Print

Mál nr. 857/2017

Ónefnd dóttir Rutar Helgadóttur og Jóhanns Ögra Elvarssonar (Haukur Örn Birgisson lögmaður, Arnar Kormákur Friðriksson lögmaður 3. prófmál)
gegn
íslenska ríkinu (Einar Karl Hallvarðsson lögmaður)
Lykilorð
  • Mannanafn
  • Stjórnarskrá
  • Mannréttindasáttmáli Evrópu
  • Stjórnsýsla
Reifun

Í málinu krafðist Ó þess að felldur yrði úr gildi úrskurður mannanafnanefndar í máli nr. 86/2015 og viðurkennt að hún mætti bera eiginnafnið Zoe. Í úrskurðinum sagði að í málinu reyndi á skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 um mannanöfn um að eiginnafn skuli ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls nema hefð sé fyrir öðrum rithætti þess. Taldi mannanafnanefnd að nafnið Zoe væri hvorki ritað eftir þeim reglum þar sem bókstafurinn „z“ væri ekki notaður í íslenskri stafsetningu né að ritháttur nafnsins hefði öðlast hefð hér á landi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með því að mannanafnanefnd hefði eingöngu tekið afstöðu til framangreindra atriða gæti ekki komið til athugunar við úrlausn ógildingarkröfu Ó önnur skilyrði ákvæðisins, svo sem stafsetningu nafnsins að öðru leyti, hvort eða hvernig það gæti tekið íslenska eignarfallsendingu eða hvort það brjóti í bága við íslenskt málkerfi. Vísað var til þess að í auglýsingu nr. 132/1974 um íslenska stafsetningu, sem hefði afnumið bókstafinn „z“ við stafsetningu íslenskra orða, hefðu verið gerðar undantekningar um mannanöfn og tilgreint að í sérnöfnum, erlendum að uppruna, mætti rita „z“. Af þessum sökum hefði grunnforsenda í úrskurði mannanafnanefndar ekki staðist og þegar af þeirri ástæðu var talið óhjákvæmilegt að fella úrskurðinn úr gildi. Þá var viðurkenningarkröfu Ó vísað frá héraðsdómi þar sem það var ekki talið á valdi dómstóla að meta í nefndarinnar stað hvort önnur skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 væru uppfyllt, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. desember 2017 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefst þess felldur verði úr gildi úrskurður mannanafnanefndar 8. janúar 2016 í máli nr. 86/2015 og viðurkennt að hún megi bera eiginnafnið Zoe. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

I

Samkvæmt 4. gr. laga nr. 45/1996 um mannanöfn er þeim, sem fer með forsjá barns, bæði rétt og skylt að gefa því eiginnafn, þó ekki fleiri en þrjú, eftir því sem nánar greinir í lögunum. Í 1. mgr. 5. gr. laganna eru sett þau skilyrði fyrir eiginnafni að það geti tekið íslenska eignarfallsendingu eða hafi unnið sér hefð í íslensku máli, það megi ekki brjóta í bága við íslenskt málkerfi og skuli ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls nema hefð sé fyrir öðrum rithætti þess. Eftir 2. og 3. mgr. sömu lagagreinar skal gefa stúlku kvenmannsnafn og dreng karlmannsnafn, en eiginnafn má ekki vera slíkt að það geti orðið nafnbera til ama.

Mannanafnanefnd, sem dómsmálaráðherra skipar samkvæmt 21. gr. laga nr. 45/1996, hefur eftir 1. tölulið 1. mgr. 22. gr. laganna meðal annars á hendi það hlutverk að halda skrá um eiginnöfn og millinöfn, sem teljast heimil eftir 5. og 6. gr., og ber hún heitið mannanafnaskrá. Óski forsjármaður barns eftir að það verði skírt og því gefið nafn, sem ekki er í skránni, skal sá sem skírn á að annast bera þá ósk undir mannanafnanefnd áður en af skírninni getur orðið, sbr. 3. gr. laganna. Eins skal Þjóðskrá Íslands fara að ef henni berst til skráningar tilkynning um nafn, sem ekki er í mannanafnaskrá. Skal þá mannanafnanefnd kveða upp úrskurð í málinu samkvæmt því, sem segir í 23. gr. laganna, og verður honum ekki skotið til æðra stjórnvalds, sbr. 2. mgr. 22. gr.

