þetta varðar, eru í sveitarfélaginu Þingeyjarsveit suður af Bárðardal og Fnjóskadal á milli Mjóadalsár í austri og Fnjóskár í vestri.

Austast af þessum löndum er Mjóidalur, en 8. maí 1897 var gert „landamerkjaskjal fyrir jörðina Mjóadal í Ljósavatnshreppi“, sem var þinglesið 29. júní sama ár, svohljóðandi: „Að austan skilur Mjóadalsá lönd Mjóadals og Íshóls. Að sunnan skilur Tungufellsá, svo Þvergil og síðast bein stefna úr því vestur á hágrjót, Mjóadalsland og almenning. Þaðan liggja svo merkin norður háfjallið, eftir því sem vatnsföll deila sveita milli, norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár, sem að norðan skilur lönd Mjóadals og Mýrar.“ Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi Þingeyjarsveit þess sem eigandi Mjóadals að land innan þessara merkja yrði talið utan þjóðlendu og féllst nefndin sem áður segir á þá kröfu. Mýri, sem liggur fyrir norðan Mjóadal, mun vera syðst jarða í Bárðardal, en frá merkjunum við upptök Syðri-Bótarár, sem lýst er í landamerkjaskjalinu, eru um 3 km í beinni loftlínu til suðausturs að þeim stað, sem hún rennur í Mjóadalsá, en um 70 km til sjávar við ós Skjálfandafljóts. Mjóadalsá ræður síðan austurmerkjum Mjóadals um 10 km í suður frá ármótum við Syðri-Bótará að þeim stað, þar sem Mjóadalsá myndast með því að Tungufellsá og Mosakvísl renna saman skammt fyrir norðan Tungufellssporð. Frá þessum merkjum eru um 5 til 6 km austur að Skjálfandafljóti, en handan Mjóadalsár liggur land eyðijarðarinnar Íshóls og er það háð beinum eignarrétti samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar, sem áfrýjandi unir við að þessu leyti. Frá þeim stað, þar sem Mjóadalsá myndast samkvæmt áðursögðu, ráðast suðurmerki Mjóadals af Tungufellsá tæplega 2 km í suðvestur að Þvergili, þau fylgja síðan gilinu rúmlega 1 km í vestur, en síðan beinni línu í sömu stefnu um 5 km að hágrjóti, sem nefnt er í landamerkjaskjalinu, og er þar hornpunktur til vesturs. Fyrir sunnan þessi merki er svonefnt afréttarland í Þingeyjarsveit, sem telst þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Eftir landamerkjaskjalinu liggja síðan vesturmerki Mjóadals eftir vatnaskilum frá hágrjóti „norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár“, en samkvæmt uppdráttum, sem fylgja úrskurði óbyggðanefndar, er sú lína dregin í beinni stefnu um 12 km í norðnorðaustur að Syðri-Bótará. Syðst liggja þessi vesturmerki að landi, sem stefndi Þingeyjarsveit gerir tilkall til sem eigandi Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka, en nyrst liggja þau að landi, sem eigendur Sörlastaða telja tilheyra þeirri jörð. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að landsvæði þetta liggi í yfir 400 m hæð upp af Mjóadal, það halli til vesturs og sé fjalllent, en vesturhlið dalsins sé skorin giljum, sem nokkrar smáár renni um austur í Mjóadalsá.

Um Sörlastaði var gert landamerkjabréf 19. apríl 1884, sem var þinglesið 18. júní sama ár. Þar sagði meðal annars: „Til austurs á Vallnafjall eiga Sörlastaðir land að Bæjargilstjörn, að Grettistaki, að Fremraskarðsdragi, að Hvítárdragi, að Pílagrímsmosum og að Pílagrímsfjalli. Að sunnan liggja eyðigrjót og sandar. Að vestan skiftir Sörlastaðalandi frá Hjaltadalslandi og Snæbjarnarstaðalandi Timburvalladalsá og Bakkaá.“ Samkvæmt uppdráttum, sem fylgja úrskurði óbyggðanefndar, virðast stefndu við kröfugerð sína fyrir nefndinni hafa sett syðsta punkt á austurmerkjum Sörlastaða við Syðri-Bótará um 3 km fyrir sunnan Pílagrímsfjall, sem getið var um í landamerkjabréfinu. Eins og jörðin er þannig afmörkuð fara austurmerki hennar um 28 km eftir fjalllendi, lengst af eftir Vallafjalli úr norðri, en handan merkjanna er land sjö jarða, sem liggur til austurs niður í Bárðardal, og er Mýri þeirra syðst. Frá þessum merkjum á fjöllum liggur land Sörlastaða til vesturs að mestu niður í Timburvalladal, sem kemur nærri norðurmerkjum jarðarinnar saman við tvo dali úr vestri, Hjaltadal og Bleiksmýrardal, og tekur þá Fnjóskadalur við til norðurs, en þaðan eru um 20 km í beinni loftlínu til sjávar í Eyjafirði. Að vestan fylgja merki Sörlastaða Timburvalladalsá frá upptökum á um 28 km leið í norðnorðvestur, en frá ánni austur að merkjum jarðarinnar á fjöllum eru á bilinu frá 1 til 3 km. Nyrst á vesturmerkjum liggur land Sörlastaða á um 3 km leið að jörðinni Snæbjarnarstöðum, en þar fyrir sunnan tekur við land Kambfellskjálka, sem áður var hluti af jörðinni Hjaltadal, allt suður til upptaka Timburvalladalsár. Suðurmerki Sörlastaða, eins og stefndu hafa dregið þau inn á uppdrætti, liggja sem áður segir að nyrsta hluta vesturmerkja Mjóadals.

Landamerkjabréf var gert fyrir Hjaltadal 16. janúar 1883 og þinglesið 18. júní 1884. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að Kambfellskjálki hafi fyrst verið greindur frá öðru landi Hjaltadals með yfirlýsingu 27. ágúst 1950, sem nánar verður getið hér síðar, og tók því landamerkjabréfið í einu lagi til landsins, sem í málinu hefur verið kennt við þessi tvö heiti. Merkjum Hjaltadals var þar lýst á eftirfarandi hátt: „Að austan ræður Timburvallaá. Að norðan merkjagarður, er liggur miðja vegu milli Snæbjarnarstaða og Hjaltadals. Að vestan ræður Fjallið. Að sunnan eru Öræfi.“ Stefndi Þingeyjarsveit telur þessa lýsingu fela í sér að austurmerki Hjaltadals nái að Timburvalladalsá frá upptökum hennar og til norðnorðvesturs að merkjum jarðarinnar við Snæbjarnarstaði. Sú leið er nærri 26 km, en handan þessara austurmerkja er land Sörlastaða. Norðurmerki Hjaltadals eru skammt norðan við það svæði, þar sem Timburvalladalur og Hjaltadalur koma saman, stuttu áður en þeir sameinast síðan Bleiksmýrardal úr vestri, og liggja merkin frá ánni í dalnum um 2 km upp á norðurenda Tungufjalls. Samkvæmt uppdráttum, sem fylgja úrskurði óbyggðanefndar, hefur stefndi Þingeyjarsveit dregið merkin til suðausturs að landi Mjóadals eftir línu milli upptaka Timburvalladalsár og svonefnds hágrjóts, en látið síðan suðurmerki fylgja þaðan framhaldi beinu línunnar milli Þvergils og hágrjóts, sem ráða samkvæmt áðursögðu suðurmerkjum Mjóadals, um 3,5 km vestur að hornpunkti. Handan þessara suðurmerkja er landsvæðið Bleiksmýrardalur eystri. Vesturmerki Hjaltadals fylgja samkvæmt þessum uppdráttum vatnaskilum á fjalllendi austan Bleiksmýrardals allt til áðurnefndra merkja í norðri gegnt Snæbjarnarstöðum. Í beinni loftlínu eru þessi vesturmerki um 31 km og sem næst í stefnu frá suðri til norðurs. Á um ⅔ hlutum þeirrar leiðar liggja þau að landi Bleiksmýrardals eystri norður til Hamarslækjargils, en þá tekur við land jarðarinnar Tungu allt til enda. Landið, sem stefndi Þingeyjarsveit telur samkvæmt þessu liggja innan merkja Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka, nær þannig úr austri frá Timburvalladalsá og upp um vesturhlíðar þess dals til fjalla, síðan aftur af fjöllum niður í Hjaltadal, yfir á sem kennd er við hann og þaðan enn í vestur upp úr þeim dal til vatnaskila á fjöllum, sem standa austan Bleiksmýrardals. Þar sem mest er nær þetta svæði um 12 km frá austri til vesturs. Í úrskurði óbyggðanefndar er staðháttum í landi Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka að öðru leyti lýst þannig að það liggi í yfir 500 m hæð og skiptist að norðan í tvær tungur, sem Hjaltadalur skilji að. Sú eystri, Kambfellstunga, afmarkist af bröttum hlíðum Kambfells, sem nái 945 m hæð, en á þeirri vestari sé Austur-Króksfjall, 939 m hátt.

Eftir gögnum málsins hefur ekki verið gert landamerkjabréf fyrir landsvæðið Bleiksmýrardal eystri. Óbyggðanefnd komst að þeirri niðurstöðu að land í Bleiksmýrardal eystri væri innan nánar tiltekinna merkja háð beinum eignarrétti stefnda Þingeyjarsveitar og unir hann við þá niðurstöðu, bæði um afmörkun landsins og stöðu þess, en það gerir áfrýjandi á hinn bóginn ekki. Merki Bleiksmýrardals eystri, sem nefndin dró, fylgja að vestanverðu Fnjóská á um 36 km leið sunnan frá svonefndri Einstökutorfu til Hamarslækjar. Fnjóská rennur á þessu bili sem næst í beinni stefnu frá suðri til norðurs. Handan hennar er landsvæðið Bleiksmýrardalur vestri, sem er þjóðlenda samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 413/2012, en hann er kveðinn upp samhliða dómi í þessu máli. Að norðan ráðast merkin af Hamarslæk og gili, sem kennt er við hann. Þessi merki eru um 2 km að lengd og skilja þau Bleiksmýrardal eystri frá jörðinni Tungu. Til austurs snúa merki nyrðri hluta svæðisins að landi, sem stefndi Þingeyjarsveit gerir tilkall til sem eigandi Hjaltadals, allt til svonefnds hágrjóts, sem í beinni loftlínu er um 22 km fyrir sunnan Hamarslækjargil, en þessum merkjum var lýst hér að framan í umfjöllun um Hjaltadal ásamt Kambfellskjálka. Óbyggðanefnd dró merki landsvæðisins til suðausturs á móti svonefndu afréttarlandi í Þingeyjarsveit þannig að gil, sem liggur sunnan við Einstökutorfu á austurbakka Fnjóskár, réði til innstu draga þess, þaðan var dregin lína stystu leið í vatnaskil á fjalli og þeim loks fylgt til hágrjóts. Í beinni loftlínu eru um 18 km frá þessum suðurmerkjum við Fnjóská til hágrjóts. Að öðru leyti er þessu landsvæði lýst þannig í úrskurði óbyggðanefndar að það liggi í meira en 380 m hæð, en inn af dalnum nái gróðurteygingar upp í 650 til 700 m hæð með bökkum Fnjóskár. Upp af dölum og giljum á svæðinu sé land hallalítið, gróðursnautt og öldótt.

III

Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá árinu 1712 sagði að „Mioadalskot og Holkot kallast tvö eyðiból á Mjóadal fyrir vestan ána, og sjást enn nokkur byggíngamerki á báðum þeim, bæði tóftarústa og túngarða. Ekki má þessi eyðiból aftur byggja fyrir heyskaparleysi og so fjarska við bygðina.“ Eftir gögnum málsins mun býli allt að einu hafa verið reist á ný á þessu svæði, að talið er á árinu 1812, og hlaut það heitið Mjóidalur, en samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar var eftirfarandi sagt um þetta í lýsingu Eyjardalsár- og Lundarbrekkusókna frá 1840: „Í Mjóadalnum, sem suður af Mýri liggur upp til landsins, stendur bærinn Mjóidalur, áður nefndur Mjóadalskot, hér um bil mílu sunnar en Mýri og er hjáleiga frá Mýri.“ Í jarðamati frá árinu 1849 sagði meðal annars: „Mjóidalur bygdur úr Mýrar landi fyrir 36 árum en ómetin. ... Eingi á þurru helst af laufi, meiri partur lángsóktur og óviss, þar uppi er að blása eingi og hagbeit ... landrými er sæmilegt og landkostir til málnytu og þrifa í betra lagi“. Mjóidalur virðist hafi verið skilinn frá Mýri fyrir 1880, þar sem Mjóidalur var seldur á uppboði 21. maí á því ári.

Landamerkjabréf var gert fyrir Sörlastaði 19. apríl 1884, en þar var merkjum jarðarinnar til suðurs sem fyrr segir aðeins lýst með þessum orðum: „Að sunnan liggja eyðigrjót og sandar.“ Þetta bréf var áritað um samþykki meðal annars af hálfu Hjaltadals, en ekki fyrir Mjóadal. Í landamerkjabréfi fyrir jörðina Mýri 20. maí 1885, sem var þinglesið 14. júní 1890 og áritað um samþykki af hálfu Mjóadals og Sörlastaða, sagði meðal annars: „Að sunnan skilur Syðri-Bótará lönd Mýrar og Mjóadals. Frá norðvestustu upptökum Bótarár liggja svo merkin norður háfjallið eftir því sem vatnsföll deila sveita milli“. Landamerkjaskjalið, sem var gert fyrir Mjóadal 8. maí 1897 og áður hefur verið greint frá, var áritað um samþykki af eiganda ⅔ hluta Mýrar, ábúanda Mýrar og eiganda Íshóls, en hvorki af hálfu Hjaltadals né Sörlastaða.

Á vorhreppaskilaþingi fyrir Ljósavatnshrepp 16. júní 1892 var fjallað um „skort á nýtilegum afrjettarlöndum“, en hreppnum mun áður hafa borist tilboð um kaup á jörðunum Íshóli og Mjóadal. Sagði í fundargerð að fundarmenn hafi talið að vel myndi henta að leggja þessar jarðir í eyði og taka svo til upprekstrarnota. Aftur var fjallað um þetta á sams konar þingi 12. júní 1893, en ákveðið að fresta frekari aðgerðum. Mjóidalur mun hafa lagst í eyði á árinu 1894 og keypti Ljósavatnshreppur hann með samningi 4. júní 1897, sem var þinglesinn 29. sama mánaðar.

Í skjali, sem hreppsnefnd Ljósavatnshrepps gerði 23. mars 1904 með fyrirsögninni: „Skrá yfir afréttarlönd suður af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts“, sagði meðal annars eftirfarandi: „Mjóadalsland (eign Ljósavatnshrepps). Takmörk eru þessi: Að austan er Mjóadalsá frá Syðri-Bótará að Tungufellsá. Að sunnan ræður Tungufellsá að Þvergili, þá ræður Þvergil uns það þrýtur. Að vestan ræður bein stefna vestan við öll drög er liggja að Lambám og Grjótá að botni Syðri-Bótarár. Að norðan ræður Syðri-Bótará að ósi hennar.“ Þetta skjal var þinglesið 31. maí 1904.

Í gögnum vegna fasteignamats frá árunum 1916 til 1918 sagði meðal annars um Mýri: „Jörðin liggur á sveitarenda með afrétt á aðra hönd, og er því ágangur af afréttarfé.“ Mjóadals virðist ekki hafa verið getið í þessu fasteignamati. Í bréfi, sem sýslumaður Þingeyjarsýslu ritaði til stjórnarráðsins 6. apríl 1920 í tilefni af fyrirspurn þess um svæði „sem talin eru almenningar, svo og um afréttarlönd sem ekki sannanlega hafi tilheyrt eða nú tilheyri nokkru lögbýli“, sagði að sýslumaður hafi heyrt að til almenninga á öræfum í sýslunni teljist meðal annars „vestan megin Skjálfandafljóts land alt suður af Íshóls og Mjóadals löndum.“

                                                                   IV

Í máldögum Auðunar biskups rauða Þorbergssonar fyrir Hólabiskupsdæmi frá árinu 1318 sagði meðal annars að „klaustur hins heilaga ᴃenedicti ad þuerä j ᴇyiafirdi“ ætti „saurlastader. geẏtabu.“ Í skrá um eignir Munkaþverárklausturs, sem rituð var 1446, voru „Saurlastadir“ taldir upp meðal jarðeigna þess. Í máldögum Ólafs biskups Rögnvaldssonar um Hólabiskupsdæmi, sem gerðir voru á árabilinu 1461 til 1510, sagði að Munkaþverárklaustur ætti „hialltadal oc sollastade med badum dolunum.“ Í skrá Sigurðar Jónssonar prests á Grenjaðarstað um máldaga Hóladómkirkju, klaustra og nokkurra kirkna á Norðurlandi frá árinu 1525, sem nefnd hefur verið Sigurðarregistur, sagði að Munkaþverárklaustur ætti „hialtadal. stullastade. med badum dolum.“ Sörlastaðir töldust enn til eigna Munkaþverárklaustur þegar jarðamöt voru gerð 1804 og 1849, en í gögnum varðandi síðara matið sagði meðal annars eftirfarandi um jörðina: „Landvidd og landgædi til allra afnota í bestalagi; skogarland nokkurt, og vídir mikill til kolagerdar; afrettar hlunnindi, lika nokkur hestagánga, og fjallagrös til heimilis brúkunar.“

Samkvæmt gögnum málsins leitaði Jón nokkur Gunnlaugsson 20. maí 1851 eftir makaskiptum á tiltekinni jörð sinni og Sörlastöðum. Í umsögn, sem umboðsmaður Munkaþverárklausturs veitti amtmanni af þessu tilefni 25. júlí sama ár, sagði meðal annars að land Sörlastaða væri yfirmáta stórt, frjótt og grasgefið og fylgdi henni jafnframt „afrétt“, þar sem væru birki- og víðitré. Amtmaður ritaði í framhaldi af þessu bréf 29. sama mánaðar til danska innanríkisráðuneytisins, þar sem kom fram að Sörlastaðir væru vegna frjórra bithaga og víðáttumikils lands með tilheyrandi „afrétt“ ein af betri landbúnaðarjörðum, en mælt væri allt að einu með makaskiptum. Ráðuneytið heimilaði þessa ráðstöfun með bréfi til amtmanns 12. nóvember 1851. Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að makaskiptin hafi náð fram að ganga, enda átti Jón þessi Gunnlaugsson, sem þá var nefndur bóndi á Sörlastöðum, í deilum á árunum 1859 og 1860 við ábúanda í Hjaltadal um réttindi yfir landi í Timburvalladal, en þeim ágreiningi lauk með sátt 3. október 1860, þar sem Jón lýsti því yfir að hann sleppti öllu tilkalli til lands vestan Timburvalladalsár gegn því að viðurkenndur væri eignarréttur hans að mýrarparti fyrir austan ána, sem nýttur hafi verið frá Hjaltadal.

Hér áður var greint frá efni landamerkjabréfa, sem voru gerð fyrir Sörlastaði 19. apríl 1884, Mýri 20. maí 1885, Mjóadal 8. maí 1897 og Hjaltadal 16. janúar 1883. Bréfið fyrir Sörlastaði var samþykkt af hendi Hjaltadals en hvorki Mýrar né Mjóadals, bréf Mýrar var samþykkt fyrir Sörlastaði og Mjóadal en ekki Hjaltadal, bréf Mjóadals var samþykkt af hálfu Mýrar en hvorki Sörlastaða né Hjaltadals og bréf Hjaltadals var samþykkt vegna Sörlastaða en ekki Mýrar eða Mjóadals.

Sýslumaður fól tveimur mönnum 2. janúar 1891 að meta Sörlastaði til verðs, að virðist í tengslum við skipti á dánarbúi, og gerðu þeir grein fyrir niðurstöðum sínum í bréfi 2. maí sama ár. Þar var þess getið að undir jörðina lægi „góður og mikill afréttur með hinum bestu landgæðum.“

Í gögnum varðandi fasteignamat 1916 til 1918 sagði meðal annars eftirfarandi um Sörlastaði: „Á afrétt jarðarinnar eru slægjur grasgefnar og víðlendar í 3 – 10 km fjarlægð. Vegir þangað illir á sumrum ... Á afréttinni hefir heyið verið 100 – 150 hestar undanfarin ár. ... Jörðinni fylgir upprekstrarland. Hefir það gefið af sér 15 krónur árlega. ... Afréttarfé gerir usla í engjum, þar eð allt er ógirt.“

Samkvæmt gögnum málsins fóru Sörlastaðir í eyði á árinu 1959. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að í riti með heitinu Lýsing Þingeyjarsýslu, Suður-Þingeyjarsýsla, sé greint frá byggð á fyrri öldum á landi, sem stefndu telja innan merkja jarðarinnar, þar á meðal að Sörlastaðasel hafi verið undir Hellunúpi, en Skarðsel allmiklu sunnar og hafi verið búið þar öðru hverju. Fagraneskot hafi síðan verið 2 km sunnar, en Hvítárkot hafi verið nærri Hvítármýrum. Þær mýrar eru á eystri bakka Timburvalladalsár um 12 km sunnan við norðurmerki jarðarinnar.

 

V

Í skrá um eignir Munkaþverárklausturs frá 1446 var „Hialltadalr“ talinn upp meðal jarðeigna þess. Í máldögum Ólafs biskups Rögnvaldssonar frá árabilinu 1461 til 1510 sagði að Munkaþverárklaustur ætti „hialltadal oc sollastade med badum dolunum.“ Þá sagði í svonefndu Sigurðarregistri frá 1525 að Munkaþverárklaustur ætti „hialtadal. stullastade. med badum dolum.“

Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 sagði meðal annars eftirfarandi í kafla um Hjaltadal: „Kambfell heitir örnefni á Hjaltadal hinumegin árinnar. Það eru munnmæli að þar hafi bygð verið í fyrndinni. Engin sjást þess nú merki, nema fáeinar tóftaleifar ekki ólíkar fornu bæjarstæði. Ekki má hjer aftur byggja, því túnstæðið er komið í skriðu, en heyskapur enginn.“ Í gögnum varðandi jarðamat frá árinu 1804 var þess á hinn bóginn getið að byggð hafi verið tekin upp á Kambfelli fimm árum fyrr, svo og að Hjaltadalur hefði tilteknar tekjur af upprekstri annarra á afrétt. Bæjarstæði Kambfells mun hafa verið á eystri bakka Hjaltadalsár skammt frá bæjarhúsum Hjaltadals, sem voru vestan árinnar. Um byggðina á Kambfelli var fjallað frekar í mati jarðarinnar til tíundar- og skuldaútsvars, sem sýslumaður gerði ásamt sex bændum 4. september 1804, en þess var þar getið að jörðin hafi þá verið byggð á fimmta ár eftir að hafa legið í eyði í meira en öld, svo og að land hennar hafi á því tímabili verið notað til afréttar. Við þetta mat var Kambfelli afmarkað land, sem lýst var á eftirfarandi hátt: „Klaustur Jördunni Kambfelli skal hér epter tilheýra þad Land sem liggur í Tungu þeirri er bærenn stendur i, og afmarkast af Hialltadalsá ad vestan, og Tymburvallna á ad austan, allt til þess þær renna samann ad nordannverdu. Skal þetta land fylgja Kambfelli, þess ábúanda til allra löglegra nytja, framm til mela og hér ad auki þridjungur ofannnefndra myra fyrer austann Tymburvallna á til Slægna“.

Að beiðni ábúanda Hjaltadals, sem var leiguliði Munkaþverárklausturs, tók sýslumaður fyrir 16. júlí 1819 að meta tjón á jörðinni „og nærliggjandi Eydi koti Kambfelli“, sem orðið hafi vegna skriðufalla 11. júlí 1818. Kom þar fram að land suður frá bænum á Hjaltadal til Stífluhóla, sem hafi verið nýtt til slægna og hagbeitar, hafi spillst mikið, en samkvæmt fyrirliggjandi uppdráttum eru Stífluhólar um 9 km fyrir sunnan áðurgreind norðurmerki jarðarinnar. Í matsgerð sýslumanns sagði einnig að fyrir sunnan Stífluhóla „hvar einkanlegast var Hjalltadal tilheyrande land fyrir Afréttarpeníng, líka til nockurrar grasatekju, má mestöll fjallshlídinn, fyrer vestann ána, fram til mela, segjast kominn i grjótskridur og Jardföll, enn Undirlendi i aur, grjót og Sand“. Sagði síðan að Kambfell „lagdest i Eydi nærstlided vor, vegna Jardspella, sem þar áféllu ofan tiltekenn dag“ og væri „af þeim Landbrotum hreint aftekinn sá litli heýskapur, sem kotinu tilheyrdi á sokölludum Sláttugilsmýrum, og ad ödru leyti beitar- og Afréttar-land þar frammfrá“. Því áliti var og lýst að það „vyrdist ólíklegt ad koted Kambfell byggist framar, sydst til gagnsmuna“. Komist var að þeirri niðurstöðu að tjón á landi Hjaltadals hafi orðið svo mikið að lækka bæri landskuld um þriðjung.

Í mati á eignum Munkaþverárklausturs 26. janúar 1825 kom fram að í eigu þess væri „Eydijördin Kambfell í Fnjóskadal med tilheyrandi Afrétt, nærstliggjandi klaustur Jördunni Hjaltadal, og máské med henni burtleigda at fá fyrir billegt Afgjald.“ Hinn 30. mars sama ár gerði umboðsmaður klaustursins byggingarbréf, þar sem nafngreindum manni var leigð jörðin Hjaltadalur ásamt eyðijörðinni Kambfelli „með undirliggiandi afrétt“. Í sóknarlýsingu frá árinu 1839 kom fram að suður af Fnjóskadal lægju „þrír afdalir sem fjöll aðskilja“, sem væru Timburvalladalur, Hjaltadalur og Bleiksmýrardalur, og væru þeir „hafðir fyrir afréttarlönd geldfjár og næst byggðum fyrir búsmala.“ Á manntalsþingi 22. maí 1846 var lesin upp skoðunargerð, þar sem mun hafa verið komist að þeirri niðurstöðu að taka mætti 1.200 fjár á „Hjaltadalsafrétt“. Í gögnum varðandi jarðamat frá 1850 var ekki rætt um afrétt í umfjöllun um Hjaltadal, en sagt að þar væri „landrými mikid og geldfjár upprekstur til gódra hlunninda.“ Í lýsingu á umboðsjörðum Munkaþverárklausturs í Hálshreppi 1. maí 1878 sagði á hinn bóginn um Hjaltadal að hafa mætti talsverðan heyskap á „Hjaltadalsafrétt“, svo og að mikið landrými væri fram til dala og fylgi jörðinni allnokkurt „afréttarland“.

Landamerkjabréf var sem áður segir gert fyrir Hjaltadal 16. janúar 1883 og var það áritað um samþykki af hálfu Sörlastaða, en ekki vegna annarra landareigna, sem lágu að jörðinni. Landamerkjabréf Sörlastaða frá 19. apríl 1884 var samþykkt vegna Hjaltadals, en svo var ekki um landamerkjaskjal fyrir Mjóadal frá 8. maí 1897.

Ábúandi í Hjaltadal mun 3. apríl 1891 hafa óskað eftir að fá jörðina keypta. Í lýsingu hennar, sem aflað var af því tilefni, sagði meðal annars eftirfarandi: „Jörðin á afrjettarland fyrir 1200 fjár, innan um það eru aðalslægjur jarðarinnar, reitingssamar og fjarlægar; en með nægum vinnukrafti má fá af þeim 140 hesta af heyji árlega. Búfjárhagar eru nægjir, en lyggja ásamt afrjéttarlandi fyrir skémdum af skriðuföllum og snjóflóðum.“ Ekki varð af sölu Hjaltadals í það sinn, en 13. mars 1911 létu dómkvaddir menn frá sér fara matsgerð um verðmæti jarðarinnar, sem aflað var vegna óskar Hálshrepps um kaup á henni til að fá „umráð afréttarlands þess, er henni fylgir.“ Í matsgerðinni kom fram að jörðin hafi þá verið í eyði í þrjú ár og væri ekki annað að sjá en að svo yrði til frambúðar. Jörðin lægi „innst í Fnjóskadalnum og gengur þar inn af afréttardalur, samnefndur henni, og líka heyrir henni til Timburvalladalur vestan megin, sem er afréttardalur austan við Hjaltadalinn.“ Væri unnt að fá allmikinn heyskap með því „að sækja hann afar langt, inn alla afréttina.“ Afnot jarðarinnar í framtíðinni yrðu „sára lítil, önnur en upprekstur sauðfjár í afréttina, vegna þess, hve afskekkt jörðin er“, en aðeins næstu tvær jarðir, Sörlastaðir og Snæbjarnarstaðir, kynnu að geta nýtt þar slægjur og beit. Talið var að reka mætti á landið um 1.500 fjár til sumarbeitar. Ráðherra Íslands gaf út afsal fyrir jörðinni til Hálshrepps 21. október 1912, þar sem þess var getið að hún væri seld „með þeim landamerkjum, sem tiltekin eru í landamerkjaskrá jarðarinnar“.

Í gögnum vegna fasteignamats frá árunum 1916 til 1918 sagði um Hjaltadal að landið væri „geysimikið, bæði sjálft heimalandið og afréttardalir, sem fylgja.“ Jörðin, sem hafi verið í eyði í átta ár, væri notuð sem upprekstrarland, en að auki væru nokkur slægjunot frá næstu bæjum.

Bændur á Snæbjarnarstöðum og Sörlastöðum munu hafa keypt Hjaltadal af Hálshreppi án þess að gögnum um þá ráðstöfun hafi verið þinglýst, en þeir gerðu 27. ágúst 1950 svohljóðandi yfirlýsingu um skiptingu jarðarinnar, sem var þinglýst á árinu 1951: „Við undirritaðir eigendur eyðijarðarinnar Hjaltadals ... höfum komið okkur saman um að skipta henni á milli okkar þannig: Jón Ólafsson á Snæbjarnarstöðum á Hjaltadal, vestan Hjaltadalsár og Krókana, vestan fyrsta Hrauntungufjalls. Ólafur Pálsson á Sörlastöðum á Hjaltadal austan Hjaltadalsár og Austur Krók og Timburvalladal, vestan Timburvalladalsár. Landamerkin eru norðan í miðju fyrsta Hrauntungufjalli.“ Jarðarhlutinn, sem Ólafur Pálsson fékk með þessari yfirlýsingu, virðist upp frá þessu hafa verið nefndur Kambfellskjálki, þar á meðal í afsali Ólafs 23. júlí 1955 til annars manns, en þar var merkjum þessa landsvæðis lýst sem hér segir: „Að austan og sunnan háfjöll, að vestan í miðja fyrstu Hrauntungu, síðan Hjaltadalsá, að norðan lína um hæstan Kirkjuhól í norðvesturhorn Kambfellshnjúks.“ Hálshreppur eignast síðan Hjaltadal og Kambfellskjálka aftur með afsölum 24. júní 1958 og 9. maí 1966.

Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar kom fram í ritinu Lýsing Þingeyjarsýslu, Suður-Þingeyjarsýsla, að fornbýli með heitinu Bakkakot hafi verið vestan Timburvalladalsár nærri Hvítármýrum og hafi þar verið býlið Nýibær frá 1858 til 1862. Þá hafi staðið bær nokkru norðar á Timburvöllum og hafi verið búið þar síðast kringum 1870, en enn norðar hafi verið býlið Tungufell. Af fyrirliggjandi uppdráttum verður ráðið að Bakkakot hafi staðið um 6 km fyrir sunnan þann stað, þar sem Timburvalladalsá rennur saman við Hjaltadalsá rétt norðan við bæjarstæði Hjaltadals og Kambfells, þar sem skammt undan var jafnframt Tungufell, en Timburvellir hafi verið um 3 km fyrir norðan Bakkakot. Í sama riti mun jafnframt hafa verið sagt frá tveimur seljum í landi Kambfells austan Hjaltadalsár, annars vegar Bjarnarseli skammt frá bænum og hins vegar Smáhólaseli um 5 km sunnar. Vestan árinnar hafi verið merki um byggð í Grænutóttum um 4 km fyrir sunnan bæinn á Hjaltadal, Stífluhólasel hafi verið 2 km sunnar og loks hafi um 4 km enn sunnar verið tóttir í Bæjarstæðismýrum, sem hafi horfið undir skriðu kringum árið 1800.

VI

Í sálugjafabréfi, sem Halldór prestur Loptsson gerði á Möðruvöllum 8. desember 1403, ánafnaði hann kirkjunni á Grund í Eyjafirði eftir sinn dag lx. ẏxnaʀekstur j bleiksmẏrardal“, en ekki mun vera kunnugt um hvort þessi ítaksréttindi hafi verið austan Fnjóskár eða vestan. Í máldögum Ólafs biskups Rögnvaldssonar frá árabilinu 1461 til 1510 sagði að Munkaþverárklaustur ætti „j fnioskadal jllugastader. bleiksmẏrardalr allr firir avstan aa. jardareign med ollum gædvm a mille soluagils oc seẏru þeirrar sem ofan fellr vm mitt brunagerde.“ Þá sagði í svonefndu Sigurðarregistri frá 1525 að Munkaþverárklaustur ætti „J fnioska dal illuga stadi. bleiksmẏrardal fyrir austan ἅ med jardar eign og ollum giædum ἅ milli soluagils og seyru þeirrar er fellur ofan vm mitt hraunagerdi.“ Í máldagabók Guðbrands biskups Þorlákssonar frá 1590 til 1616 voru taldar upp jarðir Munkaþverárklausturs, en ekki var þar vikið að Bleiksmýrardal. Við siðaskipti gengu eignir Munkaþverárklausturs undir Danakonung og mun hann 3. apríl 1674 hafa selt Henrik Bjelke jörðina Illugastaði, sem liggur vestan Fnjóskár nokkru fyrir norðan Bleiksmýrardal.

Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 sagði meðal annars eftirfarandi í umfjöllun um Munkaþverá: „Afrjettarland liggur undir klaustrið, Bleiksmýrardalur austan framm, er liggur fram frá Fnjóskadal. Þángað er rekið á sumur hross, og hefur so áður venja verið.“ Þá sagði um kirkjustaðinn Illugastaði: „Afrjettarland á kirkjan eður jörðin fram úr Fnjóskadal hálfan Bleiksmýrardal fyrir framan klausturlandið. Engin not hefur nú jörðin þessa afrjettar, en ýmsir láta þángað hesta sína í leyfisleysi.“ Á manntalsþingi 30. maí 1722 mun sýslumaður hafa boðið íbúum í Fnjóskadal „afréttardali“ Munkaþverárklausturs fyrir „billegan lambatoll“, nánar tiltekið hálfan Bleiksmýrardal, Timburvalladal og Hjaltadal, og mun það hafa verið þegið.

Lögfestur fyrir Munkaþverárklaustur voru gerðar 18. maí 1731, 25. maí 1762 og 20. maí 1785, sem lesnar voru upp á manntalsþingum, og voru þar efnislega samhljóða ummæli um að klaustrinu tilheyrði allur Bleiksmýrardalur fyrir austan á. Í lögfestunum voru næst á undan þessum ummælum talin upp sel í löndum annarra, sem Munkaþverárklaustur virðist hafa haft afnotarétt yfir, en næst á eftir var getið um upprekstrarrétt þess í Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár.

Í bréfi, sem sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu ritaði 28. júní 1771 til að svara fyrirspurn danskra yfirvalda, sagði meðal annars að í sýslunni væru margar eyðijarðir, sem fæstar væri unnt að byggja á ný vegna uppblásturs og skriðufalla, en öðru máli gegndi þó um nokkrar þeirra. Þar af „kunde virkelig paa saa kaldet Bleiksmyrardal, der tilhörer Munchethveraae Kloster og Rafnagils Benficio, oppbiiges Gaarder siider der er een skiön Græsgang og eet heelstort Stykke Land.“

Í gögnum vegna jarðamats frá 1804 sagði eftirfarandi í tengslum við Munkaþverá: „Her til ligger en Afreet, nemlig den halve Bleegsmyredal ... hvorpaa fra fremmede Jorder indtager Beeder og Lam til Græsgang om Sommeren, mod Indtægt aarlig 3 rd“.

