Ákvörðun Hæstaréttar

1. Samkvæmt 4. mgr. 16. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla standa að ákvörðun þessari hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen og Ólafur Börkur Þorvaldsson.

2. Með beiðni 28. mars 2024 leitar Upphaf fasteignir ehf. leyfis Hæstaréttar, á grundvelli 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að áfrýja dómi Landsréttar 1. sama mánaðar í máli nr. 837/2022: ÞAM ehf. gegn Mosfellsbæ. Gagnaðili hefur ekki tekið afstöðu til beiðninnar.

3. Leyfisbeiðandi og ÞAM ehf., sem var aðili að málinu fyrir Landsrétti, sameinuðust með ákvörðun hluthafafundar 6. júní 2023 og runnu öll réttindi og skyldur ÞAM ehf. til leyfisbeiðanda sem yfirtökufélags. Málið lýtur að kröfu hans um endurgreiðslu byggingarréttargjalds að fjárhæð 40 milljónir króna sem gagnaðili lagði á við útgáfu byggingarleyfis á lóðinni Bjarkarholti 7 til 9. Leyfisbeiðandi greiddi gjaldið í maí 2018 en kveðst hafa greitt það fyrir mistök og gert gagnaðila viðvart í júní sama ár að hann teldi sér ekki skylt að greiða gjaldið. Leyfisbeiðandi byggir endurgreiðslukröfu sína á því að hvorki lög né samningur aðila hafi staðið til innheimtu gjaldsins.

4. Með dómi Landsréttar var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna gagnaðila af kröfum leyfisbeiðanda. Í dóminum sagði að sveitarfélögum hefði um langt skeið verið talið heimilt að selja byggingarrétt á eignarlóðum sínum. Með því ráðstöfuðu sveitarfélög einkaréttarlegum réttindum sem lytu reglum einkaréttar en ekki reglum stjórnsýsluréttar um innheimtu gjalda fyrir opinbera þjónustu. Ekki gat það haft þýðingu þótt ekki hefði verið kveðið á um álagningu gjaldsins í úthlutunarskilmálum eða með formlegum hætti á vettvangi sveitarstjórnar gagnaðila eða nefnda á hans vegum. Var leyfisbeiðandi ekki talinn hafa réttmætar væntingar um að látið yrði hjá líða að krefja hann um endurgjald vegna byggingarréttar síns. Ekki var heldur á það fallist að gagnaðili hefði sett ólögmætt skilyrði um greiðslu gjaldsins fyrir útgáfu byggingarleyfis.

5. Leyfisbeiðandi byggir einkum á því að gjaldtaka gagnaðila sé hvorki reist á lagaheimild né á grundvelli einkaréttarlegs samnings við lóðarhafann að Bjarkarholti 7 til 9. Þar sem heimildir til að skilyrðisbinda útgáfu byggingarleyfis séu tæmandi taldar í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki hafi gagnaðila brostið heimild til álagningarinnar. Leyfisbeiðandi vísar til þess að verulega almenna þýðingu hafi að taka niðurstöðu Landsréttar um þetta atriði til endurskoðunar enda byggi niðurstaða réttarins bersýnilega á röngum forsendum. Einnig vísar leyfisbeiðandi til þess að niðurstaðan gangi gegn meginsjónarmiðum að baki dóms Hæstaréttar í máli nr. 3/2022 um að sveitarfélög séu bundin af meginreglum stjórnsýsluréttar, jafnvel á sviði einkaréttar í skipulags- og byggingarmálum. Telur leyfisbeiðandi að niðurstaða Landsréttar feli í sér að sveitarfélög hafi fengið nýjar og víðtækar gjaldtökuheimildir með svigrúmi í ólögmæltum tilvikum án takmarkana og óháð vandaðri stjórnsýslu. Af því muni leiða skerðing á réttaröryggi lóðarhafa í samskiptum við sveitarfélög.

6. Að virtum málavöxtum og gögnum málsins verður hvorki litið svo á að úrslit þess hafi verulegt almennt gildi né að það varði sérstaklega mikilvæga hagsmuni leyfisbeiðanda í skilningi 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991. Þá verður ekki séð að dómur Landsréttar sé bersýnilega rangur, sbr. 4. málslið sömu málsgreinar. Beiðni um áfrýjunarleyfi er því hafnað.