Lög nr. 45/1996 leystu af hólmi eldri lög um sama efni nr. 37/1991, sem höfðu meðal annars leitt af sér að mannanafnanefnd var sett á stofn og fólu henni áþekkt hlutverk og að framan greinir. Af lögskýringargögnum varðandi lög nr. 45/1996 verður ráðið að nefndin hafi þegar í tíð eldri laganna sett sér svonefndar vinnulagsreglur um túlkun á hugtakinu hefð í skilningi 2. gr. þeirra, sbr. nú áðurnefnda 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996. Í vinnulagsreglum, sem nú virðist vera stuðst við og eru frá 19. janúar 2015, er þess getið að þær séu reistar á umfjöllun í athugasemdum við frumvarpið, sem varð að lögum nr. 45/1996, og eldri reglum um sama efni, en í lögunum er hvergi gert ráð fyrir setningu reglna af þessum toga. Eftir vinnulagsreglunum telst ungt tökunafn, en með því hugtaki mun vera átt við tökunafn sem hefur komið inn í íslenskt mál eftir árið 1703 og ekki aðlagast ritreglum þess, hafa unnið sér hefð í íslensku máli ef einhverju af fimm skilyrðum er fullnægt. Í fyrsta lagi geti svo verið ef nafnið er nú borið af minnst fimmtán Íslendingum, í öðru lagi af tíu til fjórtán Íslendingum og sá elsti hefur náð 30 ára aldri, í þriðja lagi af fimm til níu Íslendingum og sá elsti náð 60 ára aldri eða í fjórða lagi af allt að fjórum Íslendingum og nafnið kemur fram í manntali 1910 eða 1920. Í fimmta lagi geti nafn einnig hafa unnið sér hefð þótt það sé ekki borið nú af nokkrum Íslendingi ef það hefur komið fyrir í minnst tveimur manntölum frá árunum 1703 til 1920. Í reglunum er tekið fram að með Íslendingum sé þar átt við þá, sem hafa fengið íslenskan ríkisborgararétt án umsóknar og eiga eða hafa átt lögheimili hér á landi. Þá segir einnig að tökunafn geti hafa öðlast hefð þótt það komi ekki fram í manntölum ef það hefur unnið sér menningarhelgi með því að koma fyrir í alkunnum ritum, frumsömdum eða þýddum, í nafnmynd sem brjóti ekki í bága við íslenskt málkerfi.

II

Eftir gögnum málsins er áfrýjandi fædd 10. október 2015 og munu foreldrar hennar skömmu síðar hafa tilkynnt þjóðskrá að henni hafi verið gefið eiginnafnið Zoe. Með því að nafn þetta var ekki að finna í mannanafnaskrá bar þjóðskrá upp erindi vegna tilkynningarinnar við mannanafnanefnd 15. desember 2015. Af því tilefni kvað nefndin upp úrskurð 8. janúar 2016, þar sem hafnað var „beiðni um eiginnafnið Zoe“, svo sem sagði í úrskurðarorði. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 19. september 2016 til að fá úrskurðinn felldan úr gildi, svo og til viðurkenningar á að hún megi bera þetta eiginnafn.