Samkvæmt beiðni leiguliða Munkaþverárklausturs á jörðinni Tungu, sem á eins og fyrr greinir merki að norðanverðum Bleiksmýrardal eystri, tók sýslumaður fyrir 16. júlí 1819 að meta ásamt tveimur tilkvöddum mönnum skemmdir, sem urðu á jörðinni 11. júlí 1818 af „Stórrigningum og Skriduföllum“. Í gerðabók sýslumanns var þess getið að riðið hafi verið suður Bleiksmýrardal til að kanna spjöll, sem urðu „á tjedrar Jardar bithaga og afréttarlandi“, en í framhaldi af því sagði meðal annars eftirfarandi: „Frá gamallri Tíd hefir þad vered venja, ad hjerumm 10 til 14 bændur í Fnjóskadal hafa árlega feinged afrétt, fyrer lömb sín og gélldfé, hjá ábúendum Túngu, hvörjer sjerilagi hafa leigt tvo þridjúnga af Bleiksmyrardals austare kjálka, enn sá eine þridjungur, sem nærst liggur byggdinni, fyrir austann Fnjóská, heim frá so nefndum Hamarslæk, er Jördinni afskamtad heimaland; þessa lands fremste og betste Partur ... af stórum Skridum og Jardföllum, ummturnadar og ofann hlaupenn; hvörs vegna ábúandenn á Túngu kann einganveigenn taka jafnmargt afréttar fé, sem ádur, i land sitt“.

Í matsgerð á eignum Munkaþverárklausturs 26. janúar 1825 var þess getið að meðal þeirra væri „Afréttar Land á Bleiksmýrardal, nærstliggjandi klaustur Jördunni Túngu í Fnjóskadal, hvörs brúkun ýmsra náttúrlegra orsaka vegna, af engum hefur þád verid, lánga tíma.“

Biskup ritaði bréf 19. mars 1840 til prestsins á Hrafnagili, að virðist í tilefni af fyrirspurn þess síðarnefnda um eignarhald að Bleiksmýrardal, og vísaði til þess að kirkjunni á Hrafnagili væri eignaður Bleiksmýrardalur vestan Fnjóskár í nánar tilteknum máldögum frá 14. til 16. öld, en samkvæmt sömu heimildum væri Munkaþverárklaustur eigandi dalsins austan árinnar. Jafnframt sagði þar að í máldögum fyrir kirkjuna á Illugastöðum væri ekki getið um að hún ætti „nokkurt Itak eda Almenning í Bleiksmyrardal“, en Illugastaðir hafi lengi tilheyrt Munkaþverárklaustri og kunni að hafa helgað sér ítak í dalnum í skjóli klaustursins.

Maður að nafni Höskuldur Jónsson mun hafa beint umsókn til rentukammers um leyfi til að reisa nýbýli í Bleiksmýrardal, en af því tilefni efndi sýslumaður samkvæmt kröfu umboðsmanns Munkaþverárklausturs til áreiðar- og skoðunargerðar 14. júlí 1841 „til nakvæmari ad tiltaka og áqvarda takmörk þess parts af dalnum sem Munkaþverár klaustri tilheirir og til Upplýsingar um hvad margar Nylendur géti þar uppbigst án skada fyrir Abúendann á Jördinni Tungu og adra vid komendur.“ Í bókun sýslumanns um þessa gerð var haft eftir umboðsmanninum að „klausturpartur Bleiksmirardalsins byri ad sögn fyrir framann so nefndann Hamarslæk sem tiáist skilja hann frá Tungulandi enn ekkert eigi klaustrid fyrir vestan Fnjóská, hvar Hrafnagils kyrkiu Partur af Bleiksmyrardal sé.“ Eigandi Illugastaða hafi komið því á framfæri að sú jörð gerði tilkall til hagbeitar í Bleiksmýrardal „fyrir austann Fnióska á sumardag.“ Umboðsmaðurinn hafi ekki kannast við þetta, en tekið fram að ekki væri ætlunin að fjalla um „Eiginndóms þrætur ad þessu sinni um Bleiksmírardal ... og uppástód sem fyrri ad Areidargiörd framfari yfir allann part dalsins fyrir austann Fnióská til þess ad sér giæfist hvort og hvad margar Nylendur þar yrdu bigdar“. Tilnefndir hafi verið áreiðarmenn, sem hafi síðan unnið eið eftir 8. gr. tilskipunar 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbygð pláz á Íslandi. Sýslumaður tók gerðina aftur fyrir 16. júlí 1841 og var þá bókað að áreiðarmenn hafi lokið skoðun á austanverðum Bleiksmýrardal frá „Hamarslæk, hvar Klaustursins hluti álitst ad byria“. Staðnæmst hafi verið á Hamarslækjarbölum, en „þar fanst allra Orsaka vegna Nýlenda ómöguleg.“ Áfram hafi verið haldið suður dalinn og „aptur stadnæmst á sokalladri Bleiksmýri, hvar aptur var grasivaxid Undirlendi, er náqvæmlega var yfirskodad: Hér fanst ad allra sameiginlegu Áliti eingin afgiörandi Hindrun ámóti Nýlendubyggingu“, en í allnokkru máli var lýst kostum og göllum þessa lands, þar á meðal að um 3 mílur væru frá Bleiksmýri til byggða og væri vegur á þeirri leið illur yfirferðar. Frá Bleiksmýri hafi svo verið farið eina mílu enn suður undir Svartagil, en ekki fundist frekara land, þar sem bygging nýbýlis gæti komið til greina. Hafi ekki þótt ástæða til að halda lengra suður í þessu skyni. Að þessu fram komnu hafi umboðsmaður Munkaþverárklausturs óskað eftir að fært yrði til bókar „ad þo Nýlendustofnun sé á þessu Plátsi möguleg, sé hún samt óstofnandi fyrir Fátækling, sem ecki kunni þá almennustu og mest árídandi Sveitar og landvinnu, en Hoskuldur Jonsson á Ráeyrarkoti, sem um dalin hefur bedid, sé af Sveitúngum hans sagdur fullkomlega ókunnandi ad Slætti, Administrator álitur því stærsta Órád ad honum sem félausum og sem ei einusinni kann ad slá Hey og þar ad auki ad allra Sögn ecki eigi vid Alþýdu Skap gefist leyfi til Nýlendu Stofnunar, þetta sidarsta nl. ad Höskuldur ecki eigi vid Alþýdu Skap seiger Administratorin confesso. Ad ödru leiti logdu Areidarmennirnir til ad þeir álitu ógiörandi ad reina Nýbyggingu á Bleiksmyri nema fyrir Efna- og Dugnadarmann, sökum Afstödu Platsins, serilagi vegarins leingd og Erfidleika frá Mannabygdum.“ Umsókn Höskuldar mun síðan hafa verið hafnað á árinu 1842.

Lögfesta var gerð 31. maí 1844 fyrir Illugastaði, þar sem meðal annars var lýst að jörðin ætti „samqvæmt Sigurdarregistri Bleiksmýrardal fyrir austan fnjóská og land allt millum Sölvagils og Seiru sem fellur ofan um mitt Brúnagerdi.“ Lögfestan var þinglesin á manntalsþingi 1. júní 1844, þar sem henni var mótmælt af eiganda Brúnagerðis „ad því leyti snertir landspartinn milli Sölvagils og Seiru.“ Á manntalsþingi 22. maí 1849 mun hafa verið lesin upp friðlýsing ábúandans í Tungu á landi jarðarinnar og Bleiksmýrardals eystri. Þar mun einnig hafa verið lesin upp sættargerð milli ábúandans og prests í Ystafelli um sameiginleg „afréttarnot“ á Bleiksmýrardal eystri og mun presturinn hafa mótmælt friðlýsingunni að því leyti, sem hún var andstæð sættargerðinni. Um efni þessara skjala liggur ekkert frekar fyrir í málinu, en prestur sá, sem hér átti í hlut, kom fram sem umboðsmaður eigenda Illugastaða í deilum, sem risu á næsta ári og greint er frá hér á eftir.

Í bréfi amtmanns 21. maí 1850 til umboðsmanns Munkaþverárklausturs var vísað til þess að sá síðarnefndi hafi á manntalsþingi 16. sama mánaðar ætlað að leita eftir uppboði til leigu á „afréttinni Bleiksmýrardal austan Fnjótskár“, en þar hafi eigendur Illugastaða „látið gjöra forboð gegn uppboðinu“ af þeirri ástæðu að þeir hafi „keypt þetta afréttarland ásamt jörðunni Jllugastöðum“, svo sem fram kæmi í afsali fyrir henni. Af þessu tilefni lagði amtmaður fyrir umboðsmanninn að kæra málið fyrir sáttanefnd og leggja þar fram „heimildarskjöl klaustursins fyrir landinu“ ásamt því að heimta að sjá skilríki, sem eigendur Illugastaða bæru fyrir sig um „eignarrétt sinn til landsins.“ Fyrir sáttanefndinni bæri umboðsmanninum að krefjast þess að eigendur Illugastaða slepptu „öllu eignarhaldi yfir dalnum“, en þó mætti bjóða þeim „frjálsan upprekstur á dalinn fyrir lömb sín og géldfé“ til að koma á sáttum. Að undangenginni árangurslausri tilraun til sátta leitaði umboðsmaðurinn eftir því við sýslumann 17. ágúst 1850 að hann gæfi út vegna málsins stefnu fyrir aukahéraðsrétt Þingeyjarsýslu. Það mál var síðan þingfest 28. september sama ár og tóku eigendur Illugastaða til varna. Dómur gekk í málinu í aukahéraðsrétti 11. ágúst 1851, en samkvæmt honum höfðaði umboðsmaður Munkaþverárklausturs það gegn eigendum Illugastaða „útaf svomeintu heimildarlausu kaupi og eignarhaldi þeirra, á vissu Afrettarlandi á svokölludum Bleiksmýrardal fyrir austan Fnjótská, hvort Umbodsmadurinn þvj krefst ad tildæmist Múnkaþverá klaustri, med endurgjaldi fyrir uppborinn afnot afrettarins“. Eigendur Illugastaða hafi á hinn bóginn krafist að þeim „tildæmist eignarrjettur til Bleiksmyrardals fyrir austan Fnjótská og fyrir framann svokalladann Vothamar“. Niðurstaða aukahéraðsréttarins varð sú samkvæmt dómsorði að „sameigendum jardarinnar Illugastada ... ber Afrettarlandid á Bleiksmýrardal öllum austan ár frá Vothamar til Odeilu.“ Með dómi 4. október 1852 ómerkti Landsyfirréttur þennan dóm aukahéraðsréttarins sökum þess að meðdómsmenn höfðu ekki verið kvaddir til setu í dóminum.

Öðru sinni höfðaði umboðsmaður Munkaþverárklausturs mál gegn eigendum Illugastaða og var það þingfest 29. september 1853. Samkvæmt dómi, sem gekk í aukahéraðsrétti Þingeyjarsýslu 25. nóvember sama ár, krafðist stefnandinn þess að „afrjettar landid Bleiksmýrardalur allur austan Fnjóskár frá Hamarslæk til öræfa verdi tildæmdur Múnkaþverárklaustri, sem átölulaus og fullkomin eign þess“, svo og að eigendur Illugastaða yrðu „dæmd til ad standa allan kostnad málsins; og greida klaustrinu fullt endurgjald fyrir afnot og brúkun dalsins, frá því sókn var hafin í málinu og til málsloka“. Stefndu kröfðust þess á hinn bóginn að þeim yrði „dæmd fullkomin fridun eignar þeirra med jördinni Illugastödum nefnilega allur Bleiksmýrardalur fyrir austan Fnjóská, frá Vothamar til ódeilu v: öræfa og ad klaustrid yrdi dæmt ad borga ... kostnad og ómak sem þau hafi lidid vid málsvörn þessa“. Í dóminum sagði að stefnandinn hafi reist málsóknina á því að bæði í máldögum Ólafs biskups Rögnvaldssonar og Sigurðarregistri væri rætt um að Munkaþverárklaustur ætti Bleiksmýrardal allan austan Fnjóskár og það sama segði í þremur lögfestum klaustursins, sem hafi verið þinglesnar á 18. öld og aldrei mótmælt, gögnum varðandi jarðamat frá 1804 og matsgerð á eignum klaustursins 26. janúar 1825. Jafnframt hafi stefnandinn byggt á bréfi biskups, þar sem fram kæmi að hann hefði engin gögn undir höndum um réttindi Illugastaða yfir Bleiksmýrardal, og framburði vitna, sem sannaði að mati hans „í hvörs höndum brúkun og umrád dalsins hafi verid frá því seint á næstlidinni 18 öld og alt fram yfir árid 1840.“ Stefndu teldu á hinn bóginn að skilja yrði ummæli í máldögum á þann hátt að Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár hafi eins og jarðareign milli Sölvagils og Seyru fylgt Illugastöðum, enda hafi þær eignir verið taldar þar í beinu framhaldi af þeirri jörð. Þegar Illugastaðir hafi verið seldir undan klaustrinu 1675 hljóti þessar eignir að hafa fylgt í kaupunum, því þar hafi verið sagt að jörðin væri seld með öllu tilheyrandi. Einnig hafi amtmaður í bréfi 29. nóvember 1839 viðurkennt rétt Illugastaða til sumarbeitar á Bleiksmýrardal austan ár með vísan til þess, sem segði í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. Þá hafi tvö vitni borið fyrir dómi að fyrrum eigandi Illugastaða hafi boðið þeim að taka fé á Bleiksmýrardal, auk þess sem dalurinn hafi verið lögfestur undir jörðina á árinu 1844. Dómara í aukahéraðsréttinum greindi á um niðurstöðu málsins og mynduðu þar meiri hluta fjórir meðdómsmenn, en sýslumaður greiddi sératkvæði. Í dóminum sagði meðal annars: „Vjer meiri hluti dómendanna verdum ad adhyllast þá meiníngu sækjanda ad Máldagar klaustursins sjeu yfirhöfud ad tala gyld heimildarskjöl fyrir eignum þess, alt svo lengi ad adrir, sem meina sig eiga eitthvað er því hefur tilheyrt, koma ekki fram med gagnstæd og ýngri heimildarskjöl sem sanni adumþráttadi eigindómur, sje löglega geingin undan því, annad hvört med sölu, gjöf, umskiptum, sátt eda dómi, eda einhverju þesskyns móti, ellegar þá fyrir Langvint hyrdu og afskiptaleysi, sje komid i hefdarhald einhvors annars ... Verjandi hefur heldur ekki vefeingt eda efad, gyldi máldaganna, sem órækra heimildarskjala, sem vottast af því ad hann verjandinn vill antaka og álíta klaustur máldagana sem óræk heimildarskjöl Illugastada en einúngis med þeim mismun, ad hann leggur annan skilníng í viss ordatiltæki þeirra heldur en sækjendur gjöra, svo þad er ad vorri meiníngu eindregid og samhljóda álit bædi sækjanda og verjanda, ad Maldagarnir sjeu gyld heimildarskjöl, þad er ad segja þegar þeir eru rjettskyldir og ad eptir þeim rjettskyldum beri ad dæma.“ Í dóminum var hafnað rökum eigenda Illugastaða um að skilja yrði máldagana þannig að Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár hafi fylgt þeirri jörð. Því var og hafnað að ummæli í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns um að Illugastaðir ættu „Almindíng paa Bleiksmýrardal“ fælu í sér að lýst væri „eign á dalnum frá Illugastödum“, því „eptir brúkun ordsinsalmenníngur“ er þad ad vorri meiníngu eingin eignar tiltala heldur einúngis rjettindi frá einstöku jördum ad mega reka geldfjenad sinn til sumargöngu á þær afrjettir, sem eru þó eignir annara jarda“. Í niðurstöðu dómsins sagði loks að „þared nú sækjendur málsins hafa sannad eignarrjett klaustursins til dalsins med gyldum og ómótmæltum máldögum þess, sannad umrád og stödug afskipti klausturhaldaranna yfir dalnum, smátt og smátt á næstlidinni öld, med ómótmæltum lögfestum og fridlýsingum, sannad þaráeptir med mörgum samhljóda eidfestum vitnisburdum, stöduga brúkun dalsins frá klaustursins hálfu nálægt 60 árum gegnum ábúendur á klaustur jördinni Túngu þá meinum vjer þad vafalaust, ad þad beri ad dæma hann undir Munkaþverárklaustur, sem fullkomna eign þess, og þegar líka á hina síduna ad verjandinn hefur ekki getad sannad ad Illugastadir hafi nokkurn tíma átt dalinn, ekki nokkurn tíma brúkad hann, eda nokkurn tíma eignad sjer hann fyrr en eptir 1840. ... Eptir framantjedu verdur sameiginlegt doms atkvædi okkar meddómsmanna, ad afrjettarlandid Bleikmýrardalur allur fyrir austan Fnjóská frá Hamarslæk og sudur á öræfi tildæmist Múnkaþverárklaustri ásamt sanngjörnu endurgjaldi af nú verandi eigendum Illugastada fyrir brúkunarnot hans, sídan mál þetta var fyrst kært til sáttanefndar“. Í dómsorði sagði síðan eftirfarandi: „Afrjettarlandid Bleiksmýrardalur allur fyrir austan Fnjóská frá Hamarslæk og sudur á öræfi, á ad tilheyra Múnkaþverár klaustri, sem fullkomin og átölulaus eign, og eigindómur þess.“ Sýslumaður taldi á hinn bóginn í sératkvæði að sýkna ætti eigendur Illugastaða af kröfum Munkaþverárklausturs í málinu.

Dómi þessum var skotið til Landsyfirréttar, sem kvað upp dóm 25. júní 1855 í málinu, sem var auðkennt nr. 1/1855. Í dóminum sagði að áfrýjað væri dómi héraðsréttar Þingeyjarsýslu „út af eignarrétti Munka-Þverárklausturs til afréttarplázins Bleiksmýrardals austan Fnjóskár, sem áfrýjendur ætla, að liggi undir og tilheyri eignarjörð þeirra Illugastöðum. Með dómi héraðsréttarins er ofannefnt afréttarland austan Fnjóskár frá Hamarslæk og allt suður í öræfi dæmd fullkomin og átölulaus eign Munka-Þverárklausturs, og áfrýjendurnir skyldaðir til að greiða sanngjarna borgun fyrir afnot þau og brúkun, sem þeir hafi haft af dalnum“. Um röksemdir eigenda Illugastaða, sem lutu að því að klaustrið hafi „eignazt hið umþrætta afréttarland ásamt jörðunni Illugastöðum, en ekki með einstakri heimild“, sagði meðal annars eftirfarandi: „En eins og áfrýjendurnir ekki hafa fært rök að því, að Munka-Þverárklaustur hafi eignazt Bleiksmýrardal ásamt jörðinni Illugastöðum, þannig hefur innstefndi einnig mótmælt þessu atriði sem öldungis ósönnuðu, og sé litið á hlutarins eðli og sér í lagi það atriði, að það umþrætta afréttarland liggur öldungis aðskilið frá landareign Illugastaða, eru allar líkur fremur fyrir því, að klaustrið hafi eignazt dalinn austan Fnjóskár með sérstakri heimild samkvæmt því, sem hér á landi var á þeim tíma altítt, að klaustrin eignuðust ítök í landi og reka á ýmsum stöðum með sérstakri heimild að gjöf, kaupi eður á annan hátt, og hvað sem þessu líður, hljóta áfrýjendurnir, sem fara því fram, að jörðin Illugastaðir og það umþrætta afréttarland hafi með einni og sömu heimild orðið eign Munka-Þverárklausturs og gengið frá því aftur, að vera skyldir til að sanna, að þeir í þessu efni hafi rétt að mæla, og þar sem þeir ekki hafa komið þessari sönnun við, leiðir þar af, að á þessu atriði verður ekki byggð með nægum rökum nokkur eign Illugastaða til dalsins, sem í kaupbréfinu fyrir Illugastöðum, þegar þeir voru seldir undan klaustrinu, ekki heldur er tilgreindur sem fylgjandi jörðunni eður sem afsalaðir ásamt henni.“ Einnig var því hafnað með nánar tilgreindum rökum að ummæli í jarðabók um réttindi Illugastaða yfir Bleiksmýrardal gætu falið í sér sönnun fyrir því að dalurinn væri eign jarðarinnar. Þá þótti enn síður unnt að telja eigendur Illugastaða „geta sannað kröfu sína með tilvitnun þeirra framkomu máldaga“, þar sem þeir sýni „með ljósum og berum orðum, að Munka-Þverárklaustur átti á 15. og 16. öld það umþrætta afréttarland austan Fnjóskár, og það ekki sem eigandi Illugastaða, heldur ex titulo speciali“. Landsyfirréttur komst þannig að svofelldri niðurstöðu um aðalkröfu eigenda Illugastaða: „En þegar áfrýjendurnir þannig ekki hafa getað fært sönnur á eign þeirra til þess umþrætta afréttarlands, og málsfærsla þeirra að öðru leyti um afnot Illugastaðajarðar eiganda af landinu ekki kemur heim við það, sem undir málinu er upplýst með þeirri teknu vitnaleiðslu, sem yfir höfuð ber með sér, að eigendur téðrar jarðar aldrei hafa notað sér það umþrætta land eða notað það að öðru leyti en fyrir geldfé sitt á sumrum, getur aðalréttarkrafa þeirra ekki tekizt til greina.“ Rétturinn taldi á hinn bóginn efni til að verða við varakröfu eigenda Illugastaða og var dómsorð í dómi hans því sem hér segir: „Sá í þessu máli gengni undirréttardómur á óraskaður að standa, að því leyti honum hefur verið áfrýjað, þó þannig, að Illugastaða menn eiga upprekstur á Bleiksmýrardal austan Fnjóskár fyrir geldfénað sinn á sumrum ókeypis.“

Í lýsingu á umboðsjörðum Munkaþverárklausturs í Hálshreppi 1. maí 1878 sagði í sérstökum lið um Bleiksmýrardal austan Fnjóskár framan við Hamarslæk að þar væri „afréttarland allmikið og álitinn að vera heldur góður afréttur“, sem ekki væri of settur þótt þar gengju 20 trippi og 800 til 900 fjár. Þá sagði um jörðina Tungu að „langt fram á Bleiksmýrardal er notaður heyskapur, og mun þannig með mikilli fyrirhöfn mega ná hérum 100 hestum, en vanalega er þó heyskapur fenginn að.“

Landamerkjabréf var gert 1. apríl 1885 fyrir „afréttarland Akureyrarkirkju á Bleiksmýrardal“ og sagt að það væri „allur sá hluti dalsins, er liggur fyrir vestan Fnjóská, frá Skarðsá og suður á öræfi.“ Þetta bréf, sem var þinglesið 27. maí sama ár, var áritað um samþykki vegna jarðarinnar Reykja, svo og af hálfu Munkaþverár með svofelldri athugasemd: „Samkvæmt gömlum skjölum á Munkaþverá ítök í Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár, mánaðarbeit öllu fé annað dægur og 30 geldneyta rekstur.“

Umboðsmaður yfir Norðursýsluumboði, sem virðist hafa tekið við forræði yfir jörðum Munkaþverárklausturs, gerði 19. júní 1911 byggingarbréf við nafngreindan mann um jörðina Tungu ásamt hálfum Bleiksmýrardal. Merkjum jarðarinnar var lýst meðal annars með því að þau réðust að sunnan af Hamarslæk, en í framhaldi af því var tekið fram að „þar suður af, austan árinnar tekur við afrjettarland umboðsins á Bleiksmýrardal og nær eins langt suður og drög og teygjur.“

Í gögnum varðandi fasteignamat 1916 til 1918 sagði um Austur Bleiksmýrardal: „Þjóðeign. ... Land þetta, sem er afréttarland, liggur fram af Tungulandi austan Fnjóskár, fram til öræfa, og er afar langt en víðast hvar mjótt og fremur snögglent, einkum eftir því, sem fram dregur. Þó talið mikið fremur kjarnagott sauðland, en afréttin erfið vegna legu sinnar.“

Af gögnum málsins verður ráðið að ábúandi jarðarinnar Tungu hafi óskað eftir því að kaupa eignir, sem fyrrgreint byggingarbréf frá 19. júní 1911 var gert um. Í umsögn 1. mars 1916 lagðist sýslunefnd Suður Þingeyjarsýslu gegn því að selja ábúandanum „afréttarland það, sem hann hefir á leigu ásamt ábúðarjörð sinni, en hún lýsir yfir, að hún er samþykk því, að Hálshreppur kaupi þetta afréttarland.“ Í tengslum við þetta lögðu dómkvaddir menn 6. mars 1916 mat á jörðina Tungu „ásamt afréttarkjálkanum Austur-Bleiksmýrardal“, en í matsgerð þeirra sagði meðal annars: „Afréttardalurinn Austur-Bleiksmýrardalur liggur suður frá Tungu landi, austan Fnjóskár, og greinist, er fram dregur, í fleiri drög og teygjur fram á sanda. Hefur verið talið, að þangað mætti reka 12-14 hundruð fjár, og aðrar nytjar en upprekstur sauðfjár, verða eigi af afréttinni hafðar. Afréttina má telja sæmilega góða. Meðaltal eptirgjaldsins eptir Austur-Bleiksmýrardal, 12 álnir, nemur síðustu 10 árin kr. 6.96. Matsverð afréttarpartsins Austur-Bleiksmýrardals teljum við hæfilega sett kr. 200.oo.“ Ráðherra Íslands gaf út afsal 15. júní 1918 fyrir jörðinni Tungu til ábúandans og var kaupverð hennar 2.000 krónur, en tekið var fram að „afrjettarhlutinn Austur-Bleiksmýrardalur er ekki með í sölu þessari.“ Áður en þetta afsal var gefið út hafði hreppsnefnd Hálshrepps óskað eftir því í bréfi til stjórnarráðsins 6. maí 1918 að kaupa „afréttarkjálkann svo nefndan Austur-Bleiksmýrardal“ og var þar sérstaklega vísað til þess að það væri „ómótmælanlega eðlilegast og affarasælast, að hrepparnir geti haft fullt umráðavald yfir afréttum sínum.“ Í bréfi umboðsmanns Norðursýslu til stjórnarráðsins 3. júlí sama ár var lýst þeirri skoðun að mjög heppilegt væri að Hálshreppur fengi „keypt afrjettarlandið, sem fylgir þjóðjörðinni Tungu í Fnjóskadal, sem sje hálfan Bleiksmýrardal.“ Tók umboðsmaðurinn fram að hann teldi að þótt virðingarverð að fjárhæð 200 krónur hafi svarað ríflega til afgjalds undanfarinna 10 ára væri rétt að setja það nokkuð hærra miðað við upprekstur á landið eða 250 til 300 krónur. Ráðherra gaf út afsal 29. september 1919 til Hálshrepps fyrir „afrjettarlandinu Austur-Bleiksmýrardal ... eins og það var undan skilið sölu, er jörðin Tunga í sama hreppi var seld, til fullrar eignar og umráða án nokkurs álags.“ Kaupverð var 300 krónur.

Í bréfi, sem sýslumaður Þingeyjarsýslu ritaði til stjórnarráðsins 6. apríl 1920 í tilefni af fyrirspurn þess um svæði „sem talin eru almenningar, svo og um afréttarlönd sem ekki sannanlega hafi tilheyrt eða nú tilheyri nokkru lögbýli“, var eftirfarandi tekið fram: „Af öðrum afréttarlöndum mun Bleiksmýrardalur suður af Fnjóskadal ... eigi hafa tilheyrt neinu lögbýli.“

VII

Í Landnámabók segir frá því að Þórir snepill Ketilsson hafi komið að landi í ósum Skjálfandafljóts og numið síðan land milli Skuggabjarga og Ljósavatnsskarðs. Þar hafi hann ekki unað sér og því flutt sig um set og numið allan Fnjóskadal til Ódeilu, en búið að Lundi. Bárður, sonur Heyangurs-Bjarnar, hafi komið að landi á sama stað og numið allan Bárðardal upp frá Kálfborgará og Eyjadalsá, en hann hafi búið um hríð að Lundarbrekku uns hann flutti suður í Fljótshverfi. Þorfiðr máni Áskelsson hafi svo numið land neðan Eyjadalsár og búið að Öxará. Af gögnum málsins verður ekki ráðið hvað átt hafi verið við með Ódeilu, sem Landnámabók kveður hafa ráðið suðurmörkum landnáms Þóris snepils í Fnjóskadal, en Lundur er um 20 km norðan við þann hluta svæðisins í máli þessu, sem nyrst liggur. Jörðin Öxará, þar sem Þorfiðr máni átti að hafa búið, er nyrst í Bárðardal og því í nokkurri fjarlægð frá landsvæðunum, sem málið tekur til. Lundarbrekka, þar sem Bárður var sagður hafa búið, er á hinn bóginn sunnarlega í Bárðardal en austan Skjálfandafljóts. Bæjarstæði á þeirri jörð er sunnar inn til landsins en bæir stóðu á Sörlastöðum, Hjaltadal og Kambsfelli vestan Skjálfandafljóts og Vallafjalls. Af þessum frásögnum verður ekki ráðið hvort land kunni að einhverju leyti að hafa verið numið innan marka þeirra svæða, sem um ræðir í málinu, og stofnað hafi verið þannig til beins eignarréttar yfir því, en þær útiloka á hinn bóginn ekki frekar en staðhættir að svo kunni að hafa verið.

VIII

Landsvæðið Mjóidalur liggur sem fyrr segir sunnan við merki jarðarinnar Mýrar í Bárðardal, sem ráðast af Syðri-Bótará vestan frá upptökum að mótum hennar í austri við Mjóadalsá. Að austan liggur svæðið að síðastnefndri á suður að þeim stað, þar sem hún verður til á mótum Tungufellsár og Mosakvíslar, og er land eyðijarðarinnar Íshóls þar fyrir handan. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess ekki að mörk þjóðlendu færu norður fyrir framangreind merki Mýrar, en nefndin hafnaði í úrskurði sínum kröfu áfrýjanda um að land Íshóls yrði talið innan þjóðlendu og hefur hann unað við þá niðurstöðu.

Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 var eins og áður greinir sagt frá eyðibýli með heitinu Mjóadalskot fyrir vestan Mjóadalsá. Í gögnum málsins liggur fyrir að byggð var aftur tekin upp í Mjóadal um 1812 og sagði í sóknarlýsingu frá 1840 að bærinn þar hafi áður verið nefndur Mjóadalskot, svo og að hann hafi verið byggður úr landi Mýrar. Í jarðamati 1849 var þess getið að Mjóidalur hafi verið byggður úr Mýri fyrir 36 árum. Í málinu eru ekki frekari heimildir um Mjóadalskot, en ætla verður af framangreindu að þar hafi fyrrum verið jörð. Henni hlýtur óhjákvæmilega að hafa fylgt land, sem háð var beinum eignarrétti sem stofnað var til með námi, á sama hátt og land jarðarinnar Íshóls, sem liggur samhliða landsvæðinu Mjóadal á einsleitu og samfelldu landi. Í þessu ljósi geta ekki staðið haldbær rök til að draga í efa að landsvæðið Mjóidalur sé háð beinum eignarrétti, þótt heimildir liggi ekki fyrir um hver hafi átt Mjóadalskot áður en sú jörð fór í eyði eða hvernig land hennar kunni síðan að hafa fallið undir Mýri og verið ráðstafað aftur undan henni á 19. öld. Eru því ekki efni til að verða við kröfu áfrýjanda um að allt landsvæðið Mjóidalur verði talið þjóðlenda.

Um merki þessa landsvæðis var eins og áður segir gert landamerkjaskjal 8. maí 1897 og var það áritað um samþykki af hálfu Mýrar og Íshóls, en ekki annarra landa, sem að því liggja. Landamerkjabréf Mýrar 20. maí 1885 var jafnframt samþykkt vegna Mjóadals og voru þessar heimildir samhljóða um merki milli landanna. Verður að byggja í málinu á þessum heimildum að því er varðar merki Mjóadals til norðurs og austurs. Í landamerkjaskjalinu frá 8. maí 1897 var merkjum Mjóadals að öðru leyti lýst þannig að til suðurs réði Tungufellsá, síðan Þvergil og loks bein stefna úr því vestur á svonefnt hágrjót, en þaðan færu merkin eftir vatnaskilum á háfjalli norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár. Landamerkjaskjalið var ekki áritað um samþykki vegna þessara merkja til suðurs eða vesturs og er lýsingin á þeim hvorki í samræmi við landamerkjabréf Sörlastaða 19. apríl 1884 né Hjaltadals 16. janúar 1883, sem ekki voru heldur samþykkt af hálfu Mjóadals. Um þessi merki verður að gæta að því að eftir að Ljósavatnshreppur, sem stefndi Þingeyjarsveit er nú kominn í staðinn fyrir, hafði keypt Mjóadal 4. júní 1897 gerði hreppsnefnd áðurnefnt skjal 23. mars 1904, sem nefnt var skrá yfir afréttarlönd suður af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts. Í skjali þessu, sem var þinglesið 31. maí 1904, var merkjum til norðurs og austurs lýst á sama hátt og í landamerkjaskjalinu 8. maí 1897. Í skránni frá 1904 sagði á hinn bóginn að suðurmerki Mjóadals réðust frá Mjóadalsá af Tungufellsá að Þvergili, þá réði Þvergil „uns það þrýtur“, en til vesturs færu merkin í beinni stefnu vestan við öll drög, sem liggi að Lambám og Grjótá, að botni Syðri-Bótarár. Þessi lýsing er í ósamræmi við þá, sem fram kom í landamerkjaskjalinu 8. maí 1897, að því leyti að suðurmerkin samkvæmt skránni náðu ekki lengra til vesturs en að innstu drögum Þvergils í stað þess að halda þaðan áfram í um 5 km vestur í svonefnt hágrjót. Þá áttu vesturmerki samkvæmt skránni að fara eftir beinni línu frá drögum Þvergils að upptökum Syðri-Bótarár, en ekki að fylgja vatnaskilum þar til komið væri gegnt þeim upptökum. Ekki verður komist hjá því að líta svo á að sem eigandi Mjóadals hafi Ljósavatnshreppur með gerð þessarar skrár 23. mars 1904 og þinglestri hennar í raun fellt úr gildi landamerkjaskjalið frá 8. maí 1897 að því leyti sem ekki gætti samræmis milli þeirra. Verða því merki Mjóadals til suðurs og vesturs að ráðast af því, sem fram kom í skránni frá 23. mars 1904, en ekki af landamerkjaskjalinu 8. maí 1897, svo sem óbyggðanefnd lagði til grundvallar í úrskurði sínum. Því til samræmis verða þessi merki ákveðin þannig að þau liggi frá mótum Tungufellsár og Mosakvíslar eftir fyrrnefndu ánni til suðvesturs að Þvergili, sem ráði svo merkjum að innstu drögum þess, en þaðan fari þau eftir beinni línu norður til upptaka Syðri-Bótarár.

IX

Áfrýjandi hefur hvorki fyrir óbyggðanefnd né í máli þessu dregið í efa að land, sem að réttu lagi fellur innan merkja jarðarinnar Sörlastaða, sé háð beinum eignarrétti. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess á hinn bóginn að talsverður hluti landsins, sem stefndu töldu falla innan merkja þessarar jarðar sinnar, yrði talinn þjóðlenda, en nefndin hafnaði þeirri kröfu áfrýjanda með öllu. Með dómkröfum sínum í málinu hefur áfrýjandi að mestu fallið frá því, sem hann krafðist að þessu leyti fyrir óbyggðanefnd, en þó stendur eftir deila milli aðilanna um hvar mörk Sörlastaða verði dregin til suðurs.

Í landamerkjabréfi Sörlastaða 19. apríl 1884 var merkjum jarðarinnar til vesturs lýst svo að þau réðust nyrst af Bakkaá og síðan af Timburvalladalsá, en að austan áttu þau að fylgja nánar tilgreindum kennileitum suður eftir Vallafjalli og enda í Pílagrímsfjalli. Merkjum til suðurs var eingöngu lýst með þeim orðum að þar lægju „eyðigrjót og sandar.“ Á grundvelli þessarar lýsingar hafa stefndu dregið vesturmerki Sörlastaða suður til upptaka Timburvalladalsár, en eftir uppdráttum að dæma hafa þau sett hornmark á sunnanverðum austurmerkjum jarðarinnar við Syðri-Bótará, nokkuð fyrir sunnan upptök hennar. Samkvæmt dómkröfum áfrýjanda er hann sammála stefndu um að vesturmerki jarðarinnar nái suður til upptaka Timburvalladalsár, en á hinn bóginn hefur hann sett hornmark syðst á austurmerkjunum við upptök Syðri-Bótarár. Ágreiningur aðilanna í þessum þætti málsins er því bundinn við það eitt hvar þetta síðastnefnda hornmark skuli vera.

Í þessu ágreiningsefni hafa hvorki áfrýjandi né stefndu miðað við áðurnefnt Pílagrímsfjall, sem er þó talið upp syðst af kennileitum á austurmerkjum Sörlastaða í landamerkjabréfinu 19. apríl 1884, en lýsingin þar á suðurmerkjum jarðarinnar er að öðru leyti með þeim hætti að ógerlegt er að finna henni stað. Pílagrímsfjall stendur nokkru norðan við þá tvo punkta, sem aðilarnir miða hér við, og hefur hvorugur þeirra skýrt kröfu sína að þessu leyti á viðhlítandi hátt með tilliti til landamerkjabréfsins. Með því að dómkröfur áfrýjanda eru að þessu virtu stefndu til hagsbóta er ekki annað fært en að leggja þær til grundvallar og láta austurmerki Sörlastaða til suðurs enda í upptökum Syðri-Bótarár, en draga þaðan beina línu til suðvesturs í upptök Timburvalladalsár.

