Ákvörðun Hæstaréttar

1. Samkvæmt 4. mgr. 16. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla standa að ákvörðun þessari Skúli Magnússon hæstaréttardómari og Árni Kolbeinsson og Helgi I. Jónsson fyrrverandi hæstaréttardómarar.

2. Með beiðni 22. janúar 2026 leitar íslenska ríkið leyfis Hæstaréttar, á grundvelli 3. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að kæra úrskurð Landsréttar 8. sama mánaðar í máli nr. 841/2025: íslenska ríkið gegn Solveigu Jóhannsdóttur. Gagnaðili leggur í mat réttarins hvort orðið skuli við beiðninni.

3. Þessi þáttur málsins lýtur að því hvort héraðsdómari skuli víkja sæti í máli þar sem fyrir hendi séu aðstæður til þess fallnar að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Efniságreiningur aðila lýtur að lögmæti skerðingar á lífeyrisréttindum sjóðfélaga í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sem kynntar voru og komu til framkvæmda í tveimur skrefum á árinu 2023. Héraðsdómarinn hefur verið sjóðfélagi í A-deild sjóðsins allt frá árinu 2000.

4. Með úrskurði Landsréttar var úrskurður héraðsdóms um að héraðsdómari í málinu viki sæti staðfestur með vísan til forsendna hans en að viðbættum frekari röksemdum. Landsréttur rakti að héraðsdómari ætti það sameiginlegt með stórum hópi fólks að hann hefði fjárhagslegra hagsmuna að gæta af úrlausn þess. Þá sagði að ekki yrði fram hjá því litið að verulega fleiri væru í þeirri stöðu að eiga engra fjárhagslegra hagsmuna að gæta af úrlausn málsins en þeir sem hagsmuni gætu átt af því. Málið lyti efnislega að því hvort heimilt hefði verið samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár að gera þá grundvallarbreytingu á lífeyrisréttindum ríkisstarfsmanna að afnema tryggingu launagreiðanda á lögbundnum réttindum sjóðfélaga í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, eins og áður leiddi af II. kafla laga nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sbr. einkum þágildandi 4. mgr. 13. gr. laganna. Sameiginlegir hagsmunir þeirra af úrlausn málsins væru því mun víðtækari en ráða mætti af þeirri fjárkröfu sem gagnaðili tefldi fram í stefnu.

5. Leyfisbeiðandi byggir á því að kæruefnið kunni að hafa ríkt fordæmisgildi og grundvallarþýðingu fyrir meðferð málsins. Þá telur hann að niðurstaða Landsréttar sé bersýnilega röng. Hann telur mikilvægt að Hæstiréttur fjalli nánar um hæfi dómara á grundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 þegar jafn stór hópur hafi fjárhagslega hagsmuni af niðurstöðu máls. Aðeins einu sinni áður hafi reynt á sambærilega hagsmuni og sé niðurstaða Landsréttar í andstöðu við þann dóm og skapi því réttaróvissu. Er í því tilliti vísað til dóms Hæstaréttar 30. apríl 2014 í máli nr. 266/2014. Ætla megi að langflestir ríkisstarfsmenn séu meðal sjóðfélaga í A-deild lífeyrissjóðsins og hafi hagsmuni af úrlausn málsins. Engu að síður telji Landsréttur að sá hópur sé afmarkaðri og nokkru minni en fjallað var um í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Þá hafi málið grundvallarþýðingu fyrir meðferð málsins þar sem að óbreyttum forsendum þurfi að finna dómara sem ekki hafi verið sjóðfélagi í A-deild lífeyrissjóðsins en það kunni að vera vandasamt. Loks sé niðurstaða Landsréttar röng, einkum þar sem alfarið sé litið fram hjá því hversu erfitt geti orðið að finna aðra hæfa dómara til að fara með málið, andstætt því sem litið hafi verið til í fyrrgreindum hæstaréttardómi.

6. Að virtum gögnum málsins verður talið að úrlausn um kæruefnið geti haft grundvallarþýðingu fyrir meðferð þess. Beiðni um kæruleyfi er því samþykkt.