Í úrskurði mannanafnanefndar sagði að í málinu reyndi á skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 um að eiginnafn skuli ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls nema hefð sé fyrir öðrum rithætti þess, en með almennum ritreglum væri í lagaákvæðinu „vísað til auglýsinga nr. 132/1974 og 261/1977, um íslenska stafsetningu.“ Ekki væri nafnið Zoe ritað eftir þeim reglum, enda væri bókstafurinn „z“ ekki notaður í íslenskri stafsetningu. Væri því ekki unnt að fallast á þennan rithátt nafnsins nema hann teldist „hefðaður samkvæmt lögum um mannanöfn.“ Fyrrgreindar vinnulagsreglur nefndarinnar voru því næst raktar og sagði síðan eftirfarandi: „Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá Íslands bera sjö konur nafnið Zoe í þjóðskrá sem uppfylla skilyrði vinnulagsreglnanna varðandi hefð, sú elsta er fædd árið 1975. Nafnið kemur ekki fyrir í manntölum frá 1703-1920. Nafnið getur í þessu ljósi ekki talist hafa öðlast hefð hér á landi og er mannanafnanefnd því samkvæmt lögum skylt að hafna því.“

Með því að mannanafnanefnd lýsti því samkvæmt framansögðu í úrskurði sínum að þar reyndi á skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 um rithátt eiginnafns vegna þess að nafnið Zoe væri ritað með bókstafnum „z“ og tók eingöngu afstöðu til þess atriðis en vék í engu að öðrum skilyrðum þeirrar málsgreinar geta ekki komið til athugunar við úrlausn ógildingarkröfu áfrýjanda atriði, sem varða í fyrsta lagi stafsetningu þessa nafns að öðru leyti, í öðru lagi hvort eða hvernig það geti tekið íslenska eignarfallsendingu eða í þriðja lagi hvort það brjóti í bága við íslenskt málkerfi. Mannanafnanefnd lagði réttilega til grundvallar í úrskurðinum að auglýsing nr. 132/1974 um íslenska stafsetningu, svo sem henni var breytt með auglýsingu nr. 261/1977, hafi haft að geyma lýsingu á þeim almennu ritreglum íslensks máls, sem skírskotað er til í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996, en auglýsing nr. 132/1974 var felld úr gildi eftir að úrskurðurinn gekk með auglýsingu nr. 695/2016 um setningu íslenskra ritreglna. Í ákvæðum 2. kafla auglýsingar nr. 132/1974, sem bar fyrirsögnina: „Um z og afnám hennar“, var að sönnu byggt á því að bókstafur þessi yrði ekki framar notaður við stafsetningu íslenskra orða. Frá því var á hinn bóginn að finna undantekningar um mannanöfn í e. og f. liðum 3. gr. auglýsingarinnar, en í fyrrnefnda stafliðnum sagði eftirfarandi: „Í sérnöfnum, erlendum að uppruna, má rita z, t.d. Zóphanías, Zakarías, Zimsen o.s.frv.“ Í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 var því í fullu samræmi við almennar ritreglur íslensks máls að nota bókstafinn „z“ við ritun sérhvers eiginnafns af erlendum uppruna, sem hlotið hefði eða hljóta myndi á lögmæltan hátt viðurkenningu sem íslenskt nafn, enda var framangreint ákvæði í e. lið 3. gr. auglýsingar nr. 132/1974 ekki bundið við nöfn, sem svo var ástatt um við birtingu hennar. Af þessum sökum stóðst ekki sú grunnforsenda í úrskurði mannanafnanefndar að það eitt að eiginnafnið Zoe væri ritað með bókstafnum „z“ ylli því að það uppfyllti ekki það skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996, sem hér um ræðir. Þegar af þessari ástæðu er óhjákvæmilegt að verða við kröfu áfrýjanda um að úrskurðurinn verði felldur úr gildi.