X

Um Hjaltadal ásamt Kambfellskjálka stendur ágreiningur áfrýjanda og stefnda Þingeyjarsveitar sem landeiganda um hvernig draga eigi merki að sunnanverðu. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess að verulegur hluti landsins, sem stefndi telur innan merkjanna, yrði felldur undir þjóðlendu, en því hafnaði nefndin með öllu. Dómkröfur áfrýjanda ganga í þessum efnum skemur en kröfugerð hans fyrir nefndinni og snýst nú ágreiningur aðilanna í reynd um hvernig skýra eigi fyrrgreint landamerkjabréf fyrir Hjaltadal frá 16. janúar 1883 að því er varðar merki jarðarinnar ásamt Kambfellskjálka að sunnan og vestan. Samkvæmt bréfinu áttu merkin nánar tiltekið að fylgja Timburvalladalsá að austan, en að vestan átti að ráða „Fjallið“. Um merkin til suðurs sagði það eitt að þar væru öræfi. Aðilarnir eru á einu máli um að austurmerkin eigi að ráðast af Timburvalladalsá allt suður til upptaka hennar, en um annað í þessu sambandi er deilt. Áfrýjandi telur að frá upptökum Timburvalladalsár eigi að draga merkin í beinni línu norðvestur í upptök Austurkróksár og fylgja henni síðan í sömu átt þar til hún fellur í Hjaltadalsá, en þaðan eigi þau að fara í beinni línu í norðvestur upp á Tungufjall í átt að Hamarslækjargili þar til land Hjaltadals þrýtur á vatnaskilum. Stefndi hefur á hinn bóginn sem áður segir dregið merkjalínu frá upptökum Timburvalladalsár til suðvesturs að svonefndu hágrjóti og þaðan beint í vestur í hornpunkt á vatnaskilum á fjalllendi milli Hjaltadals og Bleiksmýrardals, en fylgt síðan þeim vatnaskilum allt til norðurmerkja jarðarinnar.

Bæði í máldögum Ólafs biskups Rögnvaldssonar frá árabilinu 1461 til 1510 og svonefndu Sigurðarregistri frá 1525 var rætt um að Munkaþverárklaustur ætti jarðirnar Hjaltadal og Sörlastaði með báðum dölum. Þessir dalir hljóta að hafa verið Hjaltadalur og Timburvalladalur. Í fyrrgreindri yfirlýsingu 27. ágúst 1950 um skiptingu jarðarinnar Hjaltadals milli tveggja eigenda hennar var rætt um að í hlut annars þeirra kæmi Hjaltadalur vestan við Hjaltadalsá og Krókarnir vestan við fyrsta Hrauntungufjall, en í hlut hins Hjaltadalur austan við Hjaltadalsá, Austur Krókur og Timburvalladalur vestan árinnar, sem við hann er kennd. Samkvæmt uppdráttum skiptist Hjaltadalur sunnarlega í tvennt við Hrauntungufjall, annars vegar í Króka eða Vestur Króka og hins vegar í Austur Krók, og virðast þessi heiti vera notuð jöfnum höndum um dalinn allt til syðstu draga hans. Á milli þessara syðstu hluta Hjaltadals er fjalllendi og jafnframt milli hans og Timburvalladals. Líta má svo á að afmörkunin á landi jarðarinnar Hjaltadals í þessari yfirlýsingu hafi í reynd verið sú sama og fólst í framangreindum orðum máldaga Ólafs biskups og Sigurðarregisturs. Merki Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka, sem áfrýjandi krefst að dregin verði frá upptökum Timburvalladalsár meðal annars um Austurkróksá og Hamarslækjargil, eiga sér enga stoð í landamerkjabréfi Hjaltadals frá 16. janúar 1883 eða öðrum áðurgreindum heimildum. Línan, sem stefndi telur að ráða eigi merkjum frá sama upphafspunkti, á sér ekkert fremur stoð í þessum heimildum. Svo langt sem lýsingin í landamerkjabréfinu frá 16. janúar 1883 náði getur hún á hinn bóginn samrýmst því, sem ráðið verður samkvæmt áðursögðu af máldögum Ólafs biskups, Sigurðarregistri og yfirlýsingunni 27. ágúst 1950, að gættu því að í landamerkjabréfinu var einnig fellt undir jörðina fjalllendi annars vegar milli Timburvalladals og Hjaltadals og hins vegar vestan síðarnefnda dalsins.

Í ýmsum áðurnefndum heimildum frá 19. öld mátti ítrekað sjá rætt um afrétt, afréttarland og land fyrir afréttarpening, sem hafi tilheyrt eða legið undir jörðina Hjaltadal eða eftir atvikum Kambfell og að auki voru Hjaltadalur og Timburvalladalur í sumum tilvikum nefndir afdalir eða afréttardalir. Þar verður einnig séð að aðrir bændur en ábúendur á þessum jörðum hafi fengið að reka þangað búpening til sumarbeitar gegn greiðslu. Í skoðunargerð frá 1846 var komist að þeirri niðurstöðu að taka mætti 1.200 fjár á Hjaltadalsafrétt og var það endurtekið í lýsingu á jörðinni 1891, þar sem rætt var um afréttarland í eigu jarðarinnar. Þá liggur fyrir að Hálshreppur, sem stefndi Þingeyjarsveit er nú kominn í staðinn fyrir, hafi leitað á árinu 1911 eftir kaupum á jörðinni til að fá umráð afréttarlands, sem fylgdi henni. Ekkert verður þó ráðið með vissu af gögnum málsins um hvar slíkt afréttarland hafi nánar verið eða hvort mörk þess og annars lands jarðarinnar hafi að einhverju leyti eða jafnvel öllu legið sunnan við syðstu drög fyrrnefndra dala.

Að virtu öllu því, sem að framan segir, eru ekki efni til annars en að skýra landamerkjabréfið frá 16. janúar 1883 á þann hátt að merki Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka fylgi að réttu lagi Timburvalladalsá að austan suður til upptaka hennar, þaðan fari þau til suðvesturs eftir beinni línu, sem liggur meðfram syðstu drögum Vestur Króka í Hjaltadal, allt þar til hún kemur að vatnaskilum á fjalllendi milli Hjaltadals og Bleiksmýrardals, en fylgi þar á eftir vatnaskilunum til norðurmerkja Hjaltadals. Eins og dómkröfum er háttað í málinu þarf ekki að taka afstöðu til norðurmerkja jarðanna.

XI

Í gögnum málsins eru engar heimildir um að búseta hafi nokkru sinni verið í Bleiksmýrardal eystri. Elsta heimildin, sem kann að hafa tekið til þessa landsvæðis, er fyrrnefnt sálugjafabréf 8. desember 1403, þar sem prestur á Möðruvöllum arfleiddi kirkjuna á Grund að rétti til upprekstrar 60 nautgripa í Bleiksmýrardal, sem ætla verður að bendi til að þar hafi ekkert býli verið. Af elstu máldögum virðist ekki verða ráðið að kirkjur í Hólabiskupsdæmi hafi talið til réttinda yfir Bleiksmýrardal eystri og var slíks tilkalls heldur ekki getið í skrám um eignir Munkaþverárklausturs frá 1446. Í máldögum Ólafs biskups Rögnvaldssonar, sem ritaðir voru á árabilinu 1461 til 1510, og áðurgreindum heimildum, sem þar á eftir komu, var á hinn bóginn rætt um réttindi Munkaþverárklausturs í Bleiksmýrardal eystri, en klaustrið mun hafa verið stofnað 1155. Ekkert liggur fyrir í málinu um hvernig þessi réttindi komu til eða hver kunni áður að hafa haft þau á hendi, en upp frá þessu áttu þau undir klaustrið og síðar áfrýjanda allt þar til hann ráðstafaði þeim 29. september 1919 til Hálshrepps, sem stefndi Þingeyjarsveit hefur nú komið í staðinn fyrir.

Munkaþverá er í Eyjafjarðardal nærri 20 km frá Bleiksmýrardal eystri og er hún skilin frá honum af fjalllendi, sem Garðsárdalur og Gönguskarð skerast þó gegnum nokkru fyrir norðan þetta landsvæði, en ýmsar jarðeignir og afréttir liggja þar á milli. Hvergi í fyrirliggjandi heimildum er rætt um Bleiksmýrardal eystri sem jörð eða hluta af jörðinni Munkaþverá, enda verða áðurgreind ummæli um „jardar eign“, sem komu fram í tengslum við umfjöllun um Bleiksmýrardal í svonefndu Sigurðarregistri frá 1525, ekki skilin svo að þau hafi átt við þetta landsvæði, heldur land milli Sölvagils og Seyru, sem þar um ræddi. Í elstu heimildunum um landsvæðið, sem getið var hér áður, var ekki vikið að afnotum þess, en að því leyti, sem það var gert í heimildum frá og með Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá árinu 1712, var hvergi rætt um önnur not en beit fyrir búpening. Að þessu virtu eru ekki efni til annars en að líta svo á að Bleiksmýrardalur eystri hafi aðeins verið afmarkað landsvæði, sem eingöngu var haft til takmarkaðra afnota svo langt sem elstu heimildir ná.

Um eðli réttinda Munkaþverárklaustur yfir þessu landsvæði er til þess að líta að í máldögum Ólafs Rögnvaldssonar og Sigurðarregistri frá 15. og 16. öld var rætt um Bleiksmýrardal fyrir austan Fnjóská sem eign þess án þess að nokkuð frekar væri sagt. Í lögfestum fyrir Munkaþverárklaustur frá árunum 1731, 1762 og 1785 var einnig rætt um að því tilheyrði þetta landsvæði, en það var þó gert innan upptalningar á ýmsum ítaksréttindum klaustursins. Við áðurgreinda skoðunargerð sýslumanns í júlí 1841, sem fór fram að tilhlutan umboðsmanns Munkaþverárklausturs til að staðreyna hvort unnt væri að reisa nýbýli í Bleiksmýrardal eystri, sagði að gerðin tæki til „þess parts af dalnum sem Munkaþverár klaustri tilheirir“. Í þeim efnum verður þó að gæta að því að samkvæmt 3. og 4. gr. tilskipunar 15. apríl 1776 var unnt að fá útmælt land undir nýbýli hvort heldur í eignarlandi annarra, sem mótfallnir voru slíkri ráðstöfun, eða í afréttaralmenningum og óbyggðu landi fyrir ofan byggðir, en í bókunum um þessa skoðunargerð, þar sem meðal annars var rætt um að kanna yrði hvort stofna mætti nýbýli í dalnum án skaða fyrir „Abúendann á Jördinni Tungu og adra vid komendur“, kom hvergi fram um hvort af þessu tvennu gæti hér hafa verið að ræða. Á hinn bóginn var sagt í jarðabókinni frá 1712 að í Bleiksmýrardal austanverðum væri afréttarland, sem lægi undir Munkaþverárklaustur. Sýslumaður bauð bændum í Fnjóskadal árið 1722 að nota afréttardali klaustursins, þar á meðal Bleiksmýrardal, til upprekstrar gegn vægu endurgjaldi og í gögnum vegna jarðamats frá 1804 sagði að undir klaustrið ætti afréttur í dalnum, sem nýttur væri af öðrum til sumarbeitar búfjár gegn tilteknum greiðslum. Í samræmi við þetta kom fram í úttekt sýslumanns árið 1819 að ábúendur í Tungu hafi haft á leigu afréttarland á eystri kjálka Bleiksmýrardals sunnan við land jarðarinnar og veitt öðrum bændum jafnframt aðgang að því til sumarbeitar fyrir búfé. Í mati á eignum klaustursins frá 1825 var rætt um afréttarland á Bleiksmýrardal suður af landi Tungu, sem enginn hafi nýtt í langan tíma. Sættargerð frá 1849, sem ábúandinn í Tungu virðist hafa gert við umboðsmann eigenda Illugastaða, varðaði sameiginleg afréttarnot á Bleiksmýrardal eystri. Rætt var um mikið afréttarland og góðan afrétt á þessu svæði í lýsingu jarða Munkaþverárklausturs frá 1878, svo og um afréttarland þess í Bleiksmýrardal eystri, sem næði eins langt suður og drög og teygjur, í byggingarbréfi 1911 fyrir jörðinni Tungu, sem tók að auki til þessa lands. Í gögnum vegna fasteignamats frá 1916 til 1918 var Bleiksmýrardalur eystri kallaður afréttarland og afréttur. Eins var rætt í áðurnefndum gögnum frá sömu árum um óskir ábúandans á Tungu og Hálshrepps um kaup ýmist á afrétti, afréttarlandi, afréttarkjálka eða afréttardal á þessu svæði. Þar var einnig tekið svo til orða að farsælast væri að hrepparnir gætu haft fullt umráðavald yfir afréttum sínum og virðast þessi réttindi eingöngu hafa verið metin til verðs vegna hugsanlegrar sölu með tilliti til tekna, sem hafa mætti af upprekstri sauðfjár á landið. Þótt í afsali, sem ráðherra gaf út 29. september 1919 til Hálshrepps fyrir „afrjettarlandinu Austur-Bleiksmýrardal“, væri rætt um að það væri selt „til fullrar eignar og umráða“, virðist kaupverð þess eingöngu hafa tekið mið af verðmati á áðurgreindum grundvelli.

Þótt tekið hafi verið svo til orða í máldögum Ólafs biskups Rögnvaldssonar og Sigurðarregistri að Munkaþverárklaustur ætti Bleiksmýrardal allan fyrir austan Fnjóská geta þau ummæli ein og sér að virtu öllu öðru framangreindu í heild ekki gefið tilefni til að álykta annað en að réttindi klaustursins yfir þessu landsvæði hafi verið bundin við óbein eignarréttindi, sem fólust í rétti til upprekstrar búfjár til beitar og annarra hefðbundinna afréttarnota. Verður þá að huga að því hvort fyrrgreindur dómur Landsyfirréttar 25. júní 1855 fái þessu breytt, en með honum var staðfestur dómur aukahéraðsréttar Þingeyjarsýslu 25. nóvember 1853, þar sem eftirfarandi sagði í dómsorði: Afrjettarlandid Bleiksmýrardalur allur fyrir austan Fnjóská frá Hamarslæk og sudur á öræfi, á ad tilheyra Múnkaþverár klaustri, sem fullkomin og átölulaus eign, og eigindómur þess.“ Aðilar að því máli voru ekki þeir sömu og aðilar að þessu máli og hafa þeir síðarnefndu heldur ekki á báða vegu komið í stað þeirra fyrrnefndu, enda hefur áfrýjandi ekki komið í stað stefndu í fyrra málinu, eigenda Illugastaða, þótt stefndi Þingeyjarsveit leiði rétt sinn frá stefnandanum þar, Munkaþverárklaustri. Í skilningi einkamálaréttarfars var sakarefnið í því máli ekki það sama og í þessu máli. Dómur Landsyfirréttar hefur því ekki þau áhrif hér, sem um ræðir í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en hann hefur á hinn bóginn fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greinir, þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Sem fyrr segir krafðist Munkaþverárklaustur þess sem stefnandi í því máli að afréttarlandið Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár yrði dæmt sér sem átölulaus og fullkomin eign, en eigendur Illugastaða kröfðust þess sem stefndu að þeim yrði dæmd „fullkomin fridun“ þessarar eignar með jörð sinni. Af gögnum málsins, sem áður voru rakin, verður ekki annað séð en að ágreiningurinn, sem kom til úrlausnar í dómi Landsyfirréttar, hafi þrátt fyrir orðalag dómkrafna stefnandans beinst að því einu hvorir aðilarnir færu með umráð yfir og nytu þar með tekna af upprekstrarrétti á Bleiksmýrardal eystri, en þeir virðast áður hafa gert sátt á árinu 1849 um sameiginleg afréttarnot af landinu og vísuðu þeir í málatilbúnaði sínum ýmist á annan veg eða báða meðal annars til ummæla í jarðabók frá 1712, gögnum vegna jarðamats 1804 og matsgerð um eignir Munkaþverárklausturs 1825, þar sem þó var rætt um afrétt og afréttarland á þessu svæði og tekjur af upprekstri, svo og til framburðar vitna um hver hafi ráðið yfir þessum afnotum landsins. Einkum vísuðu þó aðilarnir til fyrrnefndra orða í máldögum Ólafs Rögnvaldssonar og Sigurðarregistri um að Munkaþverárklaustur ætti Bleiksmýrardal allan fyrir austan Fnjóská, en greindi á um hvort þau réttindi hafi verið bundin við eignarrétt að Illugastöðum og þar með fylgt í kaupum þegar konungur gaf út afsal fyrir jörðinni á árinu 1674. Bæði í dómi héraðsréttar og Landsyfirréttar var gengið út frá því að líta yrði á þessar tvær heimildir sem sönnun fyrir réttindum Munkaþverárklausturs og bæru eigendur Illugastaða þannig sönnunarbyrði fyrir því að þau réttindi hefðu færst til sín. Á báðum dómstigum var hafnað að sú sönnun hefði tekist og var því lagt til grundvallar að réttindi yfir Bleiksmýrardal eystri væru á hendi Munkaþverárklausturs. Að eðli þessara réttinda var lítt vikið í forsendum dóma héraðsréttar og Landsyfirréttar, en sem áður greinir sagði þó í þeim síðarnefnda að það væru „allar líkur fremur fyrir því, að klaustrið hafi eignazt dalinn austan Fnjóskár með sérstakri heimild samkvæmt því, sem hér á landi var á þeim tíma altítt, að klaustrin eignuðust ítök í landi og reka á ýmsum stöðum með sérstakri heimild að gjöf, kaupi eður á annan hátt“. Þótt dómsorð héraðsréttarins, sem Landsyfirréttur lét standa óraskað, hafi kveðið á um að afréttarlandið Bleiksmýrardalur fyrir austan Fnjóská tilheyrði Munkaþverárklaustri sem fullkomin og átölulaus eign, stóð í raun ekki annað að baki því en ályktanir, sem dregnar voru á framangreindan hátt. Úr því var á hinn bóginn ekki leyst að öðru leyti hvert inntak þessara réttinda væri. Að þessu virtu getur dómur Landsyfirréttar ekki haft sönnunargildi um það atriði samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, sem vikið getur til hliðar þeirri ályktun, sem hér var áður dregin af öðrum fyrirliggjandi heimildum í málinu, að Munkaþverárklaustur hafi aðeins notið óbeinna eignarréttinda yfir Bleiksmýrardal fyrir austan Fnjóská.

Þegar Hálshreppur fékk afsal frá áfrýjanda 29. september 1919 fyrir landsvæðinu, sem hér um ræðir, lágu fyrir dómar héraðsréttar Þingeyjarsýslu og Landsyfirréttar með þeim dómsorðum, sem fjallað er um að framan. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að kaup þessi voru gerð á grundvelli óskar hreppsnefndar 6. maí 1918 um að fá að eignast „afréttarkjálkann svo nefndan Austur-Bleiksmýrardal“, sem eins og áður greinir var meðal annars rökstudd með vísan til þess að farsælast væri að „hrepparnir geti haft fullt umráðavald yfir afréttum sínum.“ Ekki verður annað séð en að söluverð í kaupunum hafi verið ákveðið eingöngu með tilliti til verðmætis upprekstrarréttar á þetta landsvæði og var afsal síðan gefið fyrir „afrjettarlandinu Austur-Bleiksmýrardal“. Þegar af þessum ástæðum gat hreppurinn ekki með réttu bundið væntingar við dómsorð umræddra dóma um að kaup hans tækju til annarra og víðtækari réttinda en áður var getið. Að virtu þessu og öðru því, sem að framan segir, verður að líta svo á að landsvæðið Bleiksmýrardalur eystri sé ekki háð beinum eignarrétti.

XII

Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að draga verði merki Mjóadals, Sörlastaða og Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka á annan veg en lagt var til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar. Landið, sem nefndin taldi innan merkja þessara lendna en fellur utan þeirra samkvæmt dómi þessum, er ekki háð beinum eignarrétti og er það því þjóðlenda. Þá var hér einnig komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Bleiksmýrardalur eystri sé ekki háð beinum eignarrétti, gagnstætt því sem talið var í úrskurði óbyggðanefndar, og er það því jafnframt þjóðlenda. Áfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum samþykkt að landið, sem kynni að verða fellt undir þjóðlendu með dómi þessum, verði með vísan til 1. mgr. 5. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998 talið í afréttareign jarða í fyrrum Bárðdæla- og Ljósavatnshreppum og skal því svo vera.

Að því leyti, sem að framan greinir, verður að fella úrskurð óbyggðanefndar úr gildi. Allt landið, sem með dómi þessum er fellt undir þjóðlendu, liggur í samfellu og þarf ekki að greina það að með tilliti til þess til hvaða landsvæðis eða jarðar óbyggðanefnd taldi það heyra í einstökum tilvikum. Að því leyti, sem það snýr að landi sem þegar var talið til þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 3/2007, er ekki þörf á að lýsa merkjum til þeirrar áttar. Verður því eingöngu í einu lagi lýst nýjum mörkum eignarlanda og þjóðlendu á því svæði, sem mál þetta tekur til, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.

Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 5. febrúar 2009, en aðalmeðferð í því fór fram meira en hálfu þriðja ári síðar 26. ágúst 2011 og var það þá dómtekið. Málið var aftur tekið fyrir á dómþingi 20. janúar 2012 og fært til bókar að dómari hafi sökum anna ekki getað fellt dóm á það, en málið var þá munnlega flutt á nýjan leik og dómtekið. Ekki tókst þó enn að ljúka málinu innan tilskilins tíma, en við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms 13. mars 2012 var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Þessi málsmeðferð er aðfinnsluverð.

Dómsorð:

Úrskurður óbyggðanefndar 6. júní 2008 í máli nr. 3/2007 er felldur úr gildi að því er varðar mörk eignarlanda Mjóadals, Sörlastaða og Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka í Þingeyjarsveit og þjóðlendu, svo og ákvæði hans um að landsvæðið Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár teljist ekki þjóðlenda. Mörkum eignarlanda og þjóðlendu er að þessu leyti breytt þannig að þau liggja sem hér segir: Frá mótum Tungufellsár og Mosakvíslar fara þau eftir fyrrnefndu ánni til suðvesturs að Þvergili, sem ræður svo mörkum að innstu drögum þess, þaðan fara þau eftir beinni línu norður til upptaka Syðri-Bótarár og síðan eftir beinni línu þaðan til suðvesturs í upptök Timburvalladalsár, þaðan fara þau í suðvestur eftir beinni línu, sem liggur meðfram syðstu drögum Vestur Króka í Hjaltadal, allt þar til hún kemur að vatnaskilum á fjalllendi milli Hjaltadals og Bleiksmýrardals, en þar á eftir fylgja mörkin vatnaskilunum norður til Hamarslækjargils, þaðan fara þau um það gil vestur í Fnjóská, sem ræður loks mörkum suður að gili, sem liggur við sunnanverða Einstökutorfu. Land, sem samkvæmt þessu fellur undir þjóðlendu, er í afréttareign jarða í fyrrum Bárðdæla- og Ljósavatnshreppum.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Þingeyjarsveitar, Eiríks Þóroddssonar, Þórarins Baldvinssonar og Ólafar Eiríksdóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, samtals 1.200.000 krónur.

 

Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. mars 2012.

Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 20. janúar 2012, hefur íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík, höfðað hér fyrir dómi á hendur Þingeyjarsveit, Kjarna, Laugum, Eiríki Þóroddssyni, Klapparstíg 7, Reykjavík, Þórarni Baldvinssyni, Bretlandi, Gylfa Friðrikssyni, Skúlagötu 76, Reykjavík, og Ólöfu Eiríksdóttur, Hólmgarði 35, Reykjavík, með stefnu birtri 15. desember 2008.

Dómkröfur stefnanda eru:

1. Að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 3/2007, Þingeyjarsveit sunnan Ljósavatnsskarðs og vestan Skjálfandafljóts, að því leyti er varðar Mjóadal, hluta Sörlastaða, Kambfellskjálkalands og Hjaltadals, auk Bleiksmýrardals austan Fnjóskár.

2. Að viðurkennt verði, að landsvæði vestan merkja Íshóls í Þingeyjarsveit og sunnan eftirgreindra merkja, allt að vestur- og suðurmörkum þjóðlendukröfusvæðis 6 í máli nr. 3/2007, sé þjóðlenda í samræmi við framlagðan uppdrátt:

Upphafspunktur er í botni Mjóadals (A).  Þaðan liggur línan til norðurs með Mjóadalsá allt að ármótum Syðri-Bótarár og Mjóadalsár (B).  Þaðan er Syðri-Bótará fylgt allt að upptökum (C).  Frá þeim stað liggur línan til suðvesturs að upptökum Timburvalladalsár (D), en þaðan til norðvesturs í austasta drag Austurkróksár (E) og síðan með Austurkróksá til norðurs í Hjaltadalsá (F).  Frá þeim punkti til norðvesturs  að Hamarslækjargili (G), en þaðan til vesturs með suðurmerkjum jarðarinnar Tungu í Fnjóská, sem er lokapunktur (H).

3. Að því er varðar kröfugerð samkvæmt lið 2, þá er kröfugerð beint að stefnda Þingeyjarsveit, sem þinglýsts eiganda allra umræddra landsvæða.  Gagnvart stefndu Eiríki Þóroddssyni, Þórarni Baldvinssyni, Gylfa Friðrikssyni og Ólöfu Eiríksdóttur, eigenda hluta Sörlastaða, er þess krafist að landsvæði innan fyrrgreindra kröfupunkta B til D sé þjóðlenda í samræmi við uppdrátt.

Stefnandi krefst að auki málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins úr höndum stefndu.

Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda, svo og málskostnaðar, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál, en þau fengu gjafsókn með bréfi innanríkisráðuneytis, dagsettu 18. september 2008.

Stefndu eru þinglýstir eigendur Mjóadals, Sörlastaða, Kambfellskjálkalands, Hjaltadals og Bleiksmýrardals austan Fnjóskár.

I.

1.         Tildrög þessa máls eru þau, að með bréfi, dagsettu 15. júní 2006, tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til umfjöllunar landsvæði á austanverðu Norðurlandi, sbr. 8. gr., 1. mgr. 10. gr. og 11. gr. laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta.  Að vestan afmarkast svæðið við Fnjóská og er henni fylgt frá ósum þar til hún sker vesturmörk Þingeyjarsveitar og er þeim fylgt til suðurs til Fjórðungskvíslar.  Að austan afmarkast svæðið nánar, af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum, frá Jökulsárósi í Öxarfirði og að ármótum við Kreppu.  Þaðan er Kreppu fylgt þar til komið er að ármótum við Kverká og hinni síðarnefndu fylgt að upptökum í Brúarjökli.  Þaðan er dregin lína til suðvesturs, til skurðar við línu þá í Vatnajökli sem afmarkar svæðið til suðurs, þar er hornmark.  Framangreind afmörkun til vesturs endar í Fjórðungskvísl.  Að sunnan fylgja mörkin miðjum farvegi Fjórðungskvíslar til austurs í punkt við Nýjadal/Jökuldal.  Þaðan eftir dalnum, beina línu milli fimm punkta sem staðsettir eru í miðjum farvegi Fjórðungskvíslar.  Þaðan úr austasta punkti í hæðarpunkt 1115 m.  Þaðan í Deili, hæð 1125 m, og áfram, inn á Vatnajökul, í Bárðarbungu, hæð 2009 m, þaðan í Svínahnjúk eystri og loks í stefnu á miðja Breiðubungu, þar til kemur að hornmarki við austurmörk.  Að norðan afmarkast svæðið af hafi.  Þjóðlendukröfusvæði íslenska ríkisins var skipt niður í fimm mál og þar á meðal það svæði sem hér um ræðir, nr. 3/2007, Þingeyjarsveit vestan Skjálfandafljóts og sunnan Ljósavatnsskarðs.

Kröfulýsingar fjármálaráðherra fyrir hönd stefnanda, íslenska ríkisins, á umræddu landsvæði bárust 1. nóvember 2006.  Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð sína á svæðinu og útdrátt úr kröfu stefnanda, ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 10. nóvember 2006, en einnig í dagblöðum, sbr. ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998.  Í tilkynningunni var m.a. skorað á þá, sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem félli innan kröfusvæðisins, að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd í síðasta lagi 12. febrúar 2007.  Var sá frestur framlengdur og bárust síðustu kröfulýsingar í júlí það ár.  Gefið var út yfirlit yfir allar lýstar kröfur og þær færðar inn á uppdrátt.  Þá fór fram lögboðin kynning og var frestur til athugasemda veittur til 26. júlí 2007.  Engar athugasemdir bárust og þá ekki við fyrirtökur málsins þann 26. apríl, 11. júní, 9. ágúst og 29. ágúst 2007.  Að lokinni aðalmeðferð hjá óbyggðanefnd 10. og 13. september 2007, þar sem m.a. var farið í vettvangsferð, var málið tekið til úrskurðar, en ekki var ágreiningur með aðilum um merki á hinu umþrætta landsvæði.  Málsmeðferðin var endurupptekin 29. maí 2008, en þá voru lögð fram ný gögn, en málið að því loknu tekið til úrskurðar á ný.

Hinn 6. júní 2008 kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn.  Var það m.a. niðurstaða nefndarinnar, að það landsvæði sem lýst er í stefnu væri ekki þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58,1998, heldur eign þinglýstra eigenda Sörlastaða, Mjóadals, Hjaltadals og Kambfellskjálka og Bleiksmýrardals að hluta, en að landsvæði þar sunnan við, þ.e. afréttarland í Þingeyjarsveit, væri þjóðlenda, en jafnframt afréttur jarða í fyrrum Bárðdæla- og Ljósavatnshreppum.

Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar var birtur í Lögbirtingablaðinu eins og mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58, 1998.

Stefnandi, íslenska ríkið, undi ekki niðurstöðu óbyggðanefndar og leitast það við með málsókn sinni hér að fá henni hnekkt og krefst því ógildingar úrskurðarins að því er hið umþrætta landsvæði varðar.

Málið er höfðað innan þess frests, sem veittur er í 19. gr. laga nr. 58, 1998 til þess að bera úrskurðinn undir dómstóla, en fjármálaráðherra er í fyrirsvari fyrir stefnda, íslenska ríkið, skv. 11. gr. laganna.

Við meðferð málsins fyrir dómi var tvívegis farið á vettvang, 30. ágúst 2009 og 10. ágúst 2010.

2.         Í úrskurði óbyggðanefndar, í máli nr. 3/2007, er samkvæmt framangreindu m.a. kveðið á um eignarréttarlega stöðu landsvæða sunnan Ljósavatnsskarðs og vestan Skjálfandafljóts.  Verður hér á eftir gerð grein fyrir helstu atriðum úrskurðarins eins og nauðsynlegt er til úrlausnar málsins.

Úrskurðurinn skiptist í sjö kafla og er 152 blaðsíður.  Í fyrstu köflunum er lýst málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd, kröfugerð og gagnaöflun aðila svo og þeim sjónarmiðum sem þeir byggja á.  Í síðari köflum úrskurðarins er lýst landnámi, sveitarmörkum, afnotum og sögu einstakra jarða.  Þá er gerð grein fyrir niðurstöðum, en að lokum eru úrskurðarorð.

Það var niðurstaða óbyggðanefndar, eins og hér að framan var að nokkru rakið, að landsvæði í Þingeyjarsveit vestan Skjálfandafljóts væri þjóðlenda að hluta og eignarland að hluta.  Þannig sagði í úrskurðinum að landsvæði jarðarinnar Íshóls væri að hluta eignarland en að landsvæðið vestan Skjálfandafljóts væri þjóðlenda.  Það var einnig niðurstaða nefndarinnar að landsvæði á hluta Mjóadals væri eignarland, en einnig landsvæði jarðarinnar Sörlastaða á Timburvalladal.  Þá var það niðurstaða nefndarinnar að jörðin Hjaltadalur, þ. á m. svokallaður Kambfellskjálki, væri eignarland, og hið sama gilti um landsvæði á Bleiksmýrardal austan Fnjóskár.  Á hinn bóginn var það niðurstaða nefndarinnar, að vestan Fnjóskár og svonefnt afréttarland í Þingeyjarsveit, svo sem það er nánar afmarkað í úrskurðinum, væri þjóðlenda allt suður að Vatnajökli en að sama landsvæði væri afréttur að undanskildum Tungnafellsjökli.

Um nánari mörk afréttarsvæðisins var m.a. miðað við örnefnið Galthól við Skjálfandafljót, en þaðan vestur á „hágrjót“ þar sem vatnaskil eru á milli Fnjóskár og Mjóadalsár.

Með úrskurði óbyggðanefndar fylgir sérstakur uppfærður viðauki þar sem lýst er almennum niðurstöðum óbyggðanefndar, sbr. einnig eldri mál nefndarinnar nr. 1-7/2000 og 1-5/2001, en þær eru að auki m.a. ítarlega raktar í dómi Hæstaréttar í máli nr. 48/2004.

3.         Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá elstu ritheimildum um landnám í Bárðardal og Fnjóskadal.  Er m.a. vísað til Landnámabókar og þeirra gagna sem þjóðskjalasafn tók saman um hið umþrætta landsvæði.  Segir í þessum heimildum að Bárðardalur sé samkvæmt Landnámabók kenndur við landnámsmanninn Bárð Heyangurs-Bjarnason, sem síðar var nefndur Gnúpa-Bárður, en hann mun fyrst hafa sett niður bú sitt að Lundarbrekku.  Þar segir og að Þorfinnur máni hafi numið land neðan Eyjardalsár í Bárðardal og í Íslendingabók segir enn fremur að hann hafi numið land í Ljósavatnsskarði.  Samkvæmt Landnámu nam Þórir snepill, sonur Ketils brimils, land í Fnjóskadal, en í Sturlubók segir:  Þórir nam síðan Hnjóskadal allan til Ódeilu ok bjó at Lundi;…

Umþrætt landsvæði Þingeyjarsveitar vestan Skjálfandafljóts og sunnan Ljósavatnsskarðs tilheyrði á öldum áður Ljósavatnshreppi og Hálshreppi, en árið 1907 var Bárðardalur skilinn frá og nefndist þá Bárðdælahreppur.  Árið 2002 voru hrepparnir sameinaðir að nýju með öðrum sveitarfélögum, og eru þeir nú eitt sveitarfélag, Þingeyjarsveit. 

Í sýslusóknarlýsingu Þingeyjarsýslu frá 1839 segir Sigurður Árnason, prestur á Hálsi, eftirfarandi um hið umþrætta landsvæði millum Fnjóskadals og Bárðardals:

Til beggja hliða í Ljósavatnsskarði liggja fjöll, þaug nyrðri til Kinnarfjalla, og hin syðri, allt frá Hálshnjúk til suðurs austan við fram-Fnjóskadal, til Bárðardalsfjalla og svo fram til meginöræfa norðvestan undir Sprengisand.  Norður milli byggðanna eru í fjallaklasa þessum nokkrir þverdalir með langdrögum og grasteygjum fyrir fé, einkum þeim er upp liggja frá Bárðardal að austan.  Yfir þennan fjallgarð er aðeins einn alfaravegur, yfir svonefnt Vallnafjall fremst úr Fnjóskadal til Bárðardals hvörn veg.  Bárðdælingar sækja ogsvo yfir Vaðlaheiði til kauptúns á Eyjafirði... Fram af Fnjóskadal liggja til öræfa þrír afdalir sem fjöll aðskilja... Þeir eru hafði fyrir afréttarlönd geldfjár og næst byggðum fyrir búsmala.  Milli austari dalanna stendur hátt fjall, Kambfellshnjúkur..  Stóð þar fyrir skömmu norðvestan undir kot eitt Kambfell, sem eyðilagðist vegna skriðufalla á tún og engi.  Á Bleiksmýrardal, hinum austasta, hafa menn sjá þóst nokkur aurmál fornra byggða, á svokölluðu Klaustri.  Dalur þessi að vestanverðu liggur norðast undir klausturjörðina Reyki og sunnar undir Hrafnagilskirkju, en að austanverðu undir sama klaustur (Múnkaþverár) jörð, Tungu.  Miðdalurinn, Hjaltadalur, heyri og til einsnefndri sama klausturs jörð, en Timburvalladalur, sá austasti, Sörlastöðum að austanverðu, en að vestan fyrrum Kambfelli, sem nú er lagt undir Hjaltadal.

Í lýsingu Eyjardalsár- og Lundarbrekkusókna frá árinu 1840, sem Halldór Björnsson ritaði, segir um fram-Bárðardal og landsvæði þar sunnan við m.a.:

Suður úr Bárðardalnum liggja tveir byggðir dalir, þó ei nema sinn bær í hvörjum, Báðir eru þeir dalir fyrir vestan Fljótið.  Ísólfs- til forna máske Rangár- eða Hofgarðsdalur.  Tjáist þar hafa verið gamalt eyðibýli, Hof- eður Horngarðar, og skyldi þar hafa verið kirkjustaður, jafnvel prestssetur.  Í þessum dal stendur bærinn Íshóll hjá Íshólsvatni.  Vestar liggur Mjóidalur.  …  Fyrir sunnan byggð liggur báðu megin upp með Skjálfandafljóti dalur sá er Krókdalur heitir, af Helga Krók sem bjó að Helgastöðum.  Til annarra eyðijarða vita menn ekki í því plássi.  …  Dalur þessi, sem vestan Fljótsins er eignaður Ljósavatnskirkju, hallast dálítið til suðvesturs og nær allt fram að Kiðagili sem kemur sunnan af Sprengisandi.

Þorvaldur Thoroddsen fór um Króksdal árið 1884 og segir  hann í Ferðabók sinni: „Nokkru fyrir norðan opið á Yxnadal, að vestanverðu við fljótið, eru rústir af Helgastöðum í Króksdal.

Í úrskurði óbyggðanefndar er vikið að landsháttum á hinum umþrættu svæðum framan Bárðardals og á Fram-Fnjóskadal. Í umfjöllun um hið fyrrnefnda er m.a. vikið að landi jarðarinnar Íshóls, vestan Skjálfandafljóts, og sagt að það liggi í yfir 400 metra hæð og afmarkist af Skjálfandafljóti til austurs, en Mjóadalsá til vesturs.  Segir að Íshólsdalur liggi vestan Hrafnabjargarfjalls og Lækjardala og hafi leguna norður-suður.  Um dalinn segir nánar að hann sé allvíður og eftir honum renni Rangá og að þrátt fyrir jarðvegseyðingu sé þar víða gróið, votlendi, valllendi og sendnar torfur með grasvíði og sandtöðu.

Um landsvæðið vestan Íshólsdals, þ.e. á Mjóadal, segir í úrskurði óbyggðanefndar að það liggi í yfir 400 metra hæð upp af vestanverðum Mjóadal og gangi um 15 km í suðvestur og renni Mjóadalsá um hann.  Um Mjóadalsá segir að hún verði til þar sem Mosakvísl og Tungnafellsá renni saman við Tungufellssporð, en um svæðið segir að það sé vel gróið, en sé fjalllent til vesturs.  Þannig sé vesturhlíð Mjóadals skorin giljum þar sem um renni nokkrar smáár til austurs í Mjóadalsá.  Eru þar nefndar Ytri- og Syðri-Lambá og Grjótá norðan þeirra.

Í úrskurði óbyggðanefndar segir um Fram-Fnjóskadal að þar liggi Hjaltadalur, Kambfellskjálki og Timburvalladalur.  Þá segir að hið umþrætta landsvæði liggi framan þeirra í yfir 500 metra hæð og hafi leguna norður-suður.  Um nefnda dali segir að þeir skiptist upp í tvær tungur að norðanverðu, sem skildar séu að af Hjaltadal.  Eystri tungan, Kambfellstunga, afmarkist af bröttum hlíðum Kambfells (945 m) og breikki land til suðurs.  Að austan afmarkist land af Timburvalladalsá og sé land bratt til vesturs upp af henni.  Ofan á og upp af tungunum sé land hallalítið.  Vestari tungan liggi austan í Bæjarkjálka inn með Hjaltadal.  Vestanvert í Kambfelli liggi nokkur stór gil og beri þar helst að nefna Fossgil, sem sé nyrst, Stíflhólagil og Sláttugil.  Sunnan Sláttugils liggi nokkuð langir dalir er kallist einu nafni Krókar.  Á Vestari Króknum séu tvö stór gil, Fremra- og Heimara-Kollugil.  Sunnan Fremra-Kollugils skiptist Krókar um Hrauntungur.  Norðan Heimara-Kollugils liggi Sláttugil og þar norðan Axlargil og bungan Öxl þar upp af á fjallinu.  Segir í úrskurðinum að Austari Krókur hafi leguna norðvestur-suðaustur og um hann renni Austurkróksá.  Upp af giljum og dölum ofan Hrauntungna sé land hallalítið.  Suðaustan til á svæðinu liggi Austur-Króksfjall (939m).

Í úrskurði óbyggðanefndar segir um vestasta framdal Fnjóskadals, hið umþrætta landsvæði á Bleiksmýrardal, að það liggi í yfir 380 m hæð á austurhluta dalsins og hafi leguna norður-suður.  Að vestan afmarkist svæðið af Fnjóská og rísi land til austurs upp frá henni.  Þá segir að nokkur gil skerist í hlíðar dalsins og beri þar helst að nefna Heimara- og Fremra-Mógil.  Enn fremur segir að á Bleiksmýrardal, innan Skessugils, skerist suðaustur í fjöllin dalverpið Svartárdalur og renni Svartá um hann til norðvesturs.  Inn af Bleiksmýrardal liggi Bleiksmýrardrög og nái gróðurteygingar þar upp í 650-700 m hæð með árbökkum Fnjóskár.

Í úrskurði óbyggðanefndar segir um hin umþrættu landsvæði að upp af dölum og giljum svæðisins sé land hallalítið, gróðursnautt og öldótt.  Bent er á að talið sé að gróðurfar og gróðurþekja hafi við upphaf landnáms, svo sem á Íslandi í heild, verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er.

4.         Um sögu einstakra jarða og landsvæða á hinu umþrætta svæði vísa aðilar máls í málatilbúnaði sínum helst til samantektarkafla í úrskurði óbyggðanefndar, en að auki til þeirra fjölmörgu gagna og heimilda sem lögð voru fram við meðferð málsins hjá nefndinni og síðan fyrir dómi.  Á meðal þessara gagna eru jarðamöt, lögfestur, máldagar, vísitasíubækur biskupa og skjalasöfn prófasta, Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712, landamerkjabréf jarða, og fjallskilareglugerðir svo og „Skrá yfir Afréttarlönd suður af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts“ sem þinglesin var á manntalsþingi að Ljósavatni 31. maí 1904.  Einnig vísa málsaðilar til heimildarrita, en þ. á m. eru Byggðir og bú Suður-Þingeyinga frá 1985 og Göngur og réttir eftir Braga Sigurjónsson, en einnig fræðirita Fornleifastofnunar um fornleifaskráningar í Króksdal, sem gefin var út á árunum 2004-2005 og rit sömu stofnunar um menningarminjar á Miðhálendinu, svo og til Árbókar hins íslenska Fornleifafélags.

Í úrskurði óbyggðanefndar segir að takmarkaðar heimildir séu um landið inn af Bárðardal, en sagt að þar hafi land verið í byggð eftir landnám, en sennilegt sé að það hafi tiltölulega fljótt lagst í eyði.  Um þessa eyðibyggð er m.a. vísað til rannsókna Daníels Bruun landkönnuðar, sem rannsakaði Bárðardal sumarið 1897, en þar segir m.a. um eyðibýlið Helgastaði á Króksdal: „að Helgastaðir hafi verið í nánd við Kiðjagil, 6-7 klukkustunda reið suður frá Íshóli, og þykjast menn geta bent á staðinn, þar sem bærinn var, en engar tóftir sjást þar, enda er allur jarðvegur blásinn burt af þessu svæði, hálfa leið heim undir Íshól, úr því eru að eins fáeinar grasflesjar eftir.  Um eyðibýlið Hofgarða segir Daníel Bruun, að þar sjáist miklar tóftir og margar, en á Hólkoti hafi sést rústir til skamms tíma, en séu komnar í sand.  Þá segir Daníel að þegar bær hafi verið reistur í Mjóadal í lok 18. aldar hafi verið þar fyrir gamlar tóftir og girðingar; „án efa rústir af Mjóadalskoti“.  Um Hátún segir Daníel að það býli hafi verið neðst í Mjóadal; en þar hafi verið haft sel frá Mýri áður fyrr en að sagt sé að leifar hins forna túngarðs sjáist þar enn.

Í hinum eldri heimildum segir um landsvæðið vestan Skjálfandafjólts, m.a. í máldaga Ljósavatnskirkju frá 1380: „fylgier heimaa laande krogsdaalur fraa gaalltar grof fram aad kidaagile.  Þá eru heimildir um að Króksdalur, með nefndum mörkum, hafi fylgt heimalandi Ljósavatns við sölu 2. júní 1431.

Í biskupsvísitasíu Ljósavatnskirkju árið 1828 segir m.a. að kirkjan eigi 30 hundruð í heimalandi og er vísað til þess að tvö gömul skjöl geymi upplýsingar um eignir og ítök kirkjunnar.  Er vikið að Króksdal (nefndur Krossdalur) í því síðara, en þar segir að heimalandi fylgi Krossdalur frá Galtargröf fram að Kiðagili.

Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir í Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1909, að fundist hafi tveir forngripir á Helgastöðum (líklega árið 1909), hnífsblað með tanga og flatjárn með tanga, e.t.v. pottskafi.

Nokkuð er fjallað um hið umþrætta landsvæði vestan Skjálfandafljóts í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns árið 1712.  Segir þar m.a.: „Mjóidalur kallast eitt dalland sem liggur fram frá Mýri og er almenníngs afrjettur Bárðardalshrepps fyrir vestan fljótið út að Djúpá, so sem rómast, hefur og brúkast til uppreksturs fyrir lömb og geldfje. Þessi almenníngur tekur alt austur í Skjálfandafljót fyrir framan bygðina so lángt á fjall suður sem grös eru, og er þetta furðu víðátta.  Í Jarðabókinni er minnst á Króksdal og Smiðjuskóg, sem áður hafði verið eignaður Ljósavatni, og er sagt að dalurinn liggi í almenningi.  Í Jarðabókinni er minnst á fyrrnefnd eyðibýli, Mjóadalskot og Hólskot í Mjóadal, svo og Horngarð fyrir framan Íshól.  Loks er í Jarðabókinni vikið að býlinu Helgastöðum fram með Skjálfandafljóti langt fram frá byggð og sagt að munnmæli séu um að þar hafi verið byggð og kirkjustaður, en að engin sjáist þess merki og að sumir ætli að fljótið hafi tekið jörðina með landbroti.

Í úrskurði óbyggðanefndar er sagt frá ágreiningi í lok 18. aldar milli Bárðdælinga og Hallgríms Þorlákssonar, eiganda Ljósavatns, vegna eigna kirkjunnar á Króksdal.  Varðaði þessi ágreiningur beitarnot á Bárðardalsafrétti og átroðning búfjár á svokölluðum Melum vestan Skjálfandafljóts.

Jóhann Skaptason, sýslumaður Þingeyinga, getur um það í Árbók Ferðafélags Íslands 1969 hvert hafi verið upphaf fjárleita Bárðdæla suður á Sprengisand, þ.e. að Tómas Sæmundsson hafi fundið Tómasarhaga og séð til Jökuldals sumarið 1835.  Segir hann um þetta nánar: „Þessar fréttir vöktu athygli Bárðdæla, sem stundum þóttu heimtur sínar slæmar. Grunaði þá, að hagar kynnu að leynast sunnar en venja var að leita í haustgöngum.  Fóru þeir því könnunarferð haustið 1846 á þær slóðir, sem Tómas hafði orðið dalsins var, og fundu þá dal þann, sem gengur suðaustur með suðvestanverðum Tungnafellsjökli og nefndu hann Jökuldal nýja. ... Í dalnum eru sæmilegir hagar, og þar fundust beinagrindur úr fé, sem hafði orðið þar úti.  Frá þeim tíma tókust upp göngur úr Bárðardal suður um Sprengisand, með efstu Þjórsárkvíslum og í Jökuldal.  Um skeið gengu Bárðdælir allt suður á Háumýrar og hittu þá Rangæinga þar.  En það lagðist fljótt niður.  Á heimleiðinni var svo leitað um  Tómasarhaga, norðanverðan Sprengisand, öræfin norður af Tungnafellsjökli og síðan um Mjóadal, Íshólsdal og Fljótsdal til Bárðardals.

Í áðurnefndri lýsingu Halldórs Björnssonar um Eyjardals- og Lundarbrekkusókn frá 1840 segir um afréttarlönd Bárðdælinga, að fyrir ofan byggðina eigi Bárðdælir vestan Fljótsins geldfjárupprekstur, bæði á Mjóadal, Íshólsdal, í Melum og á Króksdal.  Þá segir í lýsingunni að almenningur sé nefndur partur sunnan af Mjóadal og reki Bárðdælingar tollfrítt í hann geldfé sitt.  Krókdal eigni sér Ljósavatnskirkja, en til hinna landanna, sem fyrir afrétt brúkast, eigi tiltölu efstu bæirnir í byggðinni, svo sem Íshóll, Litlatunga og Mjóidalur, en auk þess eigi tveir eða þrír bændur úr Mývatnssveit þar upprekstur.

Í jarðamati 1849/1850 er að finna eftirfarandi umfjöllun um Bárðardal, sem þá tilheyrði Ljósavatnshreppi: „... landkjarni víðasthvar í betralagi, ef hans mætti viðnjóta fyrir ágángssakir af afrjettar fje því, er sækjir þaðan í búfjár haga, einnig er sumarhagi fyrir gjeldfje sveitarmanna þegar mjög eyddur af sandfoki.

Afréttarland framan við Bárðardalsbyggð, vestan Fljóts, er talið meðal eigna sveitarsjóðs Ljósavatnshrepps í efnahagsreikningum á fardögum 1897 og 1898.  Þá er Mjóidalur talinn sérstaklega meðal eigna í hreppsreikningum 1897 og Mjóidalur og Íshóll einnig í reikningum 1898.  Í eignaskrá Bárðdælahrepps á fardögum 1908 er sérstaklega getið um afréttarland, en einnig um landeignir jarðanna Íshóls og Mjóadals. Jarðirnar voru komnar í eyði þegar fasteignamatið 1916-1918 fór fram, en þess er þar getið að jarðir í Bárðdælahreppi eigi rétt til upprekstrar í afrétt sveitarinnar og hið sama eigi við um þrjár nafngreindar jarðir í Ljósavatnshreppi.

Á manntalsþingi að Ljósavatni 31. maí 1904 var lesin upp „Skrá yfir Afréttarlönd suður af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts“ sem oddviti Ljósavatnshrepps hafði gert í umboði hreppsnefndar 23. mars sama ár og samþykkt af eiganda og ábúanda Ljósavatns vegna Ljósavatnskirkju og eigendum Litlutungu og Mýrar.  Er hún svohljóðandi:

1. Sameiginleg takmörk hinna síðartöldu afréttar hluta:

Að austan ræður Skjálfandafljót frá ósi Mjóadalsár suður gegnt hrauninu, sunnan við Marteinsflæðu.  Að sunnan ræður bein stefna þaðan að upptökum Kiðagilsár. Að vestan ræður fjallgarðurinn vestan við Kiðagils drög og Mjóadalsárdrög norður að upptökum Syðri-Bótarár.  Að norðan ræður Syðri-Bótará að ósi, og svo Mjóadalsá að ósi hennar.

2. Innan þessara takmarka sem nefnd eru hér að ofan eru eftirfylgjandi jarðarhlutar:

A. Litlutunguland (eign Mýrar í Bárðardal).  Takmörk þess eru: Að Austan Skjálfandafljót frá ósi Mjóadalsár suður að merkilágum.  Að sunnan beinstefna úr Merkilágum yfir miðjan hólmann í Ishólsvatni að Mjóadalsá lítið sunnan við ós syðri Bótarár, að vestan ræður Mjóadalsá að ósi hennar.

B. Ishólsland. (eign Ljósavatnshrepps) Takmörkin eru: Að austan: frá hólmanum í Ishólsvatni að Rangárósi, þá Rangá að línu þeirri sem liggur frá Galthól að Sjónarhól á Mjóadal sem er merkjalína að sunnan.  Að vestan ræður Mjóadals á frá Sjónarhól að merkjalínunni milli Íshóls og Litlutungu, að Norðan ræður Merkjalínan, sem talin er að sunnan í Litlutungu landamerkjum.

C. Mjóadalsland (eign Ljósavatnshrepps). Takmörk þess eru: Að austan er Mjóadalsá frá syðri Bótará að Tungufellsá. Að sunnan ræður Tungufellsá að Þvergili, þá ræður Þvergil uns það þrýtur. Að vestan ræður bein stefna vestan við öll drög er liggja að Lambám og Grjótá að botni Syðri Botarár [upphaflega skrifað: Botnár]. Að Norðan ræður syðri Botará [upphaflega skrifað: Botná] að ósi hennar.

D. Ítak Ljósavatnskirkju: (eign Ljósavatnskirkju) Takmörk þess eru: Að austan er Skjálfandafljót frá Galthól suður að Kiðagilsá, að sunnan er Kiðagilsá, að botni Kiðagils. Að vestan há grjótin milli Mjóadals og Smiðjuskógskjálkans. Að norðan bein lína frá Galthól er miðar á Sjónarhól.

E. Almenningar (eign Ljósavatnshrepps)

I. Stykkið milli Skjálfandafljóts að austan og Ishólslands að vestan, Merkilág  að Norðan og línunnar milli Galthóls og sjónarhóls að sunnan.

II. Allur Mjóidalur sunnan við Tungufellsá og Þvergil vestan Mjóadalsár, ogalt land sunnan við Sjónarhól austan Mjóadalsár.

III. Alt land sunnanvið Kiðagilsá suður að Merkjunum móts við Marteinsflæðu (sjá sameginlegu takmorkin að sunnan).

Sören Jónsson, meðeigandi Litlutungu, mótmælti skjalinu að því leyti sem það snerti land jarðar hans og sérstaklega þar sem aðeins tveir af fimm sameigendum Litlutungu höfðu skrifað undir það.

Í landamerkjabréfi Stórutungu í máli 1/2007 segir:

Lönd þau, er liggja að Stórutungulandi eru: ..b. Syðst að vestan er Almenningur eður eign Ljósavatnshrepps.“

Í úrskurði óbyggðanefndar er um suðurafrétt Fnjóskdæla vísað til ritsins Göngur og réttir, en þar segir: „Suður frá byggð í Fnjóskadal liggja þrír dalir: Timburvalladalur austast suður frá Sörlastöðum; Hjaltadalur í miðið, suður frá eyðibýlinu Hjaltadal, og Bleiksmýrardalur vestast, suður frá Tungu og Reykjum. Nú er Tunga í eyði.  Allir hafa dalir þessir frá ómunatíð verið notaðir sem afréttarlönd Suður-Fnjóskdælinga, mjög margra Eyfirðinga og nokkurra manna úr öðrum sveitum.

5          Samkvæmt elstu fjallskilareglugerð fyrir Þingeyjarsýslur, frá árinu 1893, var öllu landi sýslunnar skipt í þrjú fjallskilafélög, en þ. á m. var svæðið vestan Skjálfandafljóts og sunnan Ljósavatnsskarðs, vestur í Fnjóskadal hjá Skógum og þaðan yfir Vaðlaheiði að Veigastöðum á Svalbarðsströnd.  Í reglugerðinni er kveðið á um að fjallskilafélögum megi skipta í deildir eftir því sem hagar, fjöll og vatn deila.  Segir að landið skiptist í afréttir og heimalönd og það sé hreppsnefnda að ákveða takmörk þar á milli.  Kveðið er á um að hreppsnefndir skuli gangast fyrir sveitasamþykktum um hvort nota skyldi heimalönd til upprekstrar fyrir geldfé eða lömb.  Skyldi tekið skýrt fram, hver þau lönd væru og tala fjár, er í þau mætti reka.  Heimalönd, sem heimild væri til að nota til upprekstrar, skyldu skoðast sem „afrétti“ enda væru þau notuð á þann hátt af fleiri en landeigendum sjálfum.  Þá segir í reglugerðinni að fjárleitir á öræfum, sem ekki geti talist til nokkurra „afrétta“, skuli gerðar eftir sömu reglum sem um eftirleitir.

Ný fjallskilareglugerð var sett árið 1904.  Mikilvægasta breytingin var á 3. gr., en þar var kveðið á um að allt land skiptist í öræfi, afrjetti og heimaland.  Um afréttinn sagði að hann skyldi vera sem að fornu hefði verið, en enn fremur að sýslunefnd gæti tekið upp nýja afrétti ef nauðsyn bæri til eftir tillögu hreppsnefndar og með samþykki landeiganda.  Núgildandi fjallskilareglugerð er frá árinu 1996.

6.         Í úrskurði óbyggðanefndar er nánar gerð grein fyrir sögu jarða á hinum umþrættu landsvæðum, þ. á m. Mjóadal, Sörlastöðum ásamt Timburvalladal, sögu Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka, og Bleiksmýrardals austan Fnjóskár auk aðliggjandi jarða og landsvæða.  Af hálfu málsaðila hafa ekki verið gerðar athugasemdir við þessa umfjöllun óbyggðanefndar.  Með hliðsjón af þessu og því að nefnd umfjöllun er að miklum hluta endurtekin í niðurstöðukafla úrskurðarins þykir rétt að rekja hana í einu lagi.

a) Umfjöllun óbyggðanefndar um Mjóadal.

Í úrskurði óbyggðanefndar, niðurstöðukafla, er vísað til áðurgreindra heimilda, en á það bent að fyrir nefndinni, líkt og hér fyrir dómi, hafi málsaðila greint á um hvort Mjóidalur hefði stöðu jarðar að lögum.

Í úrskurðinum er um nefnt álitaefni til þess vísað, sem áður sagði í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá árinu 1712, að Mjóidalur hefði í byrjun 18. aldarinnar verið byggður þar sem áður var hið forna Mjóadalskot.  Þá er í úrskurðinum bent á að í nýrri Jarðabók fyrir Ísland frá árinu 1861 sé Mjóidalur metinn til dýrleika og sagður 600 forn og 9,9 hundruð ný og að við opinbert uppboð, sem haldið hafi verið að Ljósavatni 21. maí 1880, hafi Mjóadalsbýlið verið selt hæstbjóðanda.  Þá segir í úrskurðinum að nokkru síðar, þann 8. maí 1897, hafi verið útbúið landamerkjabréf fyrir Mjóadal, sem þinglýst hafi verið 29. júní það sama ár, en þar hafi merkjum verið lýst þannig:

Að austan skilur Mjóadalsá lönd Mjóadals og Íshóls. Að sunnan skilur Tungufellsá, svo Þvergil og síðast bein stefna úr því vestur á hágrjót, Mjóadalsland og almenning. Þaðan liggja svo merkin norður háfjallið, eptir því sem vatnsföll deila sveita milli, norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár, sem að norðan skilur lönd Mjóadals og Mýrar.

Fyrir liggur að landamerkjabréfið var áritað af Kristjáni Jónssyni og samþykkt af eigendum nágrannajarðanna, Mýrar og Íshóls.  Mjóadalsbýlið fór í eyði 1894, en það hafði verið selt Ljósavatnshreppi þann 4. júní 1897, um leið og jörðin Íshóll.

Í úrskurði óbyggðanefndar er bent á að auk lýsts landamerkjabréfs hafi Mjóadalslandið verið afmarkað í áðurrakinni „Skrá yfir afréttarlönd suður af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts hinn 23. mars 1904 og er sagt að samræmi sé með þessum heimildarskjölum um mörk Mjóadals til austurs. Um nánari afmörkun segir í úrskurðinum að ekki séu til eldri heimildir en landamerkjabréfið um suðurmörk Mjóadals og að ekki liggi fyrir aðrar heimildir um afmörkun aðliggjandi landsvæðis að sunnanverðu, þ.e. Vesturafréttar Bárðdæla, en afréttarskráin frá 1904.  Bent er á að í afréttarskránni sé merkjum milli Mjóadals og afréttarins þannig lýst að Tungufellsá ráði að Þvergili, en eftir það ráði Þvergilið uns það þrjóti.  Þá segir í úrskurðinum að í sömu heimild segi og að til almenninga teljist m.a. „allur Mjóidalur sunnan við Tungufellsá og Þvergil vestan Mjóadalsár, og allt land sunnan við Sjónarhól austan Mjóadalsár.  Bent er á að stefnandi, íslenska ríkið, hafi staðsett hornmark Mjóadals til suðvesturs, á „hágrjóti“, með tilteknum hætti á vatnaskilum, en að rannsókn óbyggðanefndar bendi ekki til annars en að „hágrjót“ séu rétt staðsett af hálfu stefnanda á vatnaskilum, en það komi heim og saman við það sem fram hafi komið í skýrslutökum fyrir óbyggðanefnd.  Því sé samræmi milli landamerkjabréfs Mjóadals og afréttarskrárinnar um mörk Mjóadals til suðurs.

Um vesturmerki Mjóadals er í úrskurði óbyggðanefndar vísað til landamerkjabréfsins þar sem segir að þau liggi frá „hágrjóti“ norður háfjallið, eftir því sem vatnsföll deili sveita milli, norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár.  Bent er á að bréfið sé ekki áritað vegna þeirra landsvæða sem liggi að vesturmerkjunum og að ekki séu fyrir hendi eldri heimildir en afréttarskráin frá árinu 1904, en þar sé þeim lýst þannig að bein stefna ráði vestan við öll drög er liggi að Lambám og Grjótá að botni Syðri-Bótarár.  Er það og niðurstaða óbyggðanefndar að samræmi sé á milli landamerkjabréfsins og afréttarskrárinnar um vesturmörk Mjóadals, en á það er bent í úrskurðinum að vestan kröfusvæðis Mjóadals séu kröfusvæði Hjaltadals og Kambfellskjálka og Sörlastaða vegna Timburvalladals.

Í úrskurði óbyggðanefndar er vísað til þess að í landamerkjabréfi Hjaltadals frá 16. janúar 1893, sem þinglýst var 18. júní 1894, segir m.a. um merkin: „að sunnan eru öræfi“.  Bent er á að landamerkjabréfið sé ekki áritað vegna Mjóadals, en sagt að það landsvæði sem nú sé gerð krafa um vegna Kambfellskjálka hafi auk kröfusvæðis Hjaltadals verið innan lýstra merkja samkvæmt landamerkjabréfi Hjaltadals.  Þá er á það bent að samkvæmt landamerkjabréfi Sörlastaða frá 19. apríl 1894, sem þinglýst var 18. júní sama ár, liggi merki jarðarinnar að sunnan að „eyðigrjót og sandar“, en bréfið hafi ekki verið áritað vegna Mjóadals.

Það er niðurstaða óbyggðanefndar að af lýsingum landamerkjabréfanna sé það ekki ljóst hve langt til suðurs og suðausturs land Sörlastaða og Hjaltadals hafi verið talið ná.  Þannig svari m.a. heimildir því ekki hvort merkin hafi náð allt að vatnaskilum til móts við land Mjóadals en allt að einu mæli þau ekki í mót lýsingu landamerkjabréfsins á vesturmörkum Mjóadals.

Í úrskurði óbyggðanefndar er varðandi norðurmerki Mjóadals áréttað að þeim sé lýst í landamerkjabréfinu frá 1897 að Syðri-Bótará og að hún skilji lönd Mjóadals og Mýrar, en bréfið hafi verið samþykkt vegna Mýrar.  Bent er á að ekki séu fyrir hendi eldri heimildir en landamerkjabréfið um norðurmörk Mjóadals, en sagt að í afréttarskránni frá 1904 sé þeim lýst þannig að Syðri-Bótará ráði merkjum að ósi.  Vísað er til þess að í landamerkjabréfi Mýrar, sem útbúið hafi verið 20. maí 1885 og þinglesið 14. júní 1880, sé merkjum jarðarinnar til suðurs lýst svo að Syðri-Bótará skilji lönd Mýrar og Mjóadals að sunnan.  Bréfið hafi verið áritað um samþykki vegna Mjóadals.  Staðhæft er að ekki séu fyrir hendi eldri heimildir um afmörkun Mýrar en landamerkjabréf hennar, en á það bent að samræmi sé milli rakins landamerkjabréfs Mjóadals og annarra fyrirliggjandi heimilda um mörk Mjóadals til norðurs.

Að öllu framangreindu virtu var það niðurstaða óbyggðanefndar að sá hluti þjóðlendukröfu stefnanda, íslenska ríkisins, falli innan lýsingar í landamerkjabréfi Mjóadals, og að sú afmörkun sé í samræmi við afmörkun stefnda og að eldri heimildir mæli henni ekki í mót.

Að fenginni framangreindri niðurstöðu er í úrskurði óbyggðanefndar fjallað um eignarréttarlega stöðu lands innan lýstra merkja Mjóadals.

Um þýðingu landamerkjabréfa við mat á sönnun um eignarhald á landi bendir óbyggðanefnd á margendurtekna umfjöllun Hæstaréttar og óbyggðanefndar um það efni.  Bent er á að landamerkjabréf Mjóadals hafi verið gert í kjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi árið 1882, að gögn bendi til þess að merkjum landsvæðisins sé þar rétt lýst og að bréfið hafi verið undirritað af umráðamanni Mjóadals, þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan, án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við fyrirsvarsmenn aðliggjandi landsvæða.  Telur óbyggðanefnd þetta benda til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt hafi verið talið gilda.  Því sé ljóst að fyrirsvarsmenn Mjóadals hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum hafi þar verið rétt lýst.  Óbyggðanefnd bendir á að af frásögnum Landnámu verði ekki ráðið hversu langt upp til fjalla og inn til landsins landnám á svæðinu hafi náð og verði því engar afdráttarlausar ályktanir af þeim frásögnum dregnar.  Sé tekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga verði þó að telja líklegt að nyrðri hluti þess landsvæðis hafi verið numinn en vafi um þetta atriði hljóti að vaxa eftir því sem sunnar dragi.

Að því er varðar fyrrnefnt álitaefni, hvort Mjóidalur hafi stöðu jarðar að lögum, bendir óbyggðanefnd í úrskurði sínum á áðurraktar heimildir og staðhæfir að samkvæmt þeim sé örnefnið „Mjóidalur“ notað í víðtækari merkingu og látið taka til landsvæðis sem liggi a.m.k. að verulegu leyti mun austar og sunnar en það landsvæði sem landamerkjabréf Mjóadals taki til.  Er ályktað af þessu að Mjóadalskot og Hólkot, sem nefnd séu í Jarðabókinni, kunni allt eins að hafa verið byggð út úr Mýri eins og á afrétti.  Þá áréttar nefndin í úrskurði sínum það að talið sé að Mjóidalur hafi verið í byggð á árunum 1812–1894 og að býlið, samnefnt, sem áður hafði verið nefnt Mjóadalskot, hafi samkvæmt lýsingu Eyjadalsár- og Lundarbrekkusóknar frá árinu 1840, staðið hér um bil mílu sunnar en Mýri, og hafi það verið hjáleiga þeirrar jarðar og metin með henni.  Bent er á að í sóknarlýsingunni segi að landsvæði Mjóadalsbýlisins hafi verið talið „landgott og víðslægt en framar vetrarhart“ og enn fremur að Mjóadalsbýlisins sé getið á 19. öldinni í skrám sýslumanns og þá sem afbýlis frá Mýri.  Býlisins sé hins vegar ekki getið í jarðabókum, t.d. í Jarðatali J. Johnsens frá árinu 1847 og í jarðamati Ljósavatnshrepps frá árinu 1849.  Aftur á móti sé Mjóidalur metinn sér til dýrleika í nýrri Jarðabók fyrir Ísland árið 1861, og þá sagt að fornt mat á jörðinni sé 6 hundruð en 9,9 hundruð samkvæmt hinu nýja.  Loks er bent á í úrskurðinum að í uppboðsbók sýslumannsins í Þingeyjarsýslu komi fram að í maí 1880 hafi jörðin Mjóidalur í Ljósavatnshreppi verið seld áðurnefndum Kristjáni Jónssyni á Úlfsbæ.

Í úrskurði óbyggðanefndar er á það bent að í yfirskrift landamerkjabréfsins frá 8. maí 1897 sé Mjóidalur nefndur jörð.  Hið sama hafi verið gert í kaupsamningi það sama ár, en þar hafi og skýrt komið fram að verið var að kaupa og selja landareign jarðar.  Hafi m.a. verið áskilið að seljandinn greiddi alla áfallna skatta og opinber gjöld af jarðeigninni, en að auki hafi honum verið gert að annast löggilda merkjaskrá og eftir kaupin hafi landamerkjabréfi Mjóadalsjarðarinnar verið þinglýst.  Loks er á það bent í úrskurðinum að heimildir frá upphafi tuttugustu aldarinnar kveði á um að hreppurinn hafi ekki keypt jörðina í Mjóadal í heild sinni heldur einungis landareign hennar, sbr. það sem áður hefur verið rakið um hreppsreikninga frá árunum 1912-1920.

Í úrskurðinum er ályktað að framangreindar heimildir veiti vísbendingu um stöðu þess landsvæðis, sem nefnt sé Mjóidalur, en um það segir nánar:

Hin elsta fyrirliggjandi heimild um Mjóadal, þ.e. Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1712, tekur ekki af tvímæli um hver sú staða hafi þá verið.  Þar er mynnst á Mjóadal í tengslum við almenningsafrétt Bárðardalshrepps.  Jafnframt er minnst á Mjóadalskot og Hólkot sem „eyðiból“ en ekki kemur fram hver afmörkun lands þeirra hafi verið eða saga þeirra að öðru leyti.  Með tilliti til þess hve óljós frásögn Jarðabókarinnar er að þessu leyti getur sá hluti hennar sem nefnir Mjóadal í tengslum við almenningsafrétt Bárðardalshrepps ekki haft svo afgerandi þýðingu að hún vegi þyngra en aðrar yngri heimildir sem ótvírætt tala um Mjóadal sem jörð.

Heimildir frá 19. og 20. öld benda ótvírætt til þess að a.m.k. frá fyrri hluta 19. aldar hafi verið litið á Mjóadal sem jörð. Samkvæmt þeim mun Mjóadal hafa verið skipt út úr Mýri og byggð hafist þar að nýju 1812 eða 1813 en ekki eru fyrir hendi heimildir um afmörkun Mýrar fyrir þann tíma. Kristján Jónsson í Úlfsbæ sem gerði landamerkjabréf Mjóadals 1897 og seldi hann Ljósavatnshreppi sama ár leiddi rétt sinn til Jóns Jónssonar. Sá var sonur Jóns ríka sem 1839 var talinn eiga Mýri. Eftir að Ljósavatnshreppur keypti Mjóadal er ljóst að farið var að nýta landsvæðið sem sumarbeitiland á vegum hreppsins. Sú skipan mála hélt áfram eftir að Ljósavatnshreppi var skipt upp í samnefndan hrepp og Bárðdælahrepp 1907.

Að Mjóadal liggja jarðir til austurs, vesturs og norðurs, þar á meðal á fjöllum uppi. Heimildir þær um afréttarnot sem íslenska ríkið vísar til kröfum sínum til stuðnings, og á annað borð er ljóst að taka til þess landsvæðis sem hér er til skoðunar, endurspegla fremur beitarnot á Mjóadal en benda ekki til þess að land innan landamerkja Mjóadals hafi haft stöðu afréttar að lögum. Skal í þessu sambandi sérstaklega vísað til almennrar umfjöllunar óbyggðanefndar um hugtökin jörð og afréttur, sbr. einkum kafla 4.4. og 4.5. í viðauka með úrskurði þessum.

Ekki er fyrir hendi sjálfstæð afmörkun á afrétti sem tekur til lands innan landamerkja Mjóadals. Þá liggja ekki fyrir heimildir um að eigendur Mjóadals hafi litið svo á að hluti af landsvæði því sem afmarkað er í landamerkjabréfi Mjóadals væri afréttur fyrr en eftir að Ljósavatnshreppur keypti jörðina 1897 og tók að nýta hana sem beitiland. Samkvæmt framangreindu telur óbyggðanefnd ekki sýnt fram á að land innan landamerkjabréfs Mjóadals hafi að einhverju leyti stöðu afréttar að lögum.

Að framan hafa verið raktar fyrirliggjandi heimildir um Mjóadal. Í heimildum frá 19. öld og síðar er ítrekað talað um Mjóadal sem jörð en aldrei sem afrétt fyrr en eftir að hann komst í eigu Ljósavatnshrepps skömmu fyrir aldamótin 1900. Af heimildum sem eru eldri en frá 19. öld og taka til Mjóadals er einkum til Jarðabókar Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1712 að taka en frásögn hennar er óljós varðandi stöðu þess landsvæðis sem hér er deilt um. Að því virtu sem að framan er rakið telur óbyggðanefnd nægjanlega fram komið að Mjóidalur hafi stöðu jarðar að lögum. Lagt verður til grundvallar að Mjóadal hafi verið skipt út úr jörðinni Mýri og hafi eftir það verið byggður og nýttur eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Ekki er annað fram komið en að hið sama hafi gilt um Mýri áður en Mjóadal var skipt út úr henni. Innan þeirra marka sem tilgreind eru 1897, svo sem þeim er nánar lýst hér framar, hafa eigendur Mjóadals farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Ekki verður annað séð en að þetta eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda. Engar heimildir eru um að land innan marka jarðarinnar hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verða staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Þá verður fyrirkomulag smölunar á þessu svæði ekki talið hafa eignarréttarlega þýðingu.

Að öllu framangreindu virtu hefur af hálfu íslenska ríkisins ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja Mjóadals sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé eignarland, án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998.  Með vísan til sama ákvæðis ber jafnframt að taka skýrt fram að í umfjöllun óbyggðanefndar felst ekki afstaða til merkja á milli eignarlanda. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að land Mjóadals, svo sem því er að framan lýst, teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998.

b) Umfjöllun óbyggðanefndar um Sörlastaði og Timburvalladal og Hjaltadal ásamt Kambfellskjálka.

Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá elstu heimildum um býlin á Fram-Fnjóskadal, m.a Sörlastöðum austan Bakkaár og Snæbjarnarstöðum vestan ár, en einnig frá býlunum á Timburvalladal og í Hjaltadal.

Í úrskurðinum segir að af frásögn Landnámu verði ekki ráðið hversu langt upp til fjalla og inn til lands landnám á Fram-Fnjóskadal hafi náð, en af þeim sökum verði heldur engar afdráttarlausar ályktanir af þeim frásögnum dregnar.

Um Sörlastaði segir í úrskurðinum að elstu heimildina um jörðina sé að finna í máldaga Auðunar biskups rauða frá árinu 1318.  Segir þar að á jörðinni sé geitabú og í eigu Munkaþverárklausturs í Eyjafirði.  Bent er á að eignarréttur klaustursins á jörðinni er áréttaður í síðari heimildum, m.a. í Sigurðarregistri frá 1525, í Jarðabókinni 1712, í lögfestu frá 1797 og í jarðamötum frá 19. öld.  Hið sama eigi við um heimildir um eignarréttindi klaustursins á nágrannajörðunum, þ. á m. Bakka, Belgsá, austan Bakkaár, en einnig á Hjaltadal og Tungu á Bleiksmýrardal.

Í úrskurði óbyggðanefndar er á það bent að í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 segir um Sörlastaði að þar sé grastekja lítil, smáfengnar engjar á dreif um skóginn, en úthagarnir búgóðir.  Í því samhengi er vísað til þess að heimildir séu um að lögmaður og Munkaþverárklausturshaldari, Sveinn Sölvason, hafi gefið bóndanum á Reykjum, syðsta býlinu á Fram-Fnjóskadal, leyfi til heyskapar á Timburvalladal í júnímánuði 1793, en að auki séu heimildir um það í skoðunargjörð skoðunarmanna vegna Sörlastaða árið 1804 að Timburvalladalur hafi oft verið notaður til slægna, og sagt að þar séu víðáttur miklar.

Um hinn forna Timburvallabæ er í úrskurði óbyggðanefndar vísað til þess að Jón Sigurðsson bóndi, fræðimaður og rithöfundur frá Ysta-Felli, segi frá því í ritinu Lýsing Þingeyjarsýslu, að býlið hafi staðið vestan ár í Timburvalldal og undir norðurhyrnu Kambfells.  Hafi jörðin verið stór og landrúm.  Nokkru utar og austur undir norðurhala Kambfells, hafi verið býlið Tungufell, og að þar sjáist glöggt til bæjartófta og vallargarðs, en enginn viti á hvaða öld byggt var.  Þá segi Jón frá því að bær hafi verið byggður vestan Timburvalladalsár árið 1868, en byggðin hafi aðeins staðið í fá ár.  Segir Jón að engar frekari sagnir séu um eyðibýli innar á Timburvalladal vestan ár.  Hann getur þess að hjáleigan Kambfell í austanverðum Hjaltadal hafi fengið úthlutað mýrlendi á vesturhluta Timburvalladals haustið 1804, en að ábúandinn á Sörlastöðum hafi nýtt það landsvæði þegar býlið hafi verið í eyði.

Um byggð austan Timburvalladalsár er í framlögðum gögnum vísað til heimilda, sem segja til um að á Sörlaseli undir Hellugnúpi í mynni dalsins hafi verið búið fyrir móðuharðindin í lok 18. aldar, og að þar hafi aftur verið tekinn upp búskapur í nokkur ár laust fyrir 1840.  Þá hafi búseta verið sunnar í dalnum, að Skarðsseli, í um 300 m hæð yfir sjó, og að býlið Fagraneskot hafi verið um 2 km sunnar.  Loks hafi fornbýlið Bakkakot verið enn sunnar á dalnum, við svonefndar Hvítármýrar, í um 310 m hæð yfir sjó, og um 10 km sunnan við býlið Sörlastaði.  Segir í gögnum að á síðari öldum hafi Timburvalladalur allur austan ár verið talinn eign Sörlastaða, en einnig á köflum vestan ár.

Í jarðamati 1849-50 segir að Sörlastaðajörðin sé talin 20 hundruð að dýrleika.  Um landgæði segir í matinu m.a. að víðátta jarðarinnar sé talsverð en nokkuð slitrótt.  Þá sé þar landvídd og landgæði til allra afnota í besta lagi; skógarland nokkurt, og víðir mikill til kolagerðar; afréttarhlunnindi, nokkur hestaganga, og fjallagrös til heimilisbrúkunar.  Um ókosti jarðarinnar segir í matinu að grjót og leirskriður séu í enginu og heyskapur allur langsóttur og af þeim sökum sé jörðin erfið ábúanda.

Um Sörlastaði er í úrskurðinum vísað til fjölda annarra heimilda.  Þar á meðal eru gögn um makaskipti jarðarinnar frá árinu 1851 og segir að af því tilefni hafi amtmaður tjáð sig um landgæðin í bréfi og m.a. skrifað að hún væri yfirmáta stór, frjó og grasgefin.  Einnig segir amtmaður í þessu bréfi að jörðinni fylgi birki- og viðartré og að hún sé vegna frjórra bithaga og víðáttumikils lands með tilheyrandi „afrétt“ ein af betri landbúnaðarjörðum.

Landamerkjabréf Sörlastaða var útbúið þann 19. apríl 1884.  Segir þar um austur-, suður- og vesturmerkin:  Til austurs á Vallnafjall eiga Sörlalstaðir land að Bæjargilstjörn, að Grettistaki, að Fremraskarðsdragi, að Hvítárdragi, að Pílagrímsmosum og að Pílagrímsfjalli.  Að sunnan liggja eiðigrjót og sandar.  Að vestan skiftir Sörlastaðaland frá Hjaltastaðlandi og Snæbjarnarstaðalandi Timburvalladalsá og Bakkaá“.

Landamerkjabréfið er áritað af eigendum og umboðsmönnum nágrannajarðanna, þ. á m. eiganda Bakka, ábúanda Hjaltadals og ábúanda Snæbjarnarstaða.  Þá rituðu á bréfið eigendur og ábúendur jarða í Bárðardal, þ.e. á Stóruvöllum, Sandhaugum og Mýri.

Að beiðni sýslumannsins í Þingeyjarsýslu framkvæmdu tveir bændur matsgjörð um Sörlastaðajörðina þann 2. maí 1891.  Var annar matsmannanna Ólafur Guðmundsson, eigandi nágrannajarðarinnar Bakka.  Í gjörðinni segir m.a. að landgæði Sörlastaða hafi batnað til muna frá fyrra mati.  Þá segir að á jörðinni séu miklar og góðar slægjur á engjum, að útengjar séu víðáttumiklar, að þar sé góður kjarrskógur til beitar, en að auki liggi undir jörðinni góður og mikill afréttur með hinum bestu landgæðum.  Var jörðin metin til fjár á 22,5 hundruð og talin meðal meiri landgæðajarða sýslunnar.

Í fasteignamati frá 1916-1918 er merkjum Sörlastaða lýst á sama veg og í landamerkjabréfinu frá 1884 og er m.a. áréttað að jörðin eigi engjar, en um önnur landgæði segir: „Á afrétt jarðarinnar eru slægjur grasgefnar og víðlendar í 3-10 km fjarlægð“  Er þess getið að á afréttinum hafi verið heyjaðir 100-150 hestar, en um búfjárhaga segir nánar: „Beitiland afar víðlent og gott fyrir sauðfé, alltaf er til þess nær, kjarngott og viðfeldið.  Sumarhagar gripa dágóðir.  Snjóþungt mjög í austan átt, og útbeit því mjög misbrestasöm, en sérstaklega góð, þegar hún gefst.  Skjólsamt.  Fjárgeymsla er afar örðug.  Jörðinni fylgir upprekstrarland.  Hefir það gefið af sér 15 krónur árlega. ... Afréttarfé gerir usla í engjum, þar eð allt er ógirt.“

Samkvæmt gögnum var hálf Sörlastaðajörðin seld Hálshreppi með kaupsamningi í nóvember 1955, og er þar landamerkjum lýst þannig:  Að vestan Timburvalladalsá og Bakkaá, að sunnan og austan, vatnaskil á fjöllum og að norðan á mitt Langholt og þaðan þver til fjalls og að á.“

Hálf Sörlastaðajörðin er enn í einkaeigu, en hún fór í eyði árið 1959.

Í úrskurði óbyggðanefndar er ítarlega fjallað um merki Sörlastaða, en jafnframt er þar vikið að merkjum nálægra jarða og landsvæða.  Bent er á að samkvæmt landamerkjabréfinu frá 19. apríl 1884 séu norðurmerkin við býlið Bakka, en að vestan liggi þau að Kambafellstungu.  Áréttað er að til austurs sé Vallnafjall og þar fyrir handan í Bárðardal séu býlin Eyjadalsá, Sandhaugar, Hlíðarskógar, Stóruvellir, Litluvellir, Halldórsstaðir og fremsti bærinn Mýri.  Þá er staðhæft að landsvæði Sörlastaða sunnan Timburvalladals liggi að landi Mjóadals.

Í úrskurðinum segir að í landamerkjabréfum jarða á greindu landsvæði sé merkjum almennt lýst „á fjall upp“, „á hágrjót“, „upp á brún“, eða „í vatnaskil“.  Er staðhæft að þessar lýsingar hafi stuðning af eldri heimildum í þeim tilvikum sem þeirra njóti við.  Bent er á að hið umþrætta landsvæði í máli þessu sé í raun samfelldur fjallgarður, sem að mestu sé úr blágrýti sem liggi sunnan frá Sprengisandi að Ljósavatnsskarði og heiti Vallnafjall (779 m) á löngum kafla, en nafnið sé tekið eftir býlinu Stóruvöllum.  Hæstu hnjúkar fjallgarðsins séu Háafell (917 m) sunnan Ljósavatnsskarðs og Litluvallafjall (737 m) en víðast hvar séu hlíðar hamralausar og grónar upp að brúnum nema þar sem jarðvegur hafi blásið ofan í grjót og klungur.

Í niðurstöðu sinni áréttar óbyggðanefnd í úrskurði sínum að af frásögn Landnámu verði ekki ráðið hversu langt upp til fjalla og inn til lands landnám á umræddu svæði hafi náð, en af þeim sökum verði heldur engar afdráttarlausar ályktanir af þeim frásögnum dregnar.  Bent er á að sé tekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsingarinnar verði þó að telja líklegt að land á þessu svæði hafi a.m.k. verið numið að hluta.  Að þessu leyti er í úrskurðinum vísað til fyrri úrskurða nefndarinnar sem hafi grundvallast á þögn eða óskýrleika landnámslýsinga, tiltekinni hæð yfir sjávarmáli og engri eða takmarkaðri nýtingu lands og þá fyrst og fremst til sauðfjárbeitar.  Er þar um sérstaklega vísað til úrskurða um Esju og Smjörfjöll, sbr. mál nr. 3-4/2004 á svæði fjögur og 2-3/2005 á svæði fimm.  Bent er á að þar hafi því verið hafnað að slík atriði ein og sér leiddu til frávika frá þeirri meginreglu að landamerkjabréf jarðar afmarki eignarland.

Í niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar segir að jörðin Sörlastaðir og fyrrnefndar jarðir liggi að öðrum jörðum, þ. á m. á fjallseggjum.  Þá segir að heimildir um afréttarnot á svæðinu séu almenns eðlis og endurspegli fremur beitarnot á hálendari hlutum jarðanna en bendi ekki til þess að land innan merkjalýsinga jarða á svæðinu hafi haft stöðu afréttar að lögum.  Þá er staðhæft að heimildir séu ekki um annað en að Sörlastaðir og nefndar jarðir hafi verið byggðar og nýttar eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma, en enn fremur hafi eigendur farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gilt hafi um eignarlönd almennt.  Vísað er til þess að engin gögn bendi til þess að land á þjóðlendukröfu íslenska ríkisins, innan merkja jarða, hafi aðra eignarréttarlega stöðu en annað land þeirra og verði staðhættir, gróðurfar og nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi.  Bent er á að þótt nýting fjalllendis jarðanna hafi, eðli málsins samkvæmt, verið takmarkaðri en láglendis þeirra, leiði það eitt og sér ekki til eignarréttarlegrar aðgreiningar.  Þá verður fyrirkomulag smölunar á svæðinu ekki talið hafa eignarréttarlega þýðingu.

Í niðurstöðukafla úrskurðarins er nánar vikið að eignarrétti landsvæðisins og um þýðingu landamerkjabréfs Sörlastaða og nágrannajarða.  Um álitaefnið er m.a. vísað til áðurrakinnar umfjöllunar Hæstaréttar og óbyggðanefndar, en því til viðbótar segir:

Landamerkjabréf þeirra jarða sem hér eru til umfjöllunar voru gerð í kjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi árið 1882.  Svo sem áður var rakið benda fyrirliggjandi gögn ekki til annars en að merkjum sé þar rétt lýst.  Bréfin voru þinglesin, færð í landamerkjabók og á þeim byggt síðan um merki jarðanna, án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna sem hér geti skipt máli.  Þetta bendir allt til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda.  Þá er og ljóst að eigendur jarðanna hafa um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst.“

Óbyggðanefnd telur að framangreindar heimildir og staðhættir bendi til þess að merki jarða á umræddu landsvæði, þ.e. sunnanverðu Ljósavatnsskarði, vestanverðum Bárðardal og austanverðum Timburvalladal og Fnjóskadal, hafi náð þar saman, fremur en að þau lægju umhverfis fjallgarðinn í hlíðum hans, svo sem haldið hefur verið fram af hálfu íslenska ríkisins.  Umræddur hluti af þjóðlendukröfusvæði íslenska ríkisins í máli þessu telst því allur innan merkja jarða.  Afmörkun þeirra er óumdeild meðal gagnaðila íslenska ríkisins.

Það var og niðurstaða óbyggðanefndar að öllu framangreindu virtu að íslenska ríkið hafi ekki sýnt fram á að á nefndu landsvæði, og þ. á m. á tilgreindu landi Sörlastaða á Timburvalladal, sé þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. ,laga nr. 58, 1998.

Um Hjaltadal segir í úrskurði óbyggðanefndar að elstu heimildir um jörðina séu frá miðri 15. öld, í máldagabók Ólafs Rögnvaldssonar biskups (1461-1510).  Segir þar um eignarjarðir Munkaþverárklausturs í Fnjóskadal:  Hialltadal oc sollastade med badum dolunum.  Þessi eignarréttindi klaustursins eru áréttuð í Sigurðarregistri, sem byrjað var að skrá 1525.

Í úrskurðinum er vísað til Jarðabókar Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712, en þar segir að Hjaltadalur sé 20 hundruð að dýrleika, að grasatekja sé lítil og útiganga bjargleg og búgóð.  Í Jarðabókinni er einnig greint frá fornbýlinu Kambfelli, austan Hjaltadalsár og gegnt jörðinni Hjaltadal, og sagt að þar séu fáeinar tóftaleifar, en túnstæðið sé spillt af skriðu.  Í gögnum kemur fram að vegna snjóflóða hafi Kambfellsbýlið lagst í eyði 1738 en verið endurreist um miðja 18. öldina.  Hafi býlið þá verið hjáleiga frá Hjaltadal, en búskapur þar endanlega lagst af vegna náttúruhamfara árið 1818.  Segir frá því að vegna þessa skaða hafi ábúandinn á Hjaltadal fengið lækkaða landskuld sína við jarðeigandann, Munkaþverárklaustur, um þriðjung.

Í úrskurði óbyggðanefndar er sagt frá því að á manntalsþingi á Hálsi 1846 hafi verið lesin upp skoðunargjörð um hvað margt fé mætti að skaðlausu hafa í „Hjaltadalsafrétt“ og hafi í því sambandi verið nefnt 1200 fjár.  Í þessu samhengi er á það bent að í jarðamati 1849-50 segi um hinn forna Hálshrepp að hann sé sjálffær um „afréttarland“, en að þar um sé sérstaklega vísað til afréttarlanda fremstu jarðanna, Sörlastaða og Hjaltadals.  Um síðarnefndu jörðina segir í skoðunargjörðinni að þar sé landrými mikið og geldfjárrekstur til góðra hlunninda.  Sambærileg umsögn er um Hjaltadalsjörðina í lýsingu á umboðsjörðum Munkaþverárklausturs í Hálshreppi frá árinu 1878.

Samkvæmt frásögn Jóns Sigurðssonar, fræðimanns frá Ysta-Felli, er Hjaltadalur mikil jörð að landi.  Segir hann frá því að ábúendur jarðarinnar hafi haft nytjar inn um allan dal, en að því leyti er sérstaklega nefnd Bæjarstæðismýri, sem mun vera um 10 km frá Hjaltadalsbænum.  Samkvæmt frásögn Jóns voru þar góðar engjar í um 400 m yfir sjó og var þar oft heyjað á seinni öldum og m.a. eftir 1800, en eftir það hafi land spillst vegna skriðufalla.  Að sögn Jóns eru tóftir á þessari engjamýri, en einnig utar í dalnum, en þó engar sagnir.

Heimildir eru um að vegna fyrirhugaðrar sölu Hjaltadals árið 1891 hafi umboðsmaður jarðarinnar ritað þá lýsingu að þar væri land óþrjótandi og miklar slægjur en sumar í fjarska.  Staðhæft er að jörðin eigi afréttarland fyrir 1200 fjár.  Ekki varð af sölunni.

Í fasteignamati 1916-1918 segir m.a. um Hjaltadalsjörðina:

Búfjárhagar.  Landið er geysimikið, bæði sjálft heimalandið og afréttardalir, sem fylgja.  Kjarngott, sauðland hið bezta og vetrarbeit þar í bezta lagi.  Nú sem stendur, er jörðin notuð sem upprekstrarland. Upprekstrartekjur um 50 krónur.  Auk þess nokkur slægjunot, frá næstu bæjum. Hjaltadalur var innsti bær í Fnjóskadalnum, 3 km innar en Snæbjarnastaðir.

Landamerkjabréf fyrir Hjaltadal var útbúið 16. janúar 1883 og var því þinglýst 18. júní 1884, án mótmæla. Í bréfinu segir m.a. um merkin:

Að austan ræður Timburvallaá.  Að norðan merkjagarður, er liggur miðja vegu milli Snæbjarnarstaða og Hjaltadals. Að vestan ræður Fjallið. Að sunnan eru öræfi.  Bréfið var undirritað af umboðsmanni jarðeiganda, en einnig af ábúendum Hjaltadals, Snæbjarnarstaða og Sörlastaða.

Árið 1912 seldi Stjórnarráðið Hálshreppi Hjaltadalsjörðina, en hún hafði farið í eyði fáeinum árum áður.  Í afsali er vísað til laga nr. 31, 1905 um sölu þjóðjarða, en ekkert er kveðið á um merkin.

Í úrskurði óbyggðanefndar er áréttað að ekki sé ágreiningur með málsaðilum um að Hjaltadalur sé sjálfstæð jörð og að henni fylgi svonefndur Kambfellskjálki, þ.e. landsvæði vestan Timburvalladalsár í Timburvalladal.  Bent er á að Kambfellskjálka hafi verið skipt út úr Hjaltadal með yfirlýsingu frá 27. ágúst 1950, en með henni hafi Hjaltadalsjörðin einnig verið seld og skipt upp á milli bændanna á Snæbjarnarstöðum og Sörlastöðum.  Annars vegar hafi verið um að ræða land vestan Hjaltadalsár og Krókanna vestan fyrsta Hrauntungufjalls og hins vegar austan Hjaltadalsár og Austurkrók og Timburvalladal, vestan Timburvalladalsár.  Segir um landamerkin að þau séu norðan í miðju fyrsta Hrauntungufjalli. Hjaltadalshluti Snæbjarnarstaðabónda var seldur Hálshreppi ásamt Snæbjarnarstöðum árið 1958, en þann hluta Hjaltadals sem féll undir Sörlastaði, fyrrnefndan Kambfellskjálka, seldi eigandi Sörlastaða Þóroddsstaðabónda árið 1955.  Er í síðastnefnda gerningnum landamerkjum lýst svo: „Að austan og sunnan háfjöll, að vestan í miðja fyrstu Hrauntungu, síðan Hjaltadalsá, að norðan lína um hæstan Kirkjuhól í norðvesturhorn Kambfellshnjúks.

Árið 1966 seldi Þóroddsstaðabóndi Hálshreppi Kambfellskjálka, þ.e. land vestan Timburvalldalsár, og með sömu landamerkjum og áður var lýst.

Í niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar er tekið til skoðunar hvernig merkjum er lýst í hinu þinglýsta landamerkjabréfi Hjaltadals frá árinu 1883, en á það er bent að engar eldri merkjalýsingar hafi fundist um Kambfellsbýlið utan virðingar frá árinu 1804, en þar sé merkjum ekki lýst á heildstæðan hátt.

Um merki Hjaltadals er í úrskurðinum litið til gagna um merki aðliggjandi landsvæða, þ.e. kröfusvæðis Sörlastaða til austurs, Mjóadals til suðausturs og kröfusvæðis Bleiksmýrardals til vesturs og suðurs.  Norðan Hjaltadals er jörðin Snæbjarnarstaðir, en sú merkjalína varðar ekki álitaefni málsins.  Um austur-, suður- og vesturmerki Hjaltadals segir nánar í niðurstöðukafla úrskurðarins:

Í landamerkjabréfi Hjaltadals er merkjum til austurs lýst svo:  „Að austan ræður Timburvallaá.“  Suðurmerkjunum er ekki lýst að öðru leyti en svo:  „Að sunnan eru Öræfi“.  Bréfið er m.a. áritað um samþykki vegna Sörlastaða en ekki vegna Mjóadals.  Í landamerkjabréfi Sörlastaða frá 19. apríl 1884 sem þinglýst var 18. júní sama ár er merkjum Sörlastaða til vesturs lýst svo að „Að vestan skiftir Sörlastaðalandi frá Hjaltadalslandi og Snæbjarnarstaðalandi Timburvalladalsá og Bakkaá“.  Í bréfinu segir einnig:  „Að sunnan liggja eiðigrjót og sandar“.  Bréfið var samþykkt vegna Hjaltadals.  Í landamerkjabréfi Mjóadals frá 8. maí 1897 sem þinglýst var 29. júní sama ár er vesturmerkjum Mjóadals lýst svo að frá hágrjóti  „liggja svo merkin norður háfjallið, eptir því sem vatnsföll deila sveita milli, norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár, sem að norðan skilur lönd Mjóadals og Mýrar“.  Bréfið var ekki áritað vegna Hjaltadals

Í úrskurðinum eru dregnar eftirfarandi ályktanir:

Sjá má að lýsing landamerkjabréfs Hjaltadals á norðanverðum austurmörkum jarðarinnar fær samrýmst landamerkjabréfi Sörlastaða hvað varðar mörkin suður að upptökum Timburvallaár við Pílagrímsfell.  Suðausturmörk Hjaltadals og Kambfellskjálka gagnvart Mjóadal þarfnast hins vegar nánari skoðunar.  Sem fyrr segir er þeim ekki lýst í landamerkjabréfi Hjaltadals að öðru leyti en „að sunnan eru öræfi“.  Vesturmörk Mjóadals eru samkvæmt landamerkjabréfi Mjóadals miðuð við vatnaskil.  Þá er talað um „eyðigrjót og sanda“ að sunnan í landamerkjabréfi Sörlastaða.  Þannig eru landamerkjabréf Hjaltadals og Sörlastaða óljós um afmörkun jarðanna til suðurs þar sem ekki er miðað við ákveðin náttúruleg kennileiti í landslagi heldur vísað til almennra staðhátta sem einkenna fjalllendið á svæðinu.  Á þessu svæði eru ekki skörp skil af náttúrunnar hendi milli gróðurlendis og ógróins fjalllendis.  Þegar upp úr Hjaltadal er komið eru staðhættir þar nokkuð einsleitir á stóru svæði en um er að ræða fjalllendi sem er víðast hvar gróðursnautt en hallalítið og liggur í 800–1000 m hæð.  Það á við um landsvæðið allt suður og austur fyrir vatnaskil á Austur-Króksfjalli.  Landamerkjabréf Mjóadals er skýrara en bréf Hjaltadals þar sem þar er miðað við vatnaskil sem staðsetja má með allmikilli nákvæmni.  Þar sem ekki er við annað að styðjast en það sem hér hefur verið rakið um afmörkun Hjaltadals og Kambfellskjálka til suðurs telur óbyggðanefnd rétt að skýra heimildirnar á þann veg að land það sem afmarkað er í landamerkjabréfi Hjaltadals og landið sem afmarkað er í landamerkjabréfi Mjóadals liggi saman frá þeim stað þar sem sunnanverðu landi Sörlastaða sleppir.  Afmörkun gagnaðila íslenska ríkisins á Hjaltadal í máli þessu fær þannig stoð í landamerkjabréfi Hjaltadals og öðrum heimildum um mörk jarðarinnar að þessu leyti.

Merkjum Hjaltadals til vesturs er lýst svo í landamerkjabréfi jarðarinnar:  „Að vestan ræður Fjallið“ og um suðurmörkin segir eins og áður rakið:  „Að sunnan eru Öræfi“.  Vestan og sunnan kröfusvæðis Hjaltadals liggur kröfusvæði Bleiksmýrardals.  Bréfið var ekki áritað vegna Bleiksmýrardals og ekki er til landamerkjabréf fyrir það landsvæði.  Ekki kemur fram í landamerkjabréfinu nánari staðsetning á „Fjallinu“.  Þá eru ekki fyrir hendi heimildir um afmörkun Bleiksmýrardals að þessu leyti.  Landamerkjabréf Hjaltadals er þannig óglöggt varðandi afmörkun til suðurs og vesturs gagnvart Bleiksmýrardal og ekki liggja fyrir aðrar heimildir sem koma að gagni hvað þetta varðar.  Með tilliti til þess sem áður er rakið varðandi mörk Hjaltadals og Kambfellskjálka til suðausturs gagnvart Mjóadal og þess að ekkert annað er komið fram í málinu sem leggja mætti til grundvallar um afmörkun Hjaltadals að þessu leyti telur óbyggðanefnd rétt að skýra landamerkjabréfið svo að land Hjaltadals nái til vesturs og suðvesturs að vatnaskilum vatnasviða Hjaltadalsár og Fnjóskár eins og gagnaðilar íslenska ríkisins byggja á í málinu.  Afmörkun þeirra á landi Hjaltadals til vesturs og suðurs fær þannig stoð í landamerkjabréfi Hjaltadals.

Samkvæmt því sem að framan er rakið telur óbyggðanefnd að afmörkun gagnaðila íslenska ríkisins á landi Hjaltadals og Kambfellskjálka eigi sér stoð í landamerkjabréfi Hjaltadals.  Sú afmörkun er óumdeild meðal gagnaðila íslenska ríkisins.  Ekki eru fyrir hendi heimildir sem mæla landamerkjabréfinu í mót og verður því miðað við að merkjunum sé þar rétt lýst.

Í niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar um eignarréttarlega stöðu lands innan merkja Hjaltadals og um mat á sönnun um eignarhald á landi er vísað til áðurgreindrar umfjöllunar Hæstaréttar og óbyggðanefndar um þýðingu landamerkjabréfa.  Áréttað er að það skipti máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt sé að landamerkjabréf séu ekki eingöngu gerð fyrir jarðir heldur einnig t.d. afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð.  Sérstaklega er áréttað að landamerki fyrir jörð feli í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega.  Bent er á að landamerkjabréf Hjaltadals hafi verið gert í kjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi 1882 og að gögn bendi ekki til annars en að merkjum landsvæðisins sé þar rétt lýst.  Bréfið hafi verið undirritað af umráðamanni Hjaltadals, þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki Hjaltadals án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við fyrirsvarsmenn aðliggjandi landsvæða.  Telur óbyggðanefnd þetta benda til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt hafi verið talið gilda.  Þá sé ljóst að fyrirsvarsmenn Hjaltadals hafi um langa hríð haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst.

Í niðurstöðu óbyggðanefndar segir að af frásögn Landnámu verði ekki ráðið hversu langt upp til fjalla og inn til landsins landnám á hinu umþrætta svæði hafi náð og verði því engar afdráttarlausar ályktanir af þeim frásögnum dregnar.  Sé tekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga verður þó að telja líklegt að nyrðri hluti landsvæðisins hafi verið numinn en vafi um þetta atriði hljóti að vaxa eftir því sem sunnar dragi og land hækki.  Bent er á að óbyggðanefnd hafi í fyrri úrskurðum sínum tekið afstöðu til þjóðlendukrafna, sem grundvallast hafi á þögn eða óskýrleika landnámslýsinga, tiltekinni hæð yfir sjávarmáli og engri eða takmarkaðri nýtingu lands og þá fyrst og fremst til sauðfjárbeitar.  Um þetta er sérstaklega vísað til úrskurðar nefndarinnar um Esju og Smjörfjöll, sbr. mál nr. 3-4/2004 og svæði 4 og 2-3/2005 á svæði 5, en þar hafi því verið hafnað að slík atriði ein og sér leiði til frávika frá þeirri meginreglu að landamerkjabréf jarðar afmarki eignarland.  Afstaða óbyggðanefndar að þessu leyti liggi þannig fyrir og er staðhæft að fyrirliggjandi dómar Hæstaréttar gefi ekki tilefni til stefnubreytingar.  Í niðurstöðukafla úrskurðarins segir nánar um eignarréttarlega stöðu landsvæðis Hjaltadals:

Af hálfu íslenska ríkisins er byggt á því að hluti af því landsvæði sem afmarkað er í landamerkjabréfi Hjaltadals hafi stöðu afréttar að lögum.  M.a. er byggt á því að Hjaltadalur hafi frá ómunatíð verið notaður sem afréttarland ásamt Bleiksmýrardal og Timburvalladal sem Suðurafréttur Fnjóskdæla. Hjaltadalur og Kambfellskjálki liggja að öðrum jörðum til allra átta nema suðvesturs.  Þar er Bleiksmýrardalur sem óbyggðanefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að sé eignarland sbr. kafla 6.6.  Heimildir þær um afréttarnot í Hjaltadal sem íslenska ríkið byggir á benda til þess að hluti þess lands sem nú er gerð krafa til vegna Hjaltadals og Kambfellskjálka hafi í gegnum tíðina verið nýtt sem afréttur.  Heimildirnar gefa til kynna að sú nýting hafi farið fram undir stjórn eigenda Hjaltadals sem innheimt hafi afréttartolla af þeim sem rekið hafi á afréttinn.  Til marks um það er jarðamatið 1804 sem segir um Hjaltadal:  „Árstekjur af „afrétt“ eru 1 ríkisdalur og 32 skildingar.“  Ekki eru fyrir hendi heimildir um sjálfstæða afmörkun á afrétti innan merkjalýsingar Hjaltadals og slíka afmörkun leiðir ekki heldur af staðháttum.  Þá eru ekki heimildir um að eignarréttarleg staða þess hluta Hjaltadals sem nýttur var sem afréttur hafi verið önnur en annarra hluta Hjaltadals.  Afréttarlandið virðist því hafa tilheyrt jörðinni með sama hætti og annað land hennar.  Svo virðist sem það hafi fyrst verið eftir að Hjaltadalur lagðist í eyði og komst í eigu Hálshrepps á 20. öld sem nýting alls lands jarðarinnar fór að einskorðast við afréttarnot.

Að framangreindu virtu telur óbyggðanefnd ekki sýnt fram á að land innan landamerkjabréfs Hjaltadals hafi að einhverju leyti haft stöðu afréttar að lögum og að umræddar heimildir endurspegli fremur beitarnot á hálendari hlutum jarðarinnar.  Skal í þessu sambandi sérstaklega vísað til almennrar umfjöllunar óbyggðanefndar um hugtökin jörð og afréttur, sbr. einkum kafla 4.4. og 4.5. í viðauka með úrskurði þessum.

Að öllu framangreindu virtu verður lagt til grundvallar að jörðin Hjaltadalur, eins og hún var afmörkuð áður en Kambfellskjálka var skipt út úr henni, hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma.  Innan þeirra marka sem tilgreind eru 1883, svo sem þeim er nánar lýst hér framar, hafa eigendur jarðanna farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt.  Ekki verður annað séð en að þetta eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda.  Engar heimildir eru um að land innan marka jarðanna hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verða staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi.  Enda þótt nýting heiðarlands jarðanna hafi eðli málsins samkvæmt verið takmarkaðri en láglendishlutans leiðir það eitt og sér ekki til neinnar eignarréttarlegrar aðgreiningar.  Þá verður fyrirkomulag smölunar á þessu svæði ekki talið hafa eignarréttarlega þýðingu.

Af hálfu íslenska ríkisins hefur ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja Hjaltadals og Kambfellskjálka sé þjóðlenda.  Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé eignarland, án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998.471  Með vísan til sama ákvæðis ber jafnframt að taka skýrt fram að í umfjöllun óbyggðanefndar felst ekki afstaða til merkja á milli eignarlanda.

Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að land Hjaltadals og Kambfellskjálka, svo sem því er að framan lýst, teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998.

c) Umfjöllun óbyggðanefndar um Bleiksmýrardal.

Í úrskurði óbyggðanefndar segir að Fnjóskadalurinn skiptist frá fornu fari í Út-Fnjóskadal og Fram-Fnjóskadal, en að hinn síðarnefndi skiptist í þrjá fjalladali, Bleiksmýrardal vestast, en Fnjóská kemur úr honum og heldur nafni sínu til upptaka.  Þar austan við séu Hjaltadalur og Timburvalladalur.

Í úrskurði óbyggðanefndar eru tíundaðar heimildir um hið umþrætta landsvæði.  Greint er m.a. frá því að Munkaþverárklaustur í Eyjafirði hafi fyrr á öldum haft selstöðu á Bleiksmýrardal, væntanlega austanverðum, inn frá jörðinni Tungu.  Bent er á að í skrá yfir eignir Munkaþverárklausturs frá 1446 sé Bleiksmýrardals ekki getið sérstaklega sem eignar, en að meðal reka og ítaka klaustursins segi aftur á móti:  Manaðar halld òlluannat mal j bleiks myrar dal ok þriggia tigu geldneyta Rekstur,“.  Bent er á að í biskupavísitasíum sé getið réttinda klaustursins á dalnum vestan Fnjóskár og sé það í samræmi við yngri heimildir.  Er ályktað af þessu að klaustrið hafi haft selstöðu á Bleiksmýrardal og nýtt landið beggja vegna Fnjóskár á seljatíma.

Í úrskurði segir að fyrsta heimildin um ofangreind réttindi sé þegar Halldór Loftsson prestur gaf Grundarkirkju í Eyjafirði þann 8. desember 1403: „lx. yxnaRekstur j bleiksmyrardal.  Bent er á að réttindi Munkaþverárklausturs á dalnum koma einnig fram í máldagabók Ólafs Rögnvaldssonar frá 1461 og í Sigurðarregistri frá sextándu öld.  Í fyrri heimildinni segir að klaustrið eigi í Fnjóskadal:  bleiksmyrardalr allr firir avstan aa. jardareign med ollum gædvm a mille soluagils oc seyru þeirrar sem ofan fellr vm mitt brunagerde.  Í síðari heimildinni sé í stað Brúnagerðis sagt Hraungerði. 

Í úrskurði óbygðanefndar er bent á að í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 segi um Munkaþverárklaustur:  Afrjettarland liggur undir klaustrið, Bleiksmýrardalur austan framm, er liggur fram frá Fnjóskadal.  Þángað er rekið á sumur hross, og hefur so áður venja verið.  Bent er á að í nefndri heimild segi í umfjöllun um Illugastaði í Fnjóskadal: „Afrjettarland á kirkjan eður jörðin fram úr Fnjóskadal hálfan Bleiksmýrardal fyrir framan klausturlandið. Engin not hefur nú jörðin þessa afrjettar, en ýmsir láta þángað hesta sína í leyfisleysi.“

Í úrskurði óbyggðanefndar segir að ekki verði séð að Jarðabókin minnist á nýtingu klausturjarða á Bleiksmýrardal og sé hið sama að segja um sýslu- og sóknarlýsingar Eyjafjarðarsýslu, sem gerð hafi verið um 1840.  Aftur á móti hafi það komið fram á máldagsþingi að Hálsi þann 30. maí 1722 að sýslumaður hafi boðið íbúum Fnjóskadals Munkaþverárklausturs „afréttardali“ fyrir billegan lambatoll, nefnilega hálfan Bleiksmýrardal, Timburvalladal og Hjaltadal:  Hvar til allir sameiginlega svöruðu að þeir lambatollana fyrir næstliðið og komandi ár við sýslumanninn ánægjanlega forlíka vilja.“

Í úrskurði óbyggðanefndar er vísað til þess að samkvæmt útdrætti úr úttektabók vesturhluta Munkaþverárklaustursjarða, sem lagður hafi verið fram í aukarétti á Grund í Eyjafirði 26. janúar 1825, sé getið um „afréttarland“ á Bleiksmýrardal sem liggi næst klausturjörðinni Tungu í Fnjóskadal, en að vegna náttúrlegra orsaka hafi enginn notað það í langan tíma. Er skráð að Gunnlaugur Briem sýslumaður hafi vottað að uppskriftin hafi verið samhljóða frumritinu.

Í úrskurðinum er vikið að umsókn Höskulds Jónssonar til rentukammers frá miðbiki 19. aldar um að mega byggja á Bleiksmýrardal.  Segir frá því að af þessu tilefni hafi farið fram útmæling og álitsgjörð yfir part Munkaþverárklausturs á Bleiksmýrardal.  Segir frá því að við áreiðargerð hafi mætt m.a. Kristján Jónsson á Illugastöðum, sem umboðsmaður hafi talið gagnkunnugan og haft vilja til þess að taka tillit til þess að Kristján meinti sig hafa einhvern rétt til Bleiksmýrardals að austanverðu.  Hafi land fyrir framan Hamarslæk verið kannað en þar hafi hluti Munkaþverárklausturs verið álitinn byrja.  Segir frá því að á svonefndri Bleiksmýri hafi engin afgerandi hindrun móti nýlendubyggingu fundist, en þar hafi túnstæði, slægjuland, bæjarstæði, vatnsból, velta til byggingarinnar verið fyrir hendi og ekki stórkostleg snjóflóðahætta úr fjallinu fyrir ofan.  Þá hafi vegurinn frá byggð og fram á Bleiksmýri verið álitinn 3 mílur, en mjög tæpur og hættulegur víða, svo að ófært mátti álíta með flutning, en illskárra hafi virst að vestanverðu við Fnjóská.  Segir frá því að umboðsmaðurinn hafi látið bóka að þó að nýlendustofnun væri möguleg á þessum stað, væri hún samt óstofnandi fyrir fátækling, sem ekki kynni almennustu og mest áríðandi sveitar- og landvinnu.  Var það álit áreiðarmanna að ógerandi væri að reyna nýbyggingu á Bleiksmýrardal nema fyrir efna- og dugnaðarmenn vegna afstöðunnar, einkum vegalengdar og erfiðleika frá mannabyggð.  Fékk nefndur Höskuldur Jónsson afsvar við beiðni sinni árið 1842.

Í úrskurði óbyggðanefndar segir að Illugastaðir í Fnjóskadal hafi verið meðal þeirra jarða sem konungur seldi Henrik Bjelke þann 3. apríl 1674.  Þá hafi á manntalsþingi á Hálsi þann 1. júní 1844 verið lesin lögfesta fyrir jörðinni ásamt hjáleigum og Bleiksmýrardal austan Fnjóskár.  Sagt er frá því að Bjarni Guðmundsson í Tungu hafi haft uppi mótmæli varðandi landspartinn á milli Sölvagils og Seyru, en að öðru leyti er inntaks lögfestunnar ekki getið.  Þá er þess getið að nefndur Bjarni í Tungu hafi á manntalsþingi á Hálsi 22. maí 1849 lesið upp friðlýsingu á landi Tungu og Bleiksmýrardals austanverðs, en að auki hafi þá verið lesin upp sættargerð milli hans og séra Jóns Kristjánssonar í Ysta-Felli um sameiginleg „afréttarnot“ á austanverðum Bleiksmýrardal.  Skráð er að prestur hafi mótmælt friðlýsingunni að því leyti sem hún hafi strítt gegn umræddri sættargerð.

Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá því að árið 1850 hafi umboðsmaður Munkaþverárklausturs, Ari Sæmundsson, ætlað að bjóða afréttarlandið upp til leigu á manntalsþingi.  Segir að tilefnið hefði verið að umboðsmaðurinn hefði fengið pata af því að hálfur Bleiksmýrardalur hefði verið seldur með Illugastöðum og hafi hann tilkynnt það amtmanni, sem hafi skipað honum (samkvæmt tillögu umboðsmanns) að leigja dalinn í 5 ár.  Sagt er frá því að eigandi Illugastaða, Þuríður Aradóttir, hafi gert forboð gegn þessum áformum með vísan til þess að hún hefði keypt landið með jörðinni Illugastöðum og hafi hún lagt fram afsalsbréf því til sönnunar.  Eigandi Illugastaða hefði þá „samqvæmt Sigurdarregistri“ lögfest Bleiksmýrardal fyrir austan Fnjóská og allt land milli Sölvagils og Seyru, sem féll ofan um mitt Brúnagerði árið 1844.  Ekki náðust sættir í málinu og stóðu málaferli vegna þessa yfir árin 1850-1855.  Fór deilan m.a. tvisvar fyrir Landsyfirrétt.  Urðu lyktir að lokum þær að Landsyfirréttur staðfesti dóm undirréttar í máli Illugastaðamanna gegn Munkaþverárklaustri.  Segir í forsendum dómsins að áfrýjendur hafi ekki fært rök að því að Munkaþverárklaustur hafi eignast Bleiksmýrardal ásamt jörðinni Illugastöðum.  Segir að þvert á móti séu allar líkur fremur fyrir því að klaustrið hafi eignast dalinn austan Fnjóskár með sérstakri heimild.  Er þar um vísað til áðurrakins máldaga Ólafs Rögnvaldssonar og Sigurðarregisturs.

Í nefndu dómsmáli, nr. 1/1855, segir Landsyfirrétttur nánar um hið umþrætta landsvæði: „Afrjettarlandið Bleiksmýrardalur allur fyrir austan Fnjóská frá Hamarslæk og sudur á öræfi, á ad tilheyra Múnkaþverár klaustri, sem fullkomin og átölulaus eign, og eigindómur þess.“  Rétturinn breytti hins vegar niðurstöðu undirréttar varðandi upprekstrarrétt eigenda Illugastaða á Bleiksmýrardal, en í dómsorðinu segir:  Illugastaða menn eiga upprekstur á Bleiksmýrardal austan Fnjóskár fyrir geldfénað sinn á sumrum ókeypis.“

Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá því að í maí 1878 hafi verið samin lýsing á umboðsjörðum Munkaþverárklausturs í Hálshreppi.  Komi þar fram sú umsögn um Bleiksmýrardal austan Fnjóskár, en framan við Hamarslæk, að þar sé allmikið „afréttarland“ og sé það álitið vera góður „afréttur“.  Þá segi í lýsingunni að á sumrin sé dalurinn ekki ofsettur þó að þar gangi 20 trippi og 800-900 fjár, en af þeim sökum sé talið að hækka mætti leiguna úr 12 krónum í 24 krónur.

Samkvæmt gögnum er Bleiksmýrardals getið í lýsingu á býlinu Tungu og m.a. sagt frá heyskap langt fram á dalnum og að með mikilli fyrirhöfn megi ná þaðan um 100 hestum heys.

Í niðurstöðukafla í úrskurði óbyggðanefndar er vísað til framangreindra heimilda, en í framhaldi af því er vikið að eignarréttarlegri stöðu Bleiksmýrardals austan Fnjóskár:

Óbyggðanefnd telur í úrskurði sínum að ljóst sé að beinn eignarréttur hafi verið til úrlausnar í nefndum dómi Landsyfirréttar ásamt þeim takmörkuðu eignarréttindum sem eigendum Illugastaða voru dæmd.  Þannig liggur fyrir úrlausn þar til bærs yfirvalds samkvæmt réttarskipan þess tíma um eignarréttarlega stöðu Bleiksmýrardals austan Fnjóskár.  Eins og hér stendur á telur óbyggðanefnd að líta verði á dóm þennan sem bindandi um úrslit sakarefnisins.  Krefjendur beins eignarréttar í máli því sem hér er til úrlausnar leiða rétt sinn frá Stjórnarráðinu sem seldi Hálshreppi Bleiksmýrardal 29. september 1919.  Nefndin telur að dómurinn hafi vakið réttmætar væntingar dómhafa um að beinn eignarréttur þeirra væri fyrir hendi og nyti viðurkenningar og verndar opinbers valds.  Þjóðlendukröfugerð íslenska ríkisins nú fær ekki samrýmst því, sbr. dóm Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, þar sem fjallað er um Tunguheiði og úrskurð óbyggðanefndar í máli nr. 2/2005 þar sem fjallað er um Laugavelli.

Til afmörkunar þess hluta Bleiksmýrardals sem dæmt er um í málinu er ekki tekin afstaða í dómnum að öðru leyti en því sem áður greinir, þ.e. „fyrir austan Fnjóská frá Hamarslæk og suður á öræfi“.  Eftir stendur að leysa úr um afmörkun eignarlands á Bleiksmýrardal til suðurs og austurs.

Kemur þá fyrst til skoðunar hver sé afmörkun eignarlands á Bleiksmýrardal til suðurs.  Samkvæmt íslenskri orðabók merkir orðið „öræfi“ eyðimörk, óbyggðir eða ónytjað hálendi lands.  Ekki er fram komið við skýrslutökur eða í gögnum málsins að orðið „öræfi“ taki til staðbundins kennileitis á þessum slóðum sem örnefni.  Ekki er heldur fram komið að um staðbundna málvenju sé að ræða um notkun orðsins.  Óbyggðanefnd telur að í þeim heimildum sem talað er um að Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár takmarkist að sunnanverðu við „öræfi“ feli notkun orðsins í sér skírskotun til gróðurfars og nýtingarmöguleika.  „Afréttarlandið“ Bleiksmýrardalur hafi náð svo langt suður sem það var nýtilegt sem beitiland.  Það kemur heim og saman við byggingarbréf til Sigtryggs Jónatanssonar vegna Tungu og hálfs Bleiksmýrardals frá 19. júní 1911 þar sem fram kemur að afréttarland umboðsins á Bleiksmýrardal nái „eins langt suður og drög og teygjur“.  Mat á því hvar gróður hafi þrotið árið 1855 þegar dómur Landsyfirréttar féll er eðli málsins samkvæmt erfiðleikum bundið.  Í greinargerð náttúrufræðings um staðhætti og gróðurfar á svæðinu sem gerð var að tilhlutan óbyggðanefndar kemur fram að „gróðurteygingar“ nái upp í 650–700 m hæð í Bleiksmýrardalsdrögum.

Í vitnisburðum sem fram komu í máli því sem lauk með fyrrnefndum dómi Landsyfirréttar Íslands var borið um að land Bleiksmýrardals hefði náð dalinn á enda fram á „Sanda“.  Í örnefnaskrá fyrir Bleiksmýrardal kemur fram að „Sandar heiti einu nafni dalurinn sunnan við Svartá.“  Frá ósi Svartár þar sem hún fellur í Fnjóská eru um 17 km í beinni loftlínu suður að mynni Fremra-Landsuðurgils þar sem gangnamannakofinn Bleiksbúð stendur í um 700 m hæð.

Sunnan Bleiksbúðar og Fremra-Landsuðurgils er Einstakatorfa.  Í Árbók hins íslenska fornleifafélags 1933-1936 kemur fram að Einstakatorfa sé „allstór jarðvegshnaus, sem staðizt hefur stormhrynur aldanna og sómir sér prýðilega þarna í draginu.  Mun hún vera um þrjár dagsláttur að flatarmálsstærð.  Það virðist vera óskráð lög meðal allra haustfjallgangnamanna, að fara aldrei lengra en á Einstökutorfu, nema kindur sjáist sunnar.“  Þá kemur fram í ritinu Göngur og réttir IV að Einstakatorfa sé „syðsti hagabletturinn á dalnum“.  Þar segir einnig um göngurnar: „Þar eru fremstu hagar á Bleiksmýrardal og er það regla gangnamanna, ef ekki sést til kinda á Einstökutorfu, þá er þar snúið við.“  Það að Einstakatorfa marki endimörk afréttarlandsins á Bleiksmýrardal til suðurs samræmist því sem fram kom við skýrslutökur í máli þessu fyrir óbyggðanefnd um tilhögun leita á svæðinu.  Samkvæmt því sem að framan er rakið ná gróðurteygingar á austanverðum Bleiksmýrardal ekki lengra til suðurs en Einstakatorfa en hún er í rúmlega 700 m hæð.  Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að gróður á svæðinu hafi náð lengra til suðurs um miðja 19. öld þegar dómur Landsyfirréttar féll.  Óbyggðanefnd telur því rétt að miða við að orðið „öræfi“ sem notað er í dómnum um sunnanverð mörk Bleiksmýrardals, taki til landsvæðisins sunnan Einstökutorfu og hún falli innan eignarlands Bleiksmýrardals og marki endimörk þess til suðurs.

Kemur þá til skoðunar hver séu takmörk eignarlands á Bleiksmýrardal til austurs.  Sem fyrr segir kemur ekki fram í dómi Landsyfirréttar hver þau séu.  Jörðin Hjaltadalur liggur austan Bleiksmýrardals að norðanverðu.  Í landamerkjabréfi Hjaltadals frá 16. janúar 1883 sem þinglýst var 14. júní 1884 er merkjum þeirrar jarðar til vesturs lýst svo: „Að vestan ræður Fjallið“.  Fjallgarðurinn sem skilur að dalina Hjaltadal og Bleiksmýrardal nær upp í um 1000 m hæð.  Ekkert er fram komið í málinu um afmörkun jarðarinnar Hjaltadals og eignarlands Bleiksmýrardals gagnvart fjallgarðinum annað en nefnt landamerkjabréf fyrir Hjaltadal.  Orðalagi þess svipar til þess sem oft má sjá í landamerkjabréfum þar sem jarðir ná saman á fjöllum og merki þeirra eru miðuð við fjöllin.  Óbyggðanefnd telur að sé orðalag bréfsins skýrt í ljósi staðhátta á svæðinu sé rétt að miða við að lönd Hjaltadals og Bleiksmýrardals liggi þar saman.

Sunnan Hjaltadals er hornmark milli kröfusvæða Bleiksmýrardals, Hjaltadals, Mjóadals og afréttarlands í Þingeyjarsveit á vatnaskilum í um 1000 m hæð á „hágrjóti“ sem svo er nefnt af gagnaðilum íslenska ríkisins. Óbyggðanefnd hefur aflað upplýsinga um vatnaskil á svæðinu frá Vatnamælingum Orkustofnunar.  Vatnaskil sem afmarka vatnasvið Fnjóskár í suðaustanverðum Bleiksmýrardal liggja um þann punkt á „hágrjóti“ sem gagnaðilar ríkisins miða við og þaðan til suðvesturs með nánar tilteknum hætti, víðast hvar í yfir 900 m hæð eftir gróðursnauðu fjalllendi.  Þar sem ekkert annað er komið fram í málinu sem frekar mætti leggja til grundvallar um afmörkun Bleiksmýrardals að þessu leyti og hún verður heldur ekki ráðin af staðháttum telur óbyggðanefnd rétt að miða við umrædd vatnaskil.  Með því njóta gagnaðilar íslenska ríkisins þess vafa sem uppi er um hver takmörk eignarlandsins séu að þessu leyti.  Sú niðurstaða fær einnig stuðning af því að í landamerkjabréfi Mjóadals frá 8. maí 1897 sem þinglýst var 29. júní 1897 er merkjum Mjóadals gagnvart aðliggjandi landsvæðum til vesturs lýst á þann veg að vatnaskil ráði frá „hágrjóti“ til norðurs.

Að þeirri niðurstöðu fenginni að suðurmörk Bleiksmýrardals skuli dregin sunnan Einstökutorfu og sunnanverð austurmörk hans liggi á vatnaskilum liggur nú fyrir að leysa úr því hvar mörk eignarlands á austanverðum Bleiksmýrardal skuli dregin þar á milli, þ.e. frá Einstökutorfu að vatnaskilum.  Sunnan Einstökutorfu er gil og eftir því rennur lækur vestur í Fnjóská. Þar sem ekkert annað er komið fram í málinu sem fremur má leggja til grundvallar um afmörkun eignarlands á Bleiksmýrardal að þessu leyti verða mörk þess dregin stystu leið frá upptökum lækjarins í vatnaskil. þ.e. á hágrjóti um vatnaskil vatnasviða Fnjóskár og Mjóadalsár.  Lokaorðin í úrskurðinum um álitaefnið eru þessi:

Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu íslenska ríkisins að land innan marka Bleiksmýrardals, svo sem þeim hefur verið lýst hér að framan, sé þjóðlenda.  Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé eignarland, án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998.473  Með vísan til sama ákvæðis ber jafnframt að taka skýrt fram að í umfjöllun óbyggðanefndar felst ekki afstaða til merkja á milli eignarlanda.

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi, íslenska ríkið, byggir kröfu sína um ógildingu úrskurðarins á því að svæði þau sem hér um ræðir og kröfugerð hans nær til, teljist landsvæði utan eignarlanda og séu því þjóðlendur, sbr. 1. og 2. gr. laga nr. 58, 1998.  Telur stefnandi m.a. ljóst af heimildum, að landsvæðin hafi aldrei verið undirorpin beinum eignarrétti og að nýting þeirra hafi ekki verið með þeim hætti.  Stefnandi reisir kröfur sínar og á því að sönnunarbyrðin hvíli ótvírætt á stefndu að sýna fram á tilvist beins eignarréttar að nefndum svæðum, og rökstyður kröfur sínar til einstakra jarða og landsvæða svo sem hér á eftir verður rakið.

Málsástæður er varða Mjóadal.

Stefnandi bendir á að fyrstu heimildina um Mjóadal sé að finna í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 og þá í umfjöllun um nágrannajörðina Mýri.  Segir þar frá því að Mjóadalssvæðið sé „almenníngs afrjettur Bárðardalshrepps fyrir vestan [Skjálfandafljót] út að Djúpá, so sem sómast, hefur og brúkast til uppreksturs fyrir lömb og geldfje“.  Byggir stefnandi á því að af þessari lýsingu megi ráða, að Mjóadalssvæðið hafi verið talið til afréttarsvæða, sem nýtt hafi verið sameiginlega af jörðum á svæðinu. Telur stefnandi lýsingu Jarðabókar skýra og ótvíræða að þessu leyti.

Stefnandi reisir kröfur sínar á því að ekki verði með réttu fallist á beint eignarréttartilkall til umrædds landsvæðis, en í þeirri afstöðu felist að hann fallist ekki á merkjalýsingu í landamerkjabréfi jarðarinnar Mjóadals frá 8. maí 1897.  Vísar stefnandi um þessa afstöðu sína til almennra sönnunarsjónarmiða í málum sem þessum og að draga beri sönnunargildi landamerkjabréfs í efa njóti það ekki stuðnings í eldri heimildum.  Stefnandi staðhæfir að eina eldri heimildin sem um svæðið fjalli, fyrrgreind lýsing Jarðabókarinnar, vísi til svæðisins sem sameiginlegs afréttarsvæðis.  Verði þannig ekki séð að merki landamerkjabréfsins innan kröfulínu stefnda hafi stoð í eldri heimildum, einkum hvað varðar merki til suðurs og vesturs.  Telur stefnandi að slíkur skortur á stuðningi af eldri heimildum dragi verulega úr sönnunargildi bréfsins.

Stefnandi byggir á því að þrátt fyrir tilvist þinglýsts landamerkjabréfs fyrir jörð, verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega.  Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki einhliða getað aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 48/2004.  Þá verði við mat á sönnunargildi fyrrgreinds landamerkjabréfs að horfa til þess, að ekki verði séð að það hafi fullnægt þeim skilyrðum sem til slíkra bréfa voru gerð samkvæmt eldri landamerkjalögum frá 1881.  Verði m.a. ekki séð að bréfið hafi verið áritað um samþykki eigenda allra aðliggjandi jarða og svæða.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að áðurrakin „skrá yfir Afréttarlönd suður af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts bendi ótvírætt til þess, að um afréttarsvæði hafi verið að ræða, utan eignarlanda.  Þá vísar stefnandi sérstaklega til áðurrakinnar merkjalýsingar jarðarinnar Sörlastaða.  Nefnd jörð liggi norðan umrædds Mjóadalslands, en samkvæmt landamerkjabréfi hennar frá 19. apríl 1884 séu suðurmörkin sögð vera „eyðigrjót og sandar“.

Stefnandi bendir á að þótt heimildir greini frá því að búið hafi verið á svæðinu, þá hafi sú búseta staðið stutt yfir eða frá því um 1812-1894.  Slík skammvinn búseta geti ekki talist renna stoðum undir beinan eignarrétt að svæðinu, enda verði ekki séð að til þeirrar búsetu hafi verið stofnað á grundvelli beins eignarréttar.

Málsástæður er varða Sörlastaði og Timburvalladal.

Stefnandi dregur ekki í efa að Sörlastaðir hafi haft stöðu jarðar að lögum, en bendir á að ekki verði talið að lýsing í landamerkjabréfi jarðarinnar nái lengra til suðurs en að Pílagrímsfjalli (við upptök Syðri-Bótarár) að austan og að botni Timburvalladals að vestan, og sé kröfugerð hans við það miðuð.  Þá er það álit stefnanda að lýsing suðurmarka bréfsins („eyðigrjót og sandar“) sé svo óljós að ekki verði á henni byggt, heldur verði að miða suðurmörk jarðarinnar við lýsingu merkja að vestan og austan.  Um þetta vísar stefnandi m.a. til þeirra sönnunarreglna sem mótast hafi á undanförnum árum í málum sem þessum, m.a. í niðurstöðum Hæstaréttar, einkum að því er varðar sönnunargildi landamerkjabréfa, sbr. til hliðsjónar dóm réttarins nr. 1969/510, en þar hafi verið talið að ekki væri unnt að byggja á óljósum merkjalýsingum heimildarbréfa.

Stefnandi byggir á því að við mat á gildi landamerkjabréfsins verði að líta til þess að ekki verði séð að það hafi verið samþykkt vegna allra aðliggjandi jarða í suðri og austri, þ. á m. vegna Mjóadals, Mýrar og Halldórsstaða.  Bendir stefnandi á að almennt hafi verið litið svo á, að það drægi verulega úr gildi landamerkjabréfs fyrir jörð, hafi það ekki verið áritað um samþykki vegna aðliggjandi jarða eða svæða.

Með hliðsjón af öllu þessu álítur stefnandi að sönnunarbyrðin um merki jarðarinnar sunnan þjóðlendukröfulínu stefnanda hvíli alfarið á herðum stefndu, eigendum Sörlastaða.  Verði ekki séð, með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum, að sú sönnun hafi tekist.

Málsástæður vegna Hjaltadals ásamt Kambfellskjálkalandi.

Af hálfu stefnanda er hafnað lýsingu í landamerkjabréfi Hjaltadals umfram kröfulínu, þ.e. sunnan og vestan hennar.  Er á því byggt af hálfu stefnanda, að merki jarðarinnar til suðurs og vesturs séu verulega óljós (að „vestan ræður fjallið“, að „sunnan eru öræfi“), sbr. ummæli óbyggðanefndar í úrskurði nefndarinnar hér að framan.  Af hálfu stefnanda er hins vegar alfarið hafnað þeim sjónarmiðum óbyggðanefndar, að miða beri við vatnaskil vatnasviða Hjaltadalsár og Fnjóskár við mat á merkjum Hjaltadals auk Kambfellslands til vesturs og suðurs.  Að áliti stefnanda er eðlilegra að miða mörkin við upptök Timburvallaár að sunnan og til norðurs að upptökum Austurkróksár (austustu drög hennar).  Telur stefnandi það m.a. í samræmi við lýsingar annarra jarða á Norðurlandi, sem almennt miða merki við vatnsföll.  Verði samkvæmt framansögðu að áliti stefnanda ekki séð að nokkur rök séu fyrir þeim merkjum sem dregin hafi verið upp af hálfu stefndu, Þingeyjarsveitar, enda sé ekki að finna stuðning fyrir þeim í eldri heimildum sem um svæðið fjalla.

Með vísan til ofangreinds er af hálfu stefnanda fallist á beint eignarréttartilkall til svæðisins norðan og austan kröfulínu, en hins vegar hafnað tilvist beins eignarréttar sunnan og vestan umræddrar þjóðlendukröfulínu.

Af hálfu stefnanda er áréttað að engar eldri heimildir renni stoðum undir beint eignarréttartilkall innan kröfulínu stefnanda.  Telur stefnandi að í samræmi við almenn sönnunarsjónarmið á þessu réttarsviði hljóti heimildarskortur auk óskýrrar lýsingar landamerkjabréfs að draga verulega úr sönnunargildi bréfsins.  Í því sambandi beri að horfa til fortakslauss skilyrðis í eldri landamerkjalögum frá árinu 1882, þar sem kveðið sé á um í 3. gr. þeirra, að eigandi eða umráðamaður hverrar jarðar sé skyldur til að skrásetja „nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar, eins og hann veit þau réttust“.  Sams konar ákvæði sé að finna í 2. gr. núgildandi landamerkjalaga frá 1919 („glöggva skrá“).  Byggir stefnandi á því að um sé að ræða fortakslaust ákvæði um tilhögun merkjaskráningar og verði ekki talið að fyrrgreind lýsing suður- og vesturmerkja í landamerkjabréfi Hjaltadals feli í sér nákvæma eða „glöggva“ skráningu merkja.

Þá bendir stefnandi á að þrátt fyrir tilvist þinglýsts landamerkjabréfs fyrir jörð, verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega.  Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki getað einhliða aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 48/2004.  Enn fremur verði við mat á sönnunargildi landamerkjabréfs Hjaltadals að horfa til þess, að ekki verði séð að það hafi verið samþykkt vegna svæða í suðri og vestri, þ. á m. vegna Bleiksmýrardals austan Fnjóskár og vestan Mjóadals.

Stefnandi bendir enn fremur á að heimildir greini almennt frá því að umrætt svæði, sunnan og vestan þjóðlendukröfulínu stefnanda, hafi verið afréttarsvæði utan eignarlanda.  Í Jarðabók sé Kambfells getið sem örnefnis á Hjaltadal, en þar segi m.a.:  „Kambfell heitir örnefni á Hjaltadal hinumegin árinnar.  Það eru munnmæli að þar hafi bygð verið í fyrndinni.  Engin sjást þess nú <merki>, nema fáeinar tóftaleifar ekki ólíkar fornu bæjarstæði.“

Stefnandi vísar jafnframt til leyfis Sveins Sölvasonar, lögmanns og Munkaþverárklausturshaldara, til handa Jóni Péturssyni á Reykjum til heyskapar á Timburvalladal 24. júní 1773.  Í leyfinu segir, að hann hafi orðið þess áskynja að einhverjir af klausturlandsetunum brúki slægjur og heytak á Timburvalladal sem liggi fram úr Fnjóskadal.  Þar sem hann viti ekki til þess að Timburvalladalur tilheyri nokkurri annarri jörðu heldur einungis Munkaþverárklaustri, þá leyfi hann Jóni á Reykjum að slá og heyja þar upp á nokkra hesta.  Leyfi þetta gefi Jóni þó ekki heimild til þess að banna öðrum nauðstöddum landsetum Munkaþverárklausturs að gera slíkt hið sama eftir tiltölu.  Þá vísar stefnandi til úttektar Þórðar Björnssonar sýslumanns 16. júlí 1819, þar sem segir m.a. að mestallt land „sem tilheyrir Jördunne Hjaltadal, liggur sudur frá bæ, frammeptir einsnefndum Dal, fyrir vestann ána“.  Bendir stefnandi á að samkvæmt þessum heimildum virðist eignarland Hjaltadals ekki hafa náð lengra til suðurs en að botni dalsins, við mynni Krókánna.  Stefnandi bendir jafnframt á að ástandi jarðarinnar hafi verið lýst af sérstökum álitsmönnum skipuðum af sýslumanni þannig:  […) sá litli heýskapur, sem kotinu tilheyrði á sokölludum Sláttugilsmýrum, og að ödru leyti beitar- og Afréttar-land þar frammfrá enn í austannverdum Kambfells hnjúk hafa ecki stór felldar Skridur falled.“  Þá bendir stefnandi á sóknarlýsingu Sigurðar Árnasonar, prests á Hálsi, þar sem segir m.a.:  „Fram af Fnjóskadal liggja til öræfa þrír afdalir sem fjöll aðskilja […]  Þeir eru hafðir fyrir afréttarlönd geldfjár og næst byggðum fyrir búsmala.“  Loks bendir stefnandi á virðingargjörð á jörðinni hinn 13. mars 1911, þar sem sagt sé að flest bendi til þess að jörðin leggist endanlega í eyði enda sé leitað kaups á jörðinni með það eitt fyrir augum, að Hálshreppur fái umráð þess „afréttarlands“ sem henni fylgi.  Sé til þess vísað að jörðin hafi legið í eyði síðast liðin þrjú ár og að á þeim tíma hafi án árangurs verið reynt að útvega ábúendur, en ástæðan sögð vera lega jarðarinnar og margs konar erfiðleikar, en þar sé m.a. óhemju veðrasamt.

Af hálfu stefnanda verður við mat á eignarréttarlegri stöðu landsvæðisins að horfa til þess að um sé að ræða öræfalandsvæði sem liggi nokkuð hátt, eða í um 500 metra hæð.  Syðst á svæðinu sé Austur-Króksfjall (939 m), auk þess sem svæðið sé fjarri byggðum bólum.  Að teknu tilliti til staðhátta, víðáttu, gróðurfars á svæðinu og hæðar þess yfir sjó virðist svæðið ekki hafa verið nýtt til annars en sumarbeitar fyrir búfé.

Af hálfu stefnanda er hafnað þeim sjónarmiðum óbyggðanefndar, sem fram koma í úrskurði, að innheimta afréttartolla af hálfu landeigenda feli í sér nokkra sönnun um tilvist beins eignarréttar á svæðinu.  Telur stefnandi það þvert á móti benda ótvírætt til þess að svæðið hafi verið nýtt til sameiginlegra beitarafnota, þótt svæðið hafi, eftir atvikum, verið í beinni afréttareign Hjaltadals.

Málsástæður vegna Bleiksmýrardals austan Fnjóskár.

Af hálfu stefnanda er hafnað beinu eignarréttartilkalli stefnda til landsvæðisins, þ.e. á Bleiksmýrardal austan Fnjóskár og sunnan Tungu.  Er á því byggt af hálfu stefnanda að þegar greinds svæðis sé getið í heimildum, sé þess jafnan getið sem afréttarsvæðis eða í tengslum við afréttar- eða beitarnot.  Þá séu engar heimildir eða sagnir til um nokkra búsetu á svæðinu og ekkert landamerkjabréf hafi verið gert fyrir það, hvorki á grundvelli eldri eða yngri landamerkjalaga.  Álit stefnanda hljóti að benda ótvírætt til þess að svæðið hafi ekki verið undirorpið beinum eignarrétti.

Að því er varðar dóm Landsyfirréttar Íslands frá 11. júlí 1855, í máli nr. 1/1855, er af hálfu stefnanda á því byggt að hann feli ekki annað í sér en staðfestingu á beinum afnotarétti (afréttareign) Munkaþverárklausturs á svæðinu, í samræmi við dómsorð Aukahéraðsréttar 25. nóvember 1853: „Afréttarlandið Bleiksmýrardalur allur fyrir austan Fnjóska frá Hamarslæk og suður á öræfi, á ad tilheyra Munkaþverár klaustri, sem fullkomin og átölulaus eign, og eigindómur þess.“  Álítur stefnandi að í umræddri tilheyrslu hafi ekki falist annað en tilheyrsla á fullkomnum afnotaréttindum.  Þá telur stefnandi að af forsendum dómsins verði ekki annað séð, en að þrætuefnið hafi snúist um það, hvort afréttarsvæðið hafi tilheyrt umræddum jörðum á grundvelli beinna og fullkominna afnotaréttinda.  Vísar stefnandi til þess að í dómnum hafi m.a. verið á það bent af hálfu Munkaþverárklausturs, að þar sem umrætt svæði lægi „öldungis aðskilið frá landareign Illugastaða“ væru allar líkur fyrir því að Munkaþverárklaustur „hafi eignast dalinn austan Fnjóskár með sérstakri heimild samkvæmt því, sem hér á landi var á þeim tímum alltítt, að klaustrin eignuðust ítök í landi og reka á ýmsum stöðum með sérstakri heimild að gjöf, kaupi eður á annan hátt ...“.  Þá vísar stefnandi til þess að sú staðreynd að hvorki sé kveðið á um mörk afréttarlandsins í dómnum né í öðrum heimildum hljóti að benda ótvírætt til þess, að um afréttarsvæði hafi verið að ræða sem ekki hafi verið undirorpið beinum eignarrétti.  Af hálfu stefnanda er því sérstaklega mótmælt að með dómnum hafi dómhafar öðlast réttmætar væntingar til eignarréttar á svæðinu á grundvelli dómsins.  Bendir stefnandi á að sú regla verði leidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, að löggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæðum utan eignarlanda.  Landslög þurfi til sölu eigna ríkissjóðs.  Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík yfirráð, nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. það að þjóðlenda hafi verið látin af hendi.  Þá verði væntingarnar vitanlega einnig að vera réttmætar, þ.e. að menn geti ekki haft væntingar til að öðlast meiri og frekari réttindi en þeir geti átt mögulega rétt á.  Er því háttar þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a. heimildir, staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkra réttinda.  Stefnandi áréttar að þar sem slíkur vafi sé um efni umrædds dóms Landsyfirréttar geti hann ekki einn og sér skapað grundvöll undir tilvist beins eignarréttar á svæðinu á grundvelli sjónarmiða um réttmætar væntingar.  Í þessu sambandi bendir stefnanda m.a. á sölu Stjórnarráðsins hinn 29. september 1919 þar sem Hálshreppi hafi verið selt „afréttarlandið“ Austur-Bleiksmýrardalur fyrir 300 krónur.  Að áliti stefnanda bendir þetta til þess að báðir aðilar hafi litið á svæðið sem afréttarsvæði utan eignarlanda.

Af hálfu stefnanda er á því byggt, að heimildir, eldri sem yngri, vísi almennt til svæðisins sem afréttarsvæðis eða í tengslum við afréttarnot.  Um þetta vísar stefnandi m.a. til gjafabréfs Halldórs Loftssonar prests til Grundarkirkju Eyjafirði 8. desember 1403. „1x. yxnaRekstur j bleiksmyrardal“.  Enn fremur segi um Munkaþverá í Jarðabókinni, að afréttarlandið Bleiksmýrardalur liggi undir klaustrið, „[þ]ángað er rekið á sumur hross, og hefur so áður venja verið“.  Svipuð umsögn sé um svæðið í umfjöllun Jarðabókarinnar um Illugastaði.  Þá bendir stefnandi á að heimildir greini frá því að svæðið hafi verið nýtt til sameiginlegra afréttarnota, en þangað hafi verið rekið af ýmsum jörðum í sveitinni, en að auki hafi fjallskil þar verið sameiginleg.  Loks verði til þess að horfa að svæðið sé í landfræðilegum tengslum við afréttarsvæði að austan og vestan Fnjóskár.

Að áliti stefnanda verður við mat á eignarréttarlegri stöðu svæðisins að líta til þess, að það sé ekki í landfræðilegum tengslum við heimajörðina, Munkaþverá.  Þar skilji fjölmargar jarðir í milli, auk þess sem Munkaþverá sé í annarri sýslu, Eyjafjarðarsýslu.  Hafi almennt verið litið svo á af hálfu dómstóla, að þegar svo hátti til þá bendi það ótvírætt til þess að um sé að ræða svæði utan eignarlanda.

Af hálfu stefnanda er sjónarmiðum óbyggðanefndar, sem stefndu vísi til, um afmörkun svæðisins alfarið hafnað.  Telur stefnandi að ekki verði séð að nokkur efnisleg rök hafi verið færð fram fyrir afmörkuninni.  Telur stefnandi að horfa verði til þess að svæðið sé að meginstefnu hálent svæði og gróðursnautt, m.ö.o. öræfalandsvæði, enda hafi þar aldrei verið byggð svo vitað sé.  Falli því svæðið undir merkingu orðsins „öræfi“, þ.e. óbyggðir eða ónytjað hálendisland.  Í þessu sambandi bendir stefnandi á lýsingu í landamerkjabréfi Hjaltadals, þar sem um suðurmörk sé vísað til öræfa, en af hálfu óbyggðanefndar séu þau mörk þó talin liggja mun norðar en nefndin telji öræfi á Bleiksmýrardal liggja.

Af hálfu stefnanda er sérstaklega vísað til þess að fyrrnefndur dómur Landsyfirréttar verði ekki talinn eignardómur í skilningi núgildandi laga um meðferð einkamála, sbr. 17. kafla þeirra.  Um hafi verið að ræða ágreiningsmál milli tveggja aðila, og því hafi það ekki verið á forræði dómsins að skera úr um beinan eignarrétt, enda hafi honum ekki verið til að dreifa á þeim tíma sem að til ágreiningsins var efnt.  Af eðli málsins leiðir að hagsmuna sem lutu að hinum beina eignarrétti hafi ekki verið gætt af hálfu annarra en málsaðila.  Áréttað er að ágreiningur aðila í málinu hafi lotið að því hvorum hafi borið réttur til afréttarnota, eða eftir atvikum fullkominna afnotaréttinda, og tekna af slíkum réttindum.  Standi engar líkur til þess að svæðið, sem var talið tilheyra Munkaþverárklaustri, hafi þá eða síðar lotið beinum eignarrétti í skilningi laga nr. 58, 1998.

Stefnandi mótmælir niðurstöðum í úrskurði óbyggðanefndar að öðru leyti, og þar með málsástæðum stefndu, en leggur áherslu á eftirfarandi atriði í röksemdum fyrir þjóðlendukröfum sínum í málinu í heild.

Stefnandi byggir á því að umrædd landsvæði hafi ekki verið numin í öndverðu.  Hvorki Landnáma né aðrar heimildir sýni fram á slíkt nám. Að mati stefnanda verði í þessu sambandi að horfa til staðhátta og gróðurfars, en þau atriði styðji ekki að landið hafi verið numið.  Þetta sé í samræmi við þá reglu sem ráðin verður af dómafordæmum Hæstaréttar, að sé deilt um upphaflegt nám lands, verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir, en heimildarskortur leiði til þess að álitið verður ósannað að heiðarlönd hafi verið numin í öndverðu, sbr. m.a. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 66/1996 (Auðkúluheiði) og 67/1996 (Eyvindarstaðaheiði), og því hvíli sönnunarbyrðin um slíka eignarréttarstofnun á þeim sem haldi henni fram.

Stefnandi bendir á að ekki verði annað séð en að réttur stefndu til hins umdeilda landsvæðis hafi orðið til á þann veg, að landsvæðið hafi verið tekið til sumarbeitar fyrir búpening og ef til vill annarrar takmarkaðrar notkunar.

Stefnandi bendir á að verði talið að umrætt landsvæði hafi verið numið í öndverðu, hafi það ekki verið numið til eignar, heldur eingöngu til takmarkaðra nota, svo sem afréttarnota.  Frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki eingöngu helgað sér ákveðin landsvæði, sem háð voru beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra.  Meðan landsvæði gáfu eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málunum nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og 27/2007 (Grænafjall).

Verði hins vegar talið að svæðið kunni að hluta eða öllu leyti að hafa verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarrétti, byggir stefnandi á til vara, að allar líkur séu á því að slíkt eignarhald hafi fallið niður en svæðið verið tekið til takmarkaðra nota, þ.e. afréttarnota, sbr. fyrri umfjöllun hér að framan.  Og þó að talið verði að til beins eignarréttar hafi stofnast í öndverðu, liggi ekkert fyrir um að sá réttur hafi haldist í gegnum aldirnar.

Stefnandi bendir á og ítrekar að staðhættir og gróðurfar styðji ekki beinan eignarrétt á svæðinu, enda sé landið hálendissvæði sem liggi langt frá byggðum bólum.  Þá liggi svæðin með beinum hætti að miðhálendi Íslands.

Stefnandi vísar til þess að fyrirliggjandi heimildir, eldri sem yngri, sýni ekki fram á frekari nýtingu landsins en til upprekstrar og afréttarnota.  Þá sýni gögn málsins fram á að fjallskil hafi verið gerð sameiginlega á svæðinu.

Stefnandi áréttar að hann hafni því að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á svæðinu og bendir í því sambandi á Landmannaafréttardóm Hæstaréttar hins síðari.

Stefnandi hafnar því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, m.a. með vísan til framanritaðra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhætti, gróðurfar og eldri heimilda.  Áréttar hann að nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru en í besta falli sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. m.a. til hliðsjónar fyrrnefnda dóma Hæstaréttar í málunum nr. 47 og 48/2004.

Stefnandi bendir á að hvað varði almennar lýsingar í landamerkjabréfum þá verði við mat á gildi þeirra að gæta að því, að þau fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan tilgreindra merkja skuli vera óskorað eignarland.  Þrátt fyrir að þessum bréfum sé þinglýst, þá takmarkist gildi þinglýsingarinnar af því að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi á.  Slíku eigendalausu landi geti eingöngu löggjafinn ráðstafað.  Sæki lýsing landamerkjabréfs ekki stoð í eldri heimildir, dragi það úr sönnunargildi bréfsins, sbr. m.a. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004.

Með vísan til lýstra málsástæðna er af hálfu stefnanda á því byggt að hin umræddu landsvæði séu utan eignarlanda og því þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998.

Um lagarök er af hálfu stefnanda vísað til almennra reglna eignarréttar og til þjóðlendulaga nr. 58/1998.  Stefnandi vísar til 72. greinar stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944, en jafnframt til meginreglna eignarréttar um nám, töku og óslitin not, sem og meginreglna um eignarráð fasteignareigenda, almennra reglna samninga- og kröfuréttar og hefðarlaga nr. 14, 1905, svo og til laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6, 1986.  Þá vísar hann til ýmissa eignarréttarreglna í Grágás og Jónsbók.  Um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr.

Málsástæður og lagarök stefndu.

Af hálfu stefndu er sjónarmiðum og röksemdum stefnanda hér að framan mótmælt, en rökum stefndu um einstök landsvæði og jarðir verður lýst hér á eftir.

Málsástæður vegna Mjóadals.

Af hálfu stefnda Þingeyjarsveitar er byggt á landamerkjabréfi Mjóadals frá 8. maí 1897, þinglýstu 29. júní sama ár, en jafnframt byggir stefndi á öðrum skráðum eignarheimildum og þinglýstum landamerkjabréfum aðliggjandi jarða og landsvæða.  Stefndi bendir á að samkvæmt landamerkjalögum nr. 5, 1882 og 41, 1919 hafi opinberum aðilum verið falið að hafa frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarða, að þau væru skráð og að leyst yrði úr ágreiningi væri hann fyrir hendi.  Vísar stefndi til þess að þær landamerkjalýsingar sem gerðar hafi verið í kjölfar setningar landamerkjalaga 1882 hafi víða verið byggðar á eldri heimildum, svo sem lögfestum, máldögum og eldri landamerkjabréfum.  Þetta eigi við land Mjóadals.  Stefndi bendir á að þessum lýsingum hafi verið gefið aukið vægi með þinglýsingum og eftirlitsskyldu valdsmanna.  Leiði þetta til þess að þarna hafi orðið til fullkomnar heimildir um landamerki og jafnframt eignarrétt þinglýstra eigenda.  Í samræmi við fyrri niðurstöður óbyggðanefndar hvíli því sönnunarbyrðin um inntak eignarréttar á landsvæðinu á ríkisvaldinu.  Þá sé skilyrðum hefðar fullnægt.  Landeigendur hafi farið með öll hefðbundin eignarréttindi sem m.a. hafi lýst sér í því að þeir hafi getað bannað öðrum not landsins og enn fremur hafi öll nýting verið háð leyfi frá þeim.

Af hálfu stefnda er á því byggt að eignarheimild hans á umþrættu landsvæði hafi frá upphafi verið talin gild í viðskiptum manna og því byggi eignarhaldið á viðskiptavenju.  Telur stefndi að það fái ekki samrýmst grundvallarreglu réttarríkisins um réttaröryggi að haft sé að engu réttmætt traust manna í lagalegri þýðingu gagna af því tagi sem hér um ræði.  Þá er á því byggt að ríkisvaldið hafi í aldanna rás margsinnis viðurkennt að umrætt land sé undirorpið beinum eignarrétti og hafi ríkisvaldið nokkru sinni getað haft uppi vefengingarkröfu á hendur stefnda, þá sé ljóst að hún sé niður fallin vegna fyrningar og tómlætis.

Af hálfu stefnda er vísað til almennrar niðurstöðu óbyggðanefndar og Hæstaréttardóms í máli nr. 48, 2004, um að sönnunarbyrðin hvíli á þeim sem vefengi landamerkjalýsingar og elstu heimildir um eignarhald á landsvæði.  Stefnandi, íslenska ríkið, hafi ekki sýnt fram á það með haldbærum gögnum að land innan þinglýstra landamerkja Mjóadals hafi ekki verið nýtt sem fullkomið eignarland eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma.  Notkun lands geti gefið vísbendingar um hvort land sé eignarland eða ekki en þó megi ekki alhæfa út frá því.  Bendir stefndi í þessu samhengi á að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi sérstaklega litið til þess í úrlausnum sínum um eignarrétt hvaða væntingar menn hafi mátt hafa um eignarhald þegar litið sé til athafna eða athafnaleysis ríkisvalds gagnvart réttindum.

Af hálfu stefnda er mótmælt þeim skilningi stefnanda að landnám hafi hvorki náð til heiða Mjóadals, enda sé sá skilningur ekki reistur á neinum hlutlægum sönnunargögnum.

Þá bendir stefndi á að í stað þess að leitast við að rekja eignarheimildir frá landnámi til vorra daga sé réttara að rekja heimildirnar frá skýrum upplýsingum nútímans til þoku fortíðarinnar.  Ekki sé hægt að byggja á Landnámu sem réttarheimild og fráleitt að líta fram hjá hefð og venjurétti.  Af hálfu stefnda er á því byggt að fjallskilavenjur geti ekki ráðið úrslitum þegar tekin sé afstaða til þess hvort jörðin sé öll beinum eignarrétti háð.

Af hálfu stefnda er vísað til ákvæða Grágásar og Jónsbókar, til eignarréttarákvæðis mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. viðaukalaga nr. 62, 1994, eignarréttarákvæðis og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og ákvæðis stjórnsýslulaga nr. 37, 1993.  Að öðru leyti vísar stefndi til niðurstöðu óbyggðanefndar í lýstum úrskurði.

 

Málsástæður vegna Sörlastaða og Timburvalladals.

Af hálfu stefndu, þinglýstra eigenda Sörlastaða, er byggt á þinglýstu landamerkjabréfi frá 9. apríl 1884 og öðrum skráðum eignarheimildum, en einnig á þinglýstum landamerkjabréfum aðliggjandi jarða.  Benda stefndu á að fullur hefðartími sé liðinn frá því að greindum heimildarskjölum var þinglýst.  Jafnframt vísa stefndu til þess að öll afnot og nytjar landsins hafi verið háðar leyfi landeigenda, enda hafi enginn notað landið með nokkrum hætti nema með samþykki eigenda þess.

Stefndu byggja á því að eignarheimildir hafi frá upphafi verið taldar gildar í viðskiptum manna og benda á að grundvallarreglan um réttaröryggi í skiptum manna geri kröfu um traust og festu í lögskiptum.  Stefndu segja að það samrýmist ekki þessari grundvallarreglu réttarríkisins að haft sé að engu réttmætt traust manna í lagalegri þýðingu gagna af því tagi sem hér um ræðir.  Þá er á því byggt að ríkisvaldið hafi margsinnis í aldanna rás viðurkennt að umrætt landsvæði sé undirorpið eignarrétti og hafi aldrei öðru verið haldið fram.  Hafi ríkisvaldið getað haft uppi vefengingarkröfu á hendur stefndu, þá sé hún niður fallin vegna fyrningar og tómlætis.  Stefndu byggja á því að í ljósi þeirra gjörninga sem fyrir liggi um ráðstöfun jarðarinnar séu og nægar heimildir færðar fram fyrir eignartilkalli þeirra sem þinglýstra eigenda.  Þar um vísa þeir til almennra niðurstaðna óbyggðanefndar þar sem segi að hafi landsvæði sem talið sé að hafi verið jörð samkvæmt elstu heimildum og landamerkjalýsingum og fari þær ekki í bága við eldri heimildir, þá sé það land beinum eignarrétti háð.  Sá sem haldi öðru fram hafi sönnunarbyrði fyrir því.  Er á því byggt af hálfu stefndu að stefnandi hafi ekki sýnt fram á með neinum haldbærum gögnum að land innan þinglýstra landamerkjabréfa sé ekki beinum eignarrétti háð.

Auk ofangreindra málsástæðna byggja stefndu á réttmætum væntingum, jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og stjórnsýslulaga og hefðarreglum.

Þá byggja stefndu á því að röksemdir stefnanda um að landnám hafi ekki náð til heiða og fjalla séu algjörlega ósannaðar, enda séu þær ekki reistar á neinum hlutlægum sönnunargögnum.

Loks byggja stefndu á þeim rökum sem fram komu í niðurstöðu óbyggðanefndar í framangreindum úrskurði.

Málsástæður vegna Hjaltadals og Kambfellskjálka.

Af hálfu stefnda, Þingeyjarsveitar, er byggt á landamerkjabréfi jarðarinnar Hjaltadals frá 16. janúar 1883, þinglýstu 18. júní 1884, en jafnframt vísa þeir til yfirlýsingar um skiptingu jarðarinnar frá 27. ágúst 1950.  Að auki vísar stefndi til annarra skráðra eignarheimilda og þinglýstra landamerkjabréfa aðliggjandi jarða og staðhæfir hann að hinar eldri heimildir mæli þeim almennt ekki í mót.

Stefndi vísar til þess að samkvæmt landamerkjalögum nr. 5, 1882 og 41, 1919 hafi opinberum aðilum verið falið að hafa frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarða, að þau væru skráð og að leyst yrði úr ágreiningi væri hann fyrir hendi.  Landamerkjalýsingar þær sem gerðar hafi verið í kjölfarið á lögunum frá 1882 hafi víða verið byggðar á eldri heimildum, svo sem lögfestum, máldögum og eldri landamerkjabréfum, en það eigi við um það svæði sem hér sé til umfjöllunar.  Þessum lýsingum hafi svo verið gefið aukið vægi með þinglýsingu og eftirlitsskyldu valdsmanna.  Bendir þetta til þess að þarna hafi orðið til fullkomnar heimildir um landamerki og eignarrétt þinglýstra eigenda.

Stefndi byggir á því að í samræmi við fyrri niðurstöður óbyggðanefndar hvíli sönnunarbyrðin um inntak eignarréttar á landsvæðinu á ríkisvaldinu.  Þá sé fullur hefðartími liðinn frá því að landamerkjabréfi jarðarinnar var þinglýst.  Jarðeigendur hafi farið með öll hefðbundin eignarréttindi, sem m.a. hafi lýst sér í því að þeir hafi bannað öðrum not landsins og enn fremur hafi öll nýting verið háð leyfi frá þeim.  Stefndi bendir og á að eignarheimildir þeirra hafi frá upphafi verið taldar gildar í viðskiptum manna og því byggi eignarhaldið á viðskiptavenju.  Stefndi telur að það samrýmist ekki grundvallarreglu réttarríkisins um réttaröryggi, að haft sé að engu réttmætt traust manna á lagalegri þýðingu gagna af því tagi sem hér um ræðir.  Á því er og byggt að ríkisvaldið hafi í aldanna rás margsinnis viðurkennt að umrætt land sé undirorpið beinum eignarrétti.  Hafi ríkisvaldið nokkru sinni getað haft uppi vefengingarkröfu á hendur aðilum sé ljóst að hún sé niður fallin vegna fyrningar og tómlætis.  Af hálfu stefnda er vísað til almennrar niðurstöðu óbyggðanefndar og dóms Hæstaréttar frá 21. október 2004, í máli nr. 48/2004, um að sönnunarbyrðin hvíli á þeim er vefengi landamerkjalýsingar og elstu heimildir um eignarhald á landsvæði.  Stefnandi, íslenska ríkið, hafi ekki sýnt fram á með neinum haldbærum gögnum að land innan þinglýstra landamerkja Hjaltadals hafi ekki verið nýtt sem fullkomið eignarland eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma.  Notkun lands geti gefið vísbendingar um það hvort land sé eignarland eða ekki en þó megi ekki alhæfa út frá því.  Bendir stefndi á að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi sérstaklega litið til þess í úrlausnum sínum um eignarrétt hvaða væntingar menn hafi mátt hafa um eignarhald þegar litið sé til athafna og athafnaleysis ríkisvalds gagnvart réttindum.

Af hálfu stefnda er mótmælt þeim skilningi stefnanda, íslenska ríkisins, að landnám hafi hvorki náð til heiða né fjalla Hjaltadals, enda sé sá skilningur ekki reistur á neinum hlutlægum sönnunargögnum.  Þá telur stefndi að í stað þess að leitast við að rekja eignarheimildir frá landnámi til vorra daga sé réttara að rekja heimildirnar frá skýrum upplýsingum nútímans til þoku fortíðarinnar, enda sé ekki hægt að taka mark á Landnámu sem réttarheimild og enn fremur sé fráleitt sé að líta fram hjá hefð og venjurétti.  Að þessu leyti vísar stefndi til ákvæða Grágásar og Jónsbókar.

Af hálfu stefnda er á því byggt að fjallskilavenjur geti ekki ráðið úrslitum þegar tekin sé afstaða til þess hvort jörðin Hjaltadalur sé öll beinum eignarrétti háð.

Loks er af hálfu stefnda vísað til niðurstöðu óbyggðanefndar í framangreindum úrskurði, en um lagrök er bent á eignarréttarákvæði mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. viðaukalaga nr. 62, 1994, eignarréttarákvæði og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37, 1993.

Málsástæður varðandi Bleiksmýrardal austan Fnjóskár.

Af hálfu stefnda, Þingeyjarsveitar, er byggt á dómi landsyfirréttar Íslands frá 11. júní 1885 auk afsals, dagsetts 22. október 1919.  Jafnframt byggir stefnandi á þinglýstum landamerkjabréfum aðliggjandi jarða og öðrum skráðum eignarheimildum.  Stefnandi byggir á því að kröfugerð stefnanda fái ekki samræmst því að með fyrrgreindum dómi hafi verið fallist á fullkominn eignarrétt, en þar um er vísað til dóms Hæstaréttar frá 21. október 2004, í máli nr. 48, 2004.

Af hálfu stefnda er bent á að málsástæður hans séu að öðru leyti sambærilegar og lýst var hér að framan varðandi Hjaltadal og Kambfellskjálka.  Að öðru leyti vísar hann til áðurrakins niðurstöðukafla í úrskurði óbyggðanefndar.

Auk þeirra málsástæðna stefndu sem hér að framan hafa verið raktar þá árétta þeir andmæli sín við sjónarmið og röksemdir stefnanda í stefnu, en leggja að öðru leyti  áherslu á neðangreind atriði.

Stefndu byggja á því að kröfugerð stefnanda sé ekki í samræmi við þann skilning sem Alþingi og margir úr röðum ráðamanna og stjórnvalda hafi lagt í þjóðlendulögin við setningu þeirra.  Halda stefndu því fram að kröfulína stefnanda í máli þessu sé dregin af handahófi og að rökstuðningur fyrir henni sé ekki annar en sá að landið hafi einkum verið nýtt sem beitiland.  Þessum málatilbúnaði stefnanda er andmælt, en jafnframt því að einhver tilviljunarkennd skráning á því hvar sauðfé hafi gengið óáreitt um miðja síðustu öld og að samhjálp og smölun geti skipt einhverju máli um eignarrétt manna á jörðum sínum.  Byggja stefndu á því að stefnandi beri að öllu leyti sönnunarbyrðina fyrir því að um einhvers konar samnotaafrétt hafi verið að ræða og að landið hafi verið ónumið, en nefna að auki heimildir um afréttartolla.  Af hálfu stefndu er og mótmælt þeim fullyrðingum stefnanda að öfug sönnunarbyrði eigi að gilda í málinu og jafnframt þeim allt of ríku kröfum sem stefnandi telji að gera eigi til landamerkjabréfa stefndu.  Árétta stefndu að tilgangurinn með lögunum um þjóðlendur hafi fyrst og fremst verið sá að gera ríkið þinglýstan eiganda þeirra landsvæða sem enginn hefði skjöl fyrir að hann ætti, en svo hátti til um hluta afrétta og jökla á miðhálendi Íslands.  Eigi óbyggðanefnd því að finna út hver þessi eigendalausu svæði séu.  Benda stefndu á að það komi fram í 1. gr. þjóðlendulaganna að þjóðlendur séu utan eignarlanda, en eignarland sé skilgreint sem „landsvæði sem háð er eignarrétti þannig að eigandinn fer með öll venjuleg eignarráð þess“.  Stefndu byggja á því að svo sé með allt land sem þeir hafi þinglýstar eignarheimildir fyrir og hafi óbyggðanefnd með úrskurði sínum 6. júní 2008 fallist á rökstuðning þeirra og talið landið undirorpið fullkomnum eignarrétti þeirra.

IV.

Ágreiningsatriði máls þessa varða eignarréttarlega stöðu landsvæða inn af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts og landsvæða á Fram-Fnjóskadal sunnan Ljósavatnsskarðs en austan Fnjóskár, sem áður tilheyrðu hinum fornu Ljósavatns-, Bárðardals- og Hálshreppum.  Landsvæðin eru nánar afmörkuð í úrskurði óbyggðanefndar, en einnig í stefnu og greinargerð aðila.  Verður hér á eftir vikið að einstökum svæðum með hliðsjón af kröfugerð málsaðila.

A. Um Mjóadal.

Málsaðila greinir m.a. á um hvort Mjóidalur hafi stöðu jarðar að lögum.

Stefnandi byggir m.a. á því að eldri heimildir og gögn styðji ekki við málstað stefnda og krefst að ályktunarorð í úrskurði óbyggðanefndar um að land innan merkja sé eignarland verði felld úr gildi.

Stefndi, Þingeyjarsveit, byggir kröfu sína um beinan eignarrétt landsvæðisins m.a. á landamerkjabréfi Mjóadals.  Bréfið var útbúið 8. maí 1897 og þinglýst 29. júní sama ár, en það hefst þannig:  Að austan skilur Mjóadalsá lönd Mjóadals og Íshóls. Að sunnan skilur Tungufellsá, svo Þvergil og síðast bein stefna úr því vestur á hágrjót, Mjóadalsland og almenning. Þaðan liggja svo merkin norður háfjallið, eptir því sem vatnsföll deila sveita milli, norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár, sem að norðan skilur lönd Mjóadals og Mýrar.  Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og er um rökstuðning m.a. vísað til áðurrakins úrskurðar óbyggðanefndar.

Um gildi landamerkjabréfa, og það hvert sé inntak eignarréttar á svæði sem í þeim er lýst, hefur Hæstiréttur Íslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli réttarins nr. 48/2004, að almennt skipti máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði.  Segir í dómsniðurstöðunni m.a. að þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð.  Enn fremur er í þessum dómi sagt að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega.  Er sagt að það auki almennt gildi landamerkjabréfs sé það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða, en að þess verði að gæta að með því að gera landamerkjabréf geti menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það.  Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands.  Rétturinn hefur í síðari dómum áréttað þessa afstöðu, t.d. í fyrrnefndum dómi í máli nr. 496/2005.

Ber við niðurstöðu máls þessa m.a. að hafa framangreint í huga.

Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar eru takmarkaðar heimildir um landsvæðin sunnan Bárðardals.  Var það ekki fyrr en í byrjun 18. aldar sem nokkuð fór að rofa til varðandi ritaðar heimildir um nýtingu landsvæðanna og ætlað eignarhald, en einnig um heiti og einstök örnefni.

Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 er getið um rústir fornbýla á afréttinum vestan Skjálfandafljóts, þ. á m. Helgastaða.  Þá er í Jarðabókinni sagt frá landsréttindum Ljósavatns á svæðinu, en einnig um upprekstur Mývetninga og fjallskil þeirra með Bárðdælingum við býlið Mýri í Bárðardal.  Austan Skjálfandafljóts er í Jarðabókinni m.a. getið um rústir fornbýlis í Hafursstaðahlíð, en almennt eru heimildir um eignarhald austan fljóts fjölbreyttari en vestan þess.

Að mati dómsins sýna heimildir, sem m.a. er vísað til í Jarðabókinni, að jarðeigendur stórjarða hafi a.m.k. nýtt afréttarlöndin sunnan Bárðardals til upprekstrar á sumrin, en einnig eru heimildir um að Bárðdælingar hafi haft þar á almenningi hrossagöngu á vetrum.  Einnig eru heimildir um jarðeigendur, þar á meðal kirkjuyfirvöld, sem lýstu ítrekað réttindum sínum á landsvæðunum sunnan Bárðardals, m.a. í máldögum, sóknarlýsingum, jarðamötum og afréttarskrám.  Var þessum réttindum ýmist lýst sem ítaksréttindum, eignarlandi eða sem upprekstrarrétti í almenningi.

Í kjölfar setningar landamerkjalaga í lok 19. aldarinnar voru gerð landamerkjabréf fyrir afréttarsvæðin austan Skjálfandafljóts, á árunum 1890 og 1891.  Eru svæðin m.a. kennd við býlin Einarsstaði í Reykjadal og Skútustaði og Reykjahlíð við Mývatn og var þeim þinglýst.  Um landsvæðið vestan Skjálfandafljóts var á manntalsþingi 1904, að tilstuðlan hreppsnefndar Ljósavatnshrepps, samþykkt af landeigendum Ljósavatns, Ljósavatnskirkju og jarðeigendum Litlu-Tungu og Mýrar Skrá um afréttarlönd suður af Bárðardal.

Í úrskurði óbyggðanefndar segir að landsvæði Mjóadals, sem hér er til umfjöllunar, liggi í yfir 400 m hæð upp af vestanverðum Mjóadal, en nánar tiltekið hefst dalurinn við túnfótinn að Mýri, fremsta lögbýlinu í Bárðardal.  Í gögnum um Mjóadalslandið segir að það gangi um 15 km í suðvestur, að það sé vel gróið og að samnefnd á renni um dalinn.  Til vesturs er landið fjalllent og skorið giljum og falla þar m.a. Ytri- og Syðri-Bótará.  Upptök Syðri-Bótarár eru við suðurhlíðar Pílagrímsfells, en þar nokkru vestar eru drög Timburvalladalsár.  Syðri-Bótará er merkjaá milli Mjóadals og lögbýlisins Mýrar, en sunnan árinnar falla Grjótá, Ytri-Lambá og Syðri-Lambá, og enn sunnar er Þvergil og Tungufellsá.  Allar þessar ár sameinast Mjóadalsá, en ósar hennar eru í Skjálfandafljóti við suðausturmörk Mýrar.  Samkvæmt gögnum var landamerkjabréf fyrir Mýri útbúið 1885.  Það var samþykkt af þáverandi eigendum Sörlastaða og Mjóadals.

Í úrskurði óbyggðanefndar er vikið að eldri heimildum um Mjóadal, en einnig er þar allítarlega lýst landsvæðum í næsta nágrenni og gerð grein fyrir landamerkjabréfum og öðrum gögnum sem varða afmörkun Mjóadals.  Er þannig fjallað um kröfusvæði Sörlastaða við norðvesturmörk Mjóadals og um kröfusvæði Hjaltadals og Kambfellskjálka við vesturmörkin.  Þá er fjallað um landsvæðið við suðurmörk Mjóadals, sem nefnt er almenningur samkvæmt áðurrakinni Skrá um afréttarlönd suður af Bárðardal frá 1904.  Að auki er í úrskurðinum sérstök umfjöllun um kröfusvæði jarðarinnar Íshóls, en vesturmerki hennar eru austan Mjóadalsár í Mjóadal.  Loks er í úrskurðinum sagt frá landsvæðinu við norðurmörk Mjóadals, sem tilheyrir lögbýlinu Mýri, en þar til austurs, en norðan Íshóls og næst Skjálfandafljóti, er landsvæði eyðibýlisins Litlu-Tungu.  Þar sunnan við og næst Skjálfandafljóti eru Hrafnabjargarhlíð, Lækjardalir, Melar og Galthóll.

Íshólsdalur, sem til forna var nefndur Rangárdalur, er, ásamt samnefndu vatni, austan við Mjóadal.  Hefur Íshólsdalur mörk til norðurs við Hádegisfjall (504 m), til austurs við Hrafnabjargarfjöll (448 m) og Lækjardali, við Skjálfandafljót.  Millum Íshólsdals og Mjóadals er lágur háls.  Norðan hans rennur Fiská úr Íshólsvatni, við rætur Hádegisfjalls, en sunnan hálsins er skarð milli dalanna sem nefnist Íshólsskarð.  Land Íshólsdals hækkar til suðurs. Samkvæmt gögnum eru elstu heimildir um Íshólsjörðina frá 1597 og er hún þá sögð í eigu Laufáskirkju.  Jörðin fór í eyði 1897 og segir í áðurnefndum gögnum Fornleifastofnunar að þar hafi mestu valdið um uppblástur og sandfok.  Rústir bæjarhúsanna eru sunnan við Íshólsvatn.  Jörðin var seld Ljósavatnshreppi 4. júní 1897, en varð síðar eign Bárðardalshrepps við skiptingu hreppanna og enn síðar Þingeyjarsveitar.  Ekki var gert landamerkjabréf fyrir Íshól, en mörkum jarðarinnar er lýst í afréttarskránni frá 1904.  Segir um suðurmerkin að þau liggi við Rangá og miðist við línu frá Galthól við Skjálfandafljót og vestur að Sjónarhól á Mjóadal, en vesturmerkin fylgi Mjóadalsá.  Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar er jörðin Íshóll eignarland vestan Rangár með greindum mörkum, en þar um er sérstaklega vísað til afréttarskrárinnar frá 1904.  Hefur ekki verið leitað endurskoðunar á þessum eignarrétti stefnda, Þingeyjarsveitar, af hálfu stefnanda, íslenska ríkisins.

Syðsti hluti Mjóadalsár nefnist Mosakvísl, sem á upptök sín við Nýjadrag, í um 800 m hæð yfir sjávarmáli, skammt norðan Kiðagilsdraga, en drögin eru um 35 km sunnan við ósa Þvergils og Tungufellsár í Mjóadal.  Sunnan Nýjadrags eru vatnaskil og falla þar vötn til suðurs til Þjórsár ellegar til norðurs til Kiðagils og Kiðagilsár, sem fellur í Skjálfandafljót skammt sunnan við svonefndan Króksdal.  Er Króksdalur ýmist talinn byrja nálægt mótum Krossdals, austan Fljóts, og Galthóls, vestan Fljóts, eða á móts við Hrafnabjörg austan Íshólsvatns og gegnt Suðurárhrauni.

Afréttarsvæðið inn af Bárðardal hefur vestan Skjálfandafljóts verið nefnt Vesturafréttur Bárðdæla.  Er afréttarins m.a. getið í áðurröktum heimildum, þ. á m. í sóknarlýsingu Eyjardals- og Lundarbrekkusóknar frá 1840 og í Skrá um afréttarlönd suður af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts frá 1904.  Afréttarsvæðin inn af Bárðardal austan Skjálfandafljóts hafa verið nefnd Suðurárhraun, Grafarlönd og Framdalir og það síðarnefnda einnig Framdalaafréttur, Framfjöll, Króksdalsafréttur og Hraunárdalsalmenningur.  Við norðurmörk Suðurárhrauns austan Skjálfandafljóts er eignarjörðin Svartárkot, sem áður tilheyrði jörðinni Stórutungu, en landamerkjabréf hennar var útbúið 1884.

Í úrskurði óbyggðanefndar og þeim gögnum sem aðilar hafa lagt fram er staðháttum og gróðurfari afréttarsvæðanna sunnan Bárðardals að nokkru lýst.  Segir m.a. að vestan Skjálfandafljóts í Króksdal séu Smiðjuskógar og örnefnið Helgastaðir, sem talið er býli Helga króks, sem dalurinn er kenndur við, því næst Kvíahraun, Fossgil, Dældir og Kiðagil.  Austan Fljótsins eru í dalnum m.a. Jónsbörð, Ytri- og Syðri-Lambár, en þar sunnan við er brött brekka fram að fljótinu, sem nefnd er Bálabrekka og nær hún suður að mynni Öxnadals.  Ofarlega í Öxnadal eru gangnamannakofar.  Þar sunnan við er Hraunárdalur, sem liggur í suðaustur, en eftir honum rennur Hrauná, sem er stærsta þveráin sem fellur í Fljótið að austan.  Eftir það rennur Fljótið um Fljótsdal og Syðri-Fljótsgil, en við Stóruflæðuhnúk (723 m) er Stóraflæða og er þar gróðurlendi, en eftir það taka við sandar suður með Fljóti, þar til kemur að Marteinsflæðu, og eru þar mosateygingar og hestahagar. Marteinsflæða var lengstum fremsta leitarsvæði gangnamanna austan Fljóts, en eins og áður var rakið nær fremsta leitarsvæði Bárðdælinga vestan Fljótsins enn sunnar eða allt til Tómasarhaga vestan Tungnafellsjökuls, sem er um 60 km sunnan Tungufellsár í Mjóadal.

Eins og fyrr hefur verið rakið byggir stefndi, Þingeyjarsveit, kröfu sína m.a. á því að landsvæði Mjóadals, en einnig afréttarsvæðin sunnan Bárðardals og þar með Vesturafréttur Bárðdæla, hafi verið numin í öndverðu.

Í úrskurði óbyggðanefndar er lagt til grundvallar að við landnám hafi Ísland verið betur gróið og gróður náð lengra inn á heiðar en nú er.

Dómurinn fellst á þær röksemdir málsaðila að frásögn Landnámu sé ekki fyllilega ljós um landnám á nefndu landsvæði, vestan og austan Skjálfandafljóts.  Verður meðal annars ekki ráðið umfram það sem áður sagði hversu langt inn til landsins landnámið hafi náð sunnan Bárðardals, en einnig á landsvæðum þar vestan og austan við, framan við afdali Fnjóskadals og suður af Mývatni.  Í úrskurði óbyggðanefndar er sagt að þrátt fyrir þetta sé ekki hægt að útiloka að umrætt landsvæði sé að einhverju leyti innan upphaflegs landnáms eða hafi á annan hátt verið undirorpið beinum eignarrétti.

Að áliti dómsins renna nýlegar fornleifarannsóknir stoðum undir það að landsvæðið við Skjálfandafljót, þ. á m. á Vesturafrétti Bárðdæla og á Framdalaafrétti, og þar á meðal á Króksdal, hafi verið numið og að þar hafi verið byggð á 10. og 11. öld.  Rannsóknir þessar, sem stjórnað hefur verið af dr. Orra Vésteinssyni fornleifafræðingi og sagnfræðingi, sbr. rit Fornleifastofnunar Íslands frá 2004 og 2005, hafa stuðning eldri fornleifarannsókna og athugana á afréttarsvæðunum sunnan Bárðardals, m.a. fræðimannanna Daníels Bruun og Þorvaldar Thoroddsen á 20. öldinni og síðar þeirra Matthíasar Þórðarsonar þjóðminjavarðar og fræðimannanna Steindórs Steindórssonar, Sigurðar Þórarinssonar og Kristjáns Eldjárns.  Fræðimennirnir hafa m.a. athugað þær fornminjar sem fundist hafa austan og vestan Skjálfandafljóts, bæði einstaka muni, svo sem sverð og öxi víkingagerðar, en einnig einstaka nytja- og skrautmuni.  Þá hafa við rannsóknir þessar fundist rústir fornbýla á afréttarsvæðunum, m.a. við Svartárkot, í Hrauntungu í Svartárbotnum austan fljóts og í tungunni milli Fiskár og Mjóadalsár vestan Skjálfandafljóts.  Þekktasti fornleifastaðurinn er undir Sandmúla, austan Fljóts, sem er skammt fyrir norðan Framdalaafrétt við mót Króksdals.  Hafa þær rústir blásið upp frá því um 1880, og er nú allur jarðvegur þar blásinn upp í ísaldarmel.  Í rústum þessum hafa fundist dýrabein og nytjamunir, en einnig fannst þar silfursjóður árið 1909.  Hafa rannsóknir leitt í ljós að fornbýlið, sem er nafnlaust, var ekkert örreytiskot og er ótvírætt að þar hefur verið búið árið um kring.  Við fornleifarannsóknir á Króksdal vestan Skjálfandafljóts hafa fundist mannvistarleifar á Helgastöðum.  Hefur verið staðreynt með rannsóknum á gjóskulögum að þar hafi verið býli frá því um 940, en búsetan verið skammvinn, e.t.v. í eina eða tvær kynslóðir, og á enda runnin fyrir árið 1104.  Ekki hefur verið unnt að fullyrða hvort að umræddar rústir séu eftir bæ eða sel.  Greinileg merki eru í rústunum um rauðablástur, þ.e. járnvinnslu, en einnig á fleiri stöðum í grenndinni, m.a. við örnefnið Smiðjuskóg.  Fram kemur í gögnum að einu mannvistarleifarnar austan Skjálfandafljóts á Framdalaafrétti í Króksdal séu um 5 km sunnan Sandmúla, en skammt norðan Öxnadals og gegnt fyrrnefndum Helgastöðum.  Hafa þar fundist uppblásnar allmiklar bæjarrústir, nafnlausar, undir fyrrnefndri Bálabrekku, en af beinaleifum þykir sýnt að þar hafi verið búið við nautgripi, sauðfé, geitur og hross.  Þar hafi líka verið stundaður rauðablástur.  Eru rústir þessar í um 420 m hæð yfir sjávarmáli og um 100 km frá sjó.  Benda síðustu rannsóknir til þess að býlin á Króksdal séu frá svipuðum tíma og því nokkuð yngri en fornbýlin norðar í landinu, m.a. við Mývatn.  Óumdeilt er að um þetta landsvæði lá m.a. hluti hinnar fornu þjóðleiðar millum Norður- og Suðurlands, um Sprengisand.

Að ofangreindu virtu verður að áliti dómsins að leggja til grundvallar að land sunnan Bárðardals, þar á meðal á Króksdal, austan og vestan Skjálfandafljóts, hafi verið numið og að þar hafi verið byggð á 10. og 11. öld.  Leiða nefndar fornleifarannsóknir að áliti dómsins sterkar líkur að því að þessi byggð hafi verið komin í eyði á 13. öld þegar sögur fara fyrst af dalnum, sbr. m.a. Ljósvetningasaga.  Engar aðrar heimildir liggja fyrir um byggð á fremstu afréttarsvæðum sem bregða ljósi á mannlíf eða búskaparhætti þar á fyrstu öldum Íslandsbyggðar og þá ekki um tildrög þess að byggðin fór í eyði.  Eru tilgátur um að búseta á jaðar- og hálendisbyggðum til heiða hafi lagst af á 11., 12. og 13 öld, m.a. vegna ítrekaðs öskufalls frá eldfjöllum, snjóþyngsla, gífurlegrar einangrunar og þess að svæði þessi voru með viðkvæmt vistkerfi og því viðkvæm fyrir jarðvegseyðingu.

Á Mjóadal hafa fræðimenn nefnt þrjú hugsanleg bæjarstæði fyrir utan Hólkot og Mjóadalskot, þar sem fornbýlið Mjóidalur stóð áður, milli Syðri- og Ytri-Lambár.  Benda rannsóknir þannig til þess að býli hafi staðið sunnarlega í dalnum austanmegin, en þar sér móta fyrir görðum, tóftum og götum sem liggja til suðausturs í átt að Helgastöðum, að annað býli hafi verið utarlega í dalnum og hið þriðja vestan ár, við svonefndan Sveig.  Að auki hafa fræðimenn staðhæft að skýrar vísbendingar séu um víkingaaldarbyggð við Fiská og að Horngörðum sunnan Íshólsvatns.

Samkvæmt framansögðu eru líkur til þess að byggð hafi verið sunnan Bárðardals til forna, m.a. vestan Skjálfandafljóts, í Mjóadal, líkt og á þeim svæðum sem nú eru nefnd Vesturafréttur Bárðdæla og Framdalaafréttur.

Í nýrri heimildum er getið um fyrrnefnd eyðibýli, Mjóadalskot og Hólkot, en í Jarðabókinni frá 1712 segir m.a. um þau:  Ekki má þessi eyðiból aftur byggja fyrir heyskaparleysi og svo fjarska við byggðina“.  Um nágrannabýlið Íshól segir aftur á móti í sömu heimild að skógur til kolagjörðar sé þar að mestu eyddur, en til eldiviðar bjarglegur og enn fremur sé víðirif notað til heystyrks.  Þrátt fyrir þetta þótti enn byggilegt í Mjóadal að liðnum 100 árum, en árið 1812 var þar byggt upp að nýju, á rústum Mjóadalskots, og nefndist býlið þá Mjóidalur. Er útlit fyrir að þá hafi land ekki verið farið að blása um láglendi dalsins, líkt og síðar mun hafa orðið.  Segir um uppbygginguna í samtímaheimild að um hafi verið að ræða hjáleigu frá Mýri og að ruddur hafi verið vegur milli býlanna, sá eini í sveitinni.  Í manntali árið 1816 segir að í Mjóadal hafi verið skráðir til heimilis átta einstaklingar, en fram kemur í gögnum að þar hafi á 19. öldinni á köflum vel verið búið.  Um 1870 hafi þannig bústofninn verið um 200 fjár, 4 kýr og 8 hross.  Um landkosti Mjóadals segir frá því í heimildum frá þessum tíma að þar sé landgott og víðslægt, en fremur vetrarhart og að mjög sé hætt við spjöllum af sandfoki þegar vindar ganga.  Samkvæmt gögnum var síðast búið í Mjóadal árið 1894.  Verður ráðið að miklar líkur séu fyrir því að uppblástur og sandfok hafi mestu valdið um að byggðin lagðist niður, líkt og á nágrannajörðinni Íshóli.  Hafi þannig að lokum eins farið með þessa heiðarbyggð og áður hafði farið með hina fornu byggð á Króksdal, austan og vestan Skjálfandafljóts.

Samkvæmt heimildum var skömmu áður en Mjóadalsbýlið fór í eyði í lok 19. aldar hafin umræða í hreppsnefnd Ljósavatnshrepps hins forna um kosti á nýtilegum afréttarlöndum.  Segir í fundargerðarbók hreppsnefndar hinn 16. júní 1892 að umfjöllun hafi verið um tilboð frá eigendum Mjóadals og Íshóls; „að þeir væru fáanlegir til að selja jarðir þessar.  Álitu menn jarðir þessar vel fallnar til þess að þær væru lagðar í eyði og svo notaðar til upprekstrar“.  Umræðum um málefnið var frestað í tvígang á fundum hreppsnefndarinnar á árunum 1892 og 1893, en lyktir urðu að lokum þær að hreppurinn keypti báðar jarðirnar þann 4. júní 1897.  Í hreppsreikningum Ljósavatnshrepps og síðar Bárðdælahrepps eru eftir þetta tíundaðar á meðal eigna hreppanna jarðirnar Mjóidalur og Íshóll.  Einnig liggur fyrir að hreppurinn hafði eftir kaupin, m.a. í upphafi 20. aldar, nokkrar leigutekjur af eign sinni á Mjóadal vegna slægna og búfjárbeitar utansveitarmanna.

Áðurrakið landamerkjabréf fyrir Mjóadal var útbúið nokkru eftir setningu landamerkjalaga árið 1882, en rétt fyrir fyrrgreinda sölu býlisins til hreppsins vorið 1897.  Bréfinu var þinglýst það sama árið, en það var samþykkt af eigendum nágrannajarðanna Mýrar og Íshóls.  Um efni þess og nánari afmörkun landsins var áður fjallað í kafla I., 3-4 hér að framan.  Liggur fyrir að merkin eru í samræmi við áðurrakta þinglýsta Skrá yfir afréttarlönd suður af Bárðardal vestan Skjálfandafljóts, sem þinglesin var á manntalsþingi á Ljósavatni 31. maí 1904, sem oddviti Ljósavatnshrepps hafði gert í umboði hreppsnefndarinnar 23. mars sama ár og hafði áður verið samþykkt af eiganda og ábúanda Ljósavatns vegna Ljósavatnskirkju og eigendum Litlutungu og Mýrar.  Í afréttarskránni er sérstaklega getið um Almenning í eigu Ljósavatnshrepps.  Segir um mörk hans m.a. að hann taki við sunnan merkja jarðarinnar Mjóadals, þ.e. sunnan við Tungufellsá, og Þvergils vestan Mjóadalsár, en taki síðan yfir allt land austan ár sunnan við Sjónarhól, við merkjapunkt Íshóls.

Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið benda að áliti dómsins eldri og yngri fornleifarannsóknir ótvírætt til þess að forn byggð hafi verið á Mjóadal nokkru framan við efstu byggðina í vestanverðum Bárðardal, líkt og var með nágrannabyggðina í Íshólsdal.  Er til þess að líta að ekki er ágreiningur um niðurstöðu óbyggðanefndar að jörðin Íshóll sé undirorpin beinum eignarrétti með þeim mörkum sem lýst er í afréttarskránni frá 1904 og þar á meðal að suðurmerkin miðist við línu frá Galthól við Skjálfandafljót til vesturs að Sjónarhól í Mjóadal, en að þar sunnan við sé fyrrnefndur almenningur sveitarinnar vestan og austan Mjóadalsár.

Til þess ber að líta að hafi beinn eignarréttur stofnast í öndverðu með námi verður samkvæmt dómum Hæstaréttar Íslands, m.a. málum nr. 685/2008 og 198/2009, ekki krafist að sýnt sé fram á hvernig sá réttur hafi haldist við, heldur aðeins að hann hafi gert það í raun.  Að mati dómsins er lega þess landsvæðis sem stefnandi miðar við í kröfugerð sinni um jarðeign á hluta Mjóadals, en einnig staðhættir og gróðurfar í meginatriðum sambærileg við nágrannajörðina Íshól.  Að því leyti er ekki rökræn ástæða til að álykta að landnám á nálægu og nær einsleitu svæði þar sem engir náttúrlegir farartálmar eru fyrir hendi hafi verið ólíkt.  Bendir þetta að áliti dómsins til þess ásamt áðurröktum heimildum og þá ekki síst nefndum fornleifarannsóknum ekki til annars en að Mjóidalur vestan Mjóadalsár, eins og jarðnæðinu hefur verið lýst, hafi verið numið, en síðan byggt og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma allt frá því að til hennar var stofnað.  Bendir heldur ekkert til að ágreiningur hafi verið um merki jarðarinnar á síðari tímum.

Af framangreindum gögnum verður að áliti dómsins ekki annað ráðið en að hreppsnefndarmenn í hinum fornu Ljósavatns- og Bárðdælahreppum hafi í lok 19. aldar gengið út frá því að Mjóidalur væri sjálfstæð jörð með áður tilgreindum merkjum.  Í skýrslu Tryggva Höskuldssonar, bónda á Mýri í Bárðardal, hjá óbyggðanefnd kom m.a. fram að í samræmi við upphaflega tilgang hreppsnefndarmannanna með kaupunum á Mjóadal hafi land jarðarinnar um langt skeð verið notað til upprekstrar, en það hafi verið smalað ásamt með öðru afréttar- og almenningslandi sveitarinnar allt suður að Tungnafellsjökli.  Tryggvi lýsti merkjum Mjóadalsjarðarinnar í samræmi við það sem hér að framan hefur verið rakið og bar að vesturmerkin miðuðust við vatnaskil á svonefndu „hágrjóti“.  Var lýsing hans í samræmi við rannsókn óbyggðanefndar á vatnaskilum, þ.e. vestan við drög Syðri-Bótarár, Ytri- og Syðri-Lambár, Þvergils og Tungufellsár.

Fyrir liggur að ágreiningur hefur ekki komið fram um landamerki Mjóadals og þ. á m. ekki um norðvesturmerkin gagnvart Sörlastöðum vegna Timburvalladals við Pílagrímsfell.  Er það niðurstaða dómsins að líklegast sé að merkin liggi saman á þessum slóðum.

Að öllu ofangreindu virtu ásamt röksemdum stefnda er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi ekki hrakið eða leitt nægjanlegar líkur fyrir því að meginforsendur í úrskurði óbyggðanefndar um Mjóadal séu rangar.  Verður málsástæðum stefnanda því hafnað, en fallist á röksemdir stefnda, Þingeyjarsveitar, að Mjóidalur hafi stöðu jarðar að lögum og að byggja beri á landamerkjabréfi hennar.  Að þessu sögðu og þar sem málatilbúnaður stefnanda styðst ekki við önnur gögn eru ekki efni til annars en að verða við dómkröfum stefndu á þann hátt sem í dómsorði greinir.

B. Um landsvæðin á Fram-Fnjóskadal; austan Fnjóskár, á Timburvalladal og Hjaltadal ásamt Kambfellskjálka og á Bleiksmýrardal austan Fnjóskár.

Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar eru landsvæði á Fram-Fnjóskadal og sunnan hans með áðurlýstum mörkum ekki þjóðlendur í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58,1998, heldur eign þinglýstra eigenda Sörlastaða, Hjaltadals og Bleiksmýrardals austan Fnjóskár.  Á hinn bóginn er landsvæðið þar sunnan við, þ.e. afréttarland í Þingeyjarsveit, þjóðlenda, en jafnframt afréttur jarða í fyrrum Bárðdæla- og Ljósavatnshreppum.

Stefnandi, íslenska ríkið, krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi og fer fram á að mörk þjóðlendu og eignarlands verði dregin með nánar tilteknum hætti; úr vestri frá upptökum Syðri-Bótarár við suðurjaðar Pílagrímsfells til suðvesturs að upptökum Timburvalladalsár en þaðan til norðvesturs í austasta draga Austurkróksár og síðan með Austurkróksá til norðurs í Hjaltadalsá.  Frá þeim punkti til norðvesturs að Hamarslækjargili á Bleiksmýrardal, en þaðan til vesturs með suðurmerkjum jarðarinnar Tungu í Fnjóská.

Fyrir dómi eru kröfur stefndu í samræmi við niðurstöður óbyggðanefndar og krefjast þeir sýknu af kröfum stefnanda.

Fram-Fnjóskadalur skiptist í þrjá dali við býlið Reyki og eyðibýlið Bakkasel.  Eins og áður er rakið er Bleiksmýrardalur vestast, og kemur Fnjóská úr honum, þá er Hjaltadalur, en austast er Timburvalladalur.  Samnefndar ár falla um síðastnefndu dalina, en þær sameinast nokkru áður en þær falla í Fnjóská og kallast þá Bakkaá.  Háir fjallkambar eru milli dalanna og heitir sá vestari Tungufjall (850-1000 m) en hinn eystri Kambfell (900 m).  Fjöll þau sem skilja að Timburvalladal og Bárðardal eru Vallafjall (780 m), en þar sunnan við er Litluvallafjall (740 m), en einnig Heimari-Stakkahæðir og Fremri-Stakkahæðir (800 m).  Landsvæði þessu er að nokkru lýst í úrskurði óbyggðanefndar, sbr. það sem rakið var hér að framan, í kafla I.3, og I.6.b.

Framan Timburvalladals er Pílagrímsfell (816 m), en við rætur þess, að suðvestan, eru upptök Timburvalladalsár, en eins eru þar austurmerki Sörlastaða á dalnum.  Austan og sunnan fellsins eru upptök Ytri- og Syðri-Bótaráa, en báðar falla þær til Mjóadals.

Samkvæmt gögnum, þ. á m. uppdráttum og landakortum, eru um 20 km frá mynni Timburvalladals að dalbotni (í um 450 m hæð yfir sjó), en þaðan eru um 3 km að rótum Pílagrímsfells.  Frá mynni Hjaltadals að dalbotni Austurkróks eru um 20 km.  Um 25 km eru frá mynni dalsins að dalbotninum við Hrauntungur (um 550 m), en þaðan eru um 5 km suður að fyrrnefndu Austur-Króksfjalli.

Tæpir 40 km eru frá Hamarslæk á Bleiksmýrardal að svonefndri Einstökutorfu, en hún mun vera í um 720 m hæð yfir sjávarmáli.

Hjaltadalsáin skiptist við Hrauntungu og nefnist eystri hluti hennar Austurkróksá og eru upptök hennar rétt norðan Austur-Króksfjalls (939 m), en allnokkru vestan við upptök Timburvalladalsár.  Upptök vestari hluta Hjaltadalsár eru að hluta til austan við Austur-Króksfjall, en ein kvísl hennar á upptök á landsvæðinu þar suðvestan við.

Upptök Fnjóskár eru um 15 km sunnan Einstökutorfu, nokkru fyrir norðan Bergvatnskvísl, efstu dragár Þjórsár.

Í úrskurði óbyggðanefndar segir m.a. um landsvæðin framan og sunnan Timburvalladals og Hjaltadals að þar séu ekki skörp skil af náttúrunnar hendi milli gróðurlendis og ógróins fjalllendis og séu staðhættir nokkuð einsleitir á stóru svæði.  Sunnar sé fjalllendi víðast hvar gróðurlaust en hallalítið og liggi í 800-1000 m hæð.

Við meðferð málsins fór dómari tvívegis í vettvangsferðir.

Samkvæmt Landnámabók nam Þórir Ketilsson Fnjóskadal og bjó eins og áður er fram komið að Lundi.  Af frásögn Landnámu verður ekki ráðið hversu langt inn til landsins landnámið náði.  Í ljósi aðstæðna, þ. á m. legu landsins og staðsetningar landnámsjarðar, er að áliti dómsins líklegt að landsvæðið á Fram-Fnjóskadal, og þar með jarðirnar Sörlastaðir ásamt Timburvalladal og Hjaltadal, séu innan upphaflegs landnáms eða hafi á annan hátt verið undirorpið beinum eignarrétti, a.m.k. að hluta til.  Ágreiningslaust er að býlin hafa um aldir haft stöðu jarða.

Elstu heimildir um Fram-Fnjóskadal eru frá byrjun 14. aldar, og varða þær m.a. nefndar jarðir, Hjaltadal og Sörlastaði.  Heimildum um búsetu á landsvæðinu fer fjölgandi eftir því sem aldirnar líða, en þær er helst að finna í máldögum, lögfestum, vísitasíubókum, manntölum, jarðamötum og Jarðabókinni frá 1712.  Bregða þær m.a. ljósi á búskaparhætti á svæðinu, sem einkum var þar sauðfjárbúskapur, en einnig annar búrekstur, m.a geitabúskapur landeiganda Munkaþverárklausturs.

Fremstu býlin á Fram-Fnjóskadal vestan Fnjóskár eru Illugastaðir, fornt höfuðból og kirkjustaður, og Reykir.  Austan ár er ysta býlið Vaglir, en þar sunnan við er Lundur, landnámsjörð Þórðar snepils, og því næst og síðasta jörðin sem er í byggð er Þórðarstaðir.  Allar þessar jarðir eru skógivaxnar.  Framar í dalnum eru eyðijarðirnar Belgsá, við samnefndan dal, og Bakkasel, sem er gegnt Reykjum, við ármót Bakkaár og Fnjóskár.  Eyðijarðirnar voru fyrrum allar í eigu Munkaþverárklausturs í Eyjafirði.  Við Bakkaá á Fram-Fnjóskadal eru nú tvö eyðibýli, í u.þ.b. 240 metra hæð yfir sjó.  Snæbjarnarstaðir eru vestan árinnar, en býlið tilheyrði jafnan klausturjörðinni Hjaltadal, líkt og allur vesturhluti Timburvalladals, svonefndur Kambfellskjálki.  Gegnt Snæbjarnarstöðum, handan Bakkaár, eru Sörlastaðir, sem einnig var eign Munkaþverárklausturs.  Tilheyrði jörðinni austurhluti Timburvalladals, en einnig á köflum vesturhlutinn.  Samkvæmt manntali sem tekið var á Íslandi 1816 voru átta manns heimilisskráðir á Hjaltadalsjörðinni, fimm á Kambfelli og sautján á Sörlastöðum.

Heimildir eru um, m.a. í fornleifaskrá, að föst búseta hafi á fyrri öldum verið á Timburvalladal og hafa þar varðveist nöfn á nokkrum afbýlum.  Hið fremsta hét Hvítárkot, „langt inni í dalnum hjá ársprænu, er Hvítá heitir og hefur nafn af fossafalli. Þar er nú alt undir skriðu“. Mun kotið hafa verið um 13 km sunnan Sörlastaða, í um 350 m hæð yfir sjó.  Heimildir eru um nytjar á Timburvalladal, m.a. heyskapur og grasatekja, en samkvæmt skýrslu Hermanns Róberts Herbertssonar fyrir óbyggðanefnd var fram undir 1920 viðhafður sláttur fremst á dalnum, í svonefndum Slakka.  Einnig eru frásagnir um fornbýli á Timburvalladal.  Óljóst er um aldur fornbýlanna, en takmarkaðar fornleifarannsóknir hafa farið fram á dalnum, ólíkt því sem verið hefur á landsvæðinu þar austan og sunnan við, á Mjóadal, Íshólsdal og í Króksdal.

Timburvalladalur er vel gróinn, en nafngiftin bendir til að þar hafi verið gott skóglendi, og að timbur hafi fengist á völlunum til húsagerðar.  Dalurinn er, líkt og Hjaltadalur, tiltölulega þröngur en hlíðar eru skógi og kjarri vaxnar.  Dalbotninn er í um 300 m hæð yfir sjó, en hækkar eftir því sem framar dregur, í um 500 m.

Hjaltadalur er vel gróinn og grösugur.  Við mynni dalsins, sunnan Kirkjuhóls, austan og vestan ár, eru eyðibýlin Kambsfell og á Hjaltadal.  Samkvæmt fornleifaskrá eru heimildir og sagnir um sel og kvíatóftir innar á dalnum, þ. á m. Bjarnasel, Smáhólasel og Sífluhólasel.  Þá eru heimildir um bæjarstæði inn af miðjum Hjaltadal að vestanverðu, um 11 km sunnan Hjaltadalsbýlisins.  Eru sagnir  um að bærinn Hjaltadalur hafi verið þar til forna, en rústir sáust þar fram á 19. öldina.

Eins og fram kemur í umfjöllun óbyggðanefndar er í heimildum margoft lýst landgæðum jarðanna Sörlastaða og Hjaltadals, en einnig ókostum og þá einkum vegna skriðufalla.  Um miðbik 19. aldarinnar er báðum jörðunum m.a. lýst sem víðáttumiklum kostajörðum með miklu afréttarlandi.  Sagt er að Hálshreppur sé vegna þessa sjálfbær með afréttarland.  Einnig segir frá því ítrekað í heimildum að á meðal hlunninda Sörlastaða og Hjaltadals sé gjaldtaka vegna upprekstrar- og afréttarlands.  Virðist afréttarlandið hafa tilheyrt jörðunum með sama hætti og annað land þeirra, en byggð á Timburvalladal virðist hafa verið meiri en í Hjaltadal.  Þá virðist það fyrst hafa komið til eftir að Hjaltadalsjörðin lagðist í eyði og komst í eigu Hálshrepps á 20. öldinni að nýting alls lands hennar fór að einskorðast við afréttarnot.

Þegar ofangreint er virt þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að land innan Hjaltadals hafi að einhverju leyti haft stöðu afréttar að lögum, en engar framlagðar heimildir vísa til slíks.  Verður því lagt til grundvallar að áðurraktar heimildir endurspegli fremur beitarnot á hálendari hlutum jarðarinnar.

Landamerkjabréf fyrir Sörlastaði og Hjaltadal voru gerð í kjölfar setningar landamerkjalaganna nr. 5, 1882, en nokkru síðar var það gert fyrir Mjóadal, framan Bárðardals.

Segir í þinglýstu bréfi Sörlastaða frá 19. apríl 1884 um austur-, suður-, og vesturmerkin:  Til austurs á Vallnafjall eiga Sörlastaðir land að Bæjargilstjörn, að Grettistaki, að Fremraskarðsdragi, að Hvítárdragi, að Pílagrímsmosum og að Pílagrímsfjalli.  Að sunnan liggja eiðigrjót og sandar.  Að vestan skiftir Sörlastaðaland frá Hjaltastaðlandi og Snæbjarnarstaðalandi Timburvalladalsá og Bakkaá“.  Bréfið var undirritað af eigendum og umboðsmönnum nágrannajarðanna, þ. á m. Bakka, Hjaltadals og Snæbjarnarstaða, en einnig af jarðeigendum í Bárðardal, þ.e. á Stóruvöllum, Sandhaugum og Mýri, en hins vegar ekki af eiganda Mjóadals.

Í bréfi Hjaltadals frá 16. janúar 1883 segir um austur-, suður og vesturmerkin: „Að austan ræður Timburvallaá.  Að sunnan eru öræfi... Að vestan ræður Fjallið.  Bréfið var undirritað af umboðsmanni jarðeiganda, en einnig af ábúendum Hjaltadals, Snæbjarnarstaða og Sörlastaða.  Bréfinu var þinglýst 18. júní 1884.

Í þinglýstu landamerkjabréfi Mjóadals frá 1897 segir um suður- og vesturmerki:

Að sunnan skilur Tungufellsá, svo Þvergil og síðast bein stefna úr því vestur á hágrjót, Mjóadalsland og almenning. Þaðan liggja svo merkin norður háfjallið, eptir því sem vatnsföll deila sveita milli, norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár, sem að norðan skilur lönd Mjóadals og Mýrar.  Bréfið var áritað af landeiganda Mjóadals, en aðeins samþykkt af eigendum nágrannajarðanna Mýrar og Íshóls.

Um gildi landamerkjabréfa, og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði sem í þeim er lýst, hefur Hæstiréttur Íslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli réttarins nr. 48/2004, að almennt skipti máli, auk annarra atriða, hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði.

Nefndum landamerkjabréfum var öllum þinglýst án athugasemda, þau færð í landamerkjabók og á þeim byggt síðan um merki jarðanna án merkjanlegs ágreinings.  Þau hafa því sem slík sönnunargildi um merki eignarlands jarðanna. Byggja stefndu kröfur sínar um beinan eignarrétt að umræddum landsvæðum ekki síst á þessum heimildarskjölum sínum.

Í úrskurði óbyggðanefndar er ítarlega fjallað um landamerki greindra jarða og þau borin saman.  Er það niðurstaða óbyggðanefndar að af merkjalýsingum sé ekki ljóst hversu langt til suðurs og suðausturs land Sörlastaða og Hjaltadals nái, en þó er sagt að þær mæli a.m.k. ekki í mót lýsingu landamerkjabréfa annarra jarða, þ. á m. Mjóadalsjarðarinnar.

Fallist er á með stefnanda að merki jarðanna Sörlastaða og Hjaltadals til suðurs séu harla óljós, sbr. orðnotkunin: „eyðigrjót og sanda og Að sunnan eru öræfi“.  Þá ber til þess að líta að ekki var gert landamerkjabréf fyrir Bleiksmýrardal austan Fnjóskár.

Í úrskurði óbyggðanefndar segir að ekki hafi fundist eldri heimildir um landamerkin, en staðhæft að þau séu í samræmi við ákvæði áðurrakinnar afréttarskrár um afréttarlönd sunnan Bárðardals frá 1904, þar sem m.a. sé tiltekið að merki Mjóadals til vesturs séu á hágrjóti og á vatnaskilum vestan við öll drög er liggi m.a. að Grjótá og Lambám og norður gegnt upptökum Syðri-Bótarár.

Það er niðurstaða óbyggðanefndar að land Sörlastaða sé innan upphaflegs landnáms og jafnframt að land jarðarinnar nái að merkjum nágrannajarðanna, þ. á m. til austurs á háfjallshryggnum gagnvart jörðum í Bárðardal, handan Vallnafjalls og Litluvallafjalls, en einnig til suðurs að Pílagrímsfelli á móti Mjóadalslandi, og til vesturs gagnvart Hjaltadal.

Fyrir liggur að með kaupsamningi útgefnum 27. nóvember 1955 seldi Ólafur Pálsson, bóndi á Sörlastöðum, sem þá var einn eigenda jarðarinnar, sinn hlut til Hálshrepps.  Í þessum kaupgerningi er landamerkjum til norðurs og vesturs lýst með sama hætti og gert er í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1884, en um merkin til austurs og suðurs segir að þar ráði: „vatnaskil á fjöllum“.  Kaupsamningur var undirritaður af oddvita hreppsins og þinglýst í desember sama ár.  Það er niðurstaða dómsins að þessi síðastgreinda lýsing sé í samræmi við það sem fram er komið, að land jarðarinnar hafi náð lengst til suðausturs að merkjum Mjóadals við Pílagrímsfell, en til suðvesturs að drögum Timburvalladalsár, en að þar fyrir sunnan og austan mæti jörðin landi Hjaltadals.

Að því er varðar jörðina Hjaltadal er fallist á það með óbyggðanefnd að með hliðsjón af lýstum landamerkjum sé land jarðarinnar innan landnáms og jafnframt að það nái að merkjum nágrannajarðanna, m.a. til austurs og suðurs gagnvart Sörlastöðum vestan Timburvalladalsár, til suðausturs gagnvart Mjóadal, frá hágrjóti og háfjöllum eftir því sem vatnsfjöll deila og til vesturs gagnvart Bleiksmýrardal um Tungufjall og síðan þaðan til suðvesturs að vatnaskilum vatnasviða Hjaltadalsár og Fnjóskár. Er að þessu leyti til þess að líta að í afsalsbréfi fyrir vesturhluta jarðarinnar Hjaltadals frá árinu 1955 segir um suðurmerkin að þau séu að austan og sunnan á „háfjöllum“.

Að ofangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að samræmi sé í merkjalýsingum nefndra jarða gagnvart öðrum jörðum og svæðum að því leyti að þau eru m.a. sögð ná til hálendis sunnan Fram-Fnjóskadals og nefndra fjalladala.  Verður að ætla að sauðfjárbúskapur og aðrar nytjar ábúenda á Sörlastöðum og Hjaltadal og á afbýlum þeirra hafi löngum verið háðar því að halda mætti búfénaði til beitar suður til heiða og nýta þar land til annarra þarfa eins og aðstæður leyfðu.  Samkvæmt því hafi eigendur jarðanna og umráðamenn þeirra gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt og farið með umráð og hagnýtingu þeirra að eigin vild.  Hafi jarðirnar verið byggðar og nýttar eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma, en þ. á m. hafa eigendur innheimt afréttartolla af þeim sem rekið hafi á afréttinn.

Verður fallist á með óbyggðanefnd að ekki séu fyrir hendi heimildir um sjálfstæða afmörkun á afrétti innan merkjalýsinga Sörlastaða á Timburvalladal og Hjaltadal, en slíka afmörkun leiðir eins og áður er rakið heldur ekki af staðháttum.  Þá eru ekki heimildir um að eignarréttarleg staða þess hluta jarðanna sem nýttur var sem afréttur hafi verið önnur en annarra hluta þeirra.  Afréttarlandið virðist því hafa tilheyrt jörðunum með sama hætti og annað land þeirra.  Hefur stefnandi að áliti dómsins því ekki leitt líkur að því að land jarðanna hafi að einhverju leyti haft stöðu afréttar að lögum.  Þá endurspegla áðurgreindar heimildir um afréttartolla, m.a. á Hjaltadal, fremur beitarnot á hálendari hlutum jarðanna.  Loks er til þess að líta að á þessu svæði eru ekki skörp skil af náttúrunnar hendi milli gróðurlendis og ógróins fjalllendis, eins og fyrr var rakið.

Að framangreindu virtu, en einnig í ljósi þess að vafalaust er að við upphaf landnáms hafi gróðurþekja á þessu landsvæði, svo sem á Íslandi í heild, verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er, mæla að áliti dómsins staðhættir ekki gegn því að hálendari hlutar jarðanna hafi verið hluti þeirra allt frá öndverðu.

Að því er varðar Bleiksmýrardal austan Fnjóskár er það niðurstaða óbyggðanefndar að dómur Landsyfirréttar í máli nr. 1/1855 sé bindandi um úrslit sakarefnis að því er varðaði fornan ágreining um það landsvæði, en eins og áður er rakið er dómsorðið svofellt: „Afrjettarlandið Bleiksmýrardalur allur fyrir austan Fnjóská frá Hamarslæk og sudur á öræfi, á ad tilheyra Múnkaþverár klaustri, sem fullkomin og átölulaus eign, og eigindómur þess.“  Og um afnotarétt nágrannajarðarinnar Illugastaða er sagt í nefndum dómi: „Illugastaða menn eiga upprekstur á Bleiksmýrardal austan Fnjóskár fyrir geldfénað sinn á sumrum ókeypis.“

Samkvæmt gögnum seldi Stjórnarráðið Hálshreppi, forvera stefnda Þingeyjarsveit, „afréttarlandið“ Austur-Bleiksmýrardal þann 29. september 1919.

Á það verður fallist með óbyggðanefnd og stefnda, að niðurstaða Landsyfirréttar í nefndu dómsmáli, ásamt síðastnefndum afsalsgerningi, hafi vakið réttmætar væntingar dómhafa um að beinn eignarréttur væri fyrir hendi og nyti viðurkenningar og verndar opinbers valds.  Verður að þessu virtu, en einnig með hliðsjón af dómum Hæstaréttar Íslands, m.a. í málum nr. 48/2004 og 448/2006, það lagt til grundvallar að Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár sé eign stefnda, Þingeyjarsveitar.  Verðu því ekki fallist á með stefnanda að með greindum Landsyfirréttardómi hafi ekki verið skorið efnislega úr um eignarrétt.

Eigi er ágreiningur um að norðurmörk eignarlandsins á Bleiksmýrardal austan Fnjóskár séu við Hamarslæk og að þau nái þaðan til suðurs, um svonefndan Miðpart og Austursanda dalsins.  Um endimörkin til suður verður lagt til grundvallar, sbr. áðurraktar röksemdir óbyggðanefndar, að þau séu við fyrrnefnda Einstökutorfu.

Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins, að virtum röksemdum stefndu, að fyrrnefnt landsvæði á Mjóadal, framan Bárðardals, en vestan Skjálfandafljóts, hafi verið numið og að þar sé jörð að lögum, líkt og er með jarðirnar á Fram-Fnjóskadal, Sörlastaði og Hjaltadal.  Það er og niðurstaða dómsins að kveðið hafi verið á um eignarrétt á hluta Bleiksmýrardals með áðurnefndum dómi Landsyfirréttar.

Þegar framangreind gögn eru virt í heild, ekki síst þegar litið er til legu þrætulandsins, fjarlægðar frá byggð, staðhátta, náttúrufars og þeirra atriða sem vísað er til í fyrrnefndum hæstaréttarmálum, er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi ekki hrakið eða leitt nægjanlegar líkur fyrir því að áðurraktar forsendur í úrskurði óbyggðanefndar séu rangar.  Að þessu sögðu og þar sem málatilbúnaður stefnanda styðst ekki við önnur gögn verður ekki fallist á að hann hafi sýnt fram á að umrædd landsvæði norðan framangreindrar línu, eins hún er dregin í úrskurði óbyggðanefndar, sé þjóðlenda.

Samkvæmt þessu telur dómurinn að lýst land Mjóadals, Sörlastaða, Hjaltadals og á Bleiksmýrardal austan Fnjóskár, líkt og segir í úrskurði óbyggðanefndar, sé eignarlenda en ekki þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a lið 7. gr., laga nr. 58,1998.  Þá verður fallist á það með óbyggðanefnd að í ljósi framlagðra gagna, m.a. frá Vatnamælingum Orkustofnunar frá 28. janúar 2008, að afmörkun eignarlandsins á landsvæðinu gagnvart afrétti taki mið af því svo sem vötnum hallar.  Verður að því leyti ekki síst, en einnig með hliðsjón af öðrum gögnum, tekið mið af landamerkjalýsingu Mjóadals varðandi vatnaskil á „hágrjóti“ í um 1000 m hæð og þaðan til suðvesturs eftir gróðursnauðu fjalllendi að lækjargili sunnan Einstökutorfu á austanverðum Bleiksmýrardal við Fnjóská.

Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið er hafnað kröfum stefnanda, íslenska ríkisins, um að ógilda úrskurð óbyggðanefndar í máli þessu og skal hann standa óraskaður.  Verða stefndu samkvæmt öllu þessu sýknaðir af kröfum stefnanda í málinu.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutnings-þóknun lögmanns þeirra, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns.  Með hliðsjón af umfangi málsins og þeim hagsmunum sem í húfi voru, en einnig þegar virt eru gögn um vinnuframlag, og loks því að mál þetta var endurflutt, er nefnd þóknun ákveðin 991.450 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn.  Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 kemur aðeins í hlut dómstóla að ákveða þóknun handa lögmanni gjafsóknarhafa og á því ekki að réttu lagi að taka afstöðu til útlagðs kostnaðar hans í dómi.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991 fyrir uppsögu dómsins.

Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð :

Stefndu, Þingeyjarsveit, Eiríkur Þóroddsson, Þórarinn Baldvinsson, Gylfi Friðriksson og Ólöf Eiríksdóttir, eru sýkn af kröfum stefnanda í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 991.450. krónur.