Líta verður svo á að mannanafnanefnd hafi ekki lagt mat á það í úrskurði sínum hvort önnur skilyrði 5. gr. laga nr. 45/1996 en að framan greinir væru uppfyllt til þess að áfrýjandi fengi að bera eiginnafnið Zoe, enda er ófært að slá föstu á grundvelli þagnarinnar einnar um það efni að nefndin hafi talið svo vera. Ekki er á valdi dómstóla að meta þetta í nefndarinnar stað þótt þeir séu eftir almennum reglum bærir til að leysa eftir á úr ágreiningi um lögmæti úrskurðar hennar um slíkt efni. Verður því án kröfu að vísa frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda um að viðurkennt verði að hún megi bera eiginnafnið Zoe, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Felldur er úr gildi úrskurður mannanafnanefndar 8. janúar 2016 í máli nr. 86/2015.

Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda, ónefndrar dóttur Jóhanns Ögra Elvarssonar og Rutar Helgadóttur, um að viðurkennt verði að hún megi bera eiginnafnið Zoe.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.

 

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2017.

                Mál þetta höfðuðu Jóhann Elvarsson og Rut Helgadóttir, bæði til heimilis að Keldugötu 11, Garðabæ, f.h. óskírðrar dóttur sinnar, fæddrar 10. október 2015, með stefnu birtri 19. september 2016 á hendur íslenska ríkinu.  Málið var dómtekið 29. september sl.  

                Stefnandi krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður mannanafnanefndar frá 22. janúar 2016 í máli nr. 86/2015 og að viðurkennt verði að stefnandi megi bera eiginnafnið Zoe.  Þá krefst stefnandi málskostnaðar. 

                Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. 

                Stefnandi fæddist 10. október 2015. Foreldrar hennar óskuðu eftir því við Þjóðskrá að eiginnafn hennar, Zoe, yrði skráð í þjóðskrá.  Þjóðskrá sendi erindið til mannanafnanefndar, þar sem nafnið var ekki að finna á mannanafnaskrá, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 45/1996. 

                Mannanafnanefnd kvað upp úrskurð þann 22. janúar 2016 og hafnaði beiðni um skráningu nafnsins.  Í úrskurðinum segir: 

                Til að hægt sé að samþykkja nýtt eiginnafn á mannanafnaskrá þarf öllum skilyrðum 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996 um mannanöfn að vera fullnægt.  Skilyrðin eru þessi: 

(1) Eiginnafn skal geta tekið íslenska eignarfallsendingu eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli.

(2) Nafnið má ekki brjóta í bág við íslenskt málkerfi.

(3) Nafnið skal ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls nema hefð sé fyrir öðrum rithætti þess. Með almennum ritreglum íslensks máls er vísað til auglýsinga nr. 132/1974 og 261/1977, um íslenska stafsetningu. 

                Í máli þessu reynir á skilyrði (3). Ritháttur nafnsins er ekki í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls þar sem bókstafurinn z er ekki notaður í íslenskri stafsetningu.  Á þennan rithátt nafnsins er því aðeins heimilt að fallast ef hann telst hefðaður samkvæmt lögum um mannanöfn. 

                Til stuðnings við mat á hefð í 5. og 6. gr. laga um mannanöfn hefur mannanafnanefnd stuðst við vinnulagsreglur sem nefndin setti sér á fundi 19. janúar 2015, og byggðar eru á greinargerð með frumvarpi til laga um mannanöfn og eldri vinnulagsreglum. Er í reglunum byggt á því að hugtakið hefð í lögum um mannanöfn varði einkum erlend nöfn frá síðari öldum sem ekki hafa aðlagast ritreglum íslensks máls. Þau eru stundum nefnd ung tökunöfn og koma fyrst fram í íslensku máli 1703 þegar manntal var tekið fyrsta sinni. Vinnulagsreglurnar eru svohljóðandi: 

                1.  Ungt tökunafn telst hafa unnið sér hefð í íslensku máli ef það fullnægir einhverju eftirfarandi skilyrða: 

                a.  Það er nú borið af a.m.k. 15 Íslendingum; 

                b.  Það er nú borið af 10–14 Íslendingum og hinn elsti þeirra hefur náð a.m.k. 30 ára aldri; 

                c.  Það er nú borið af 5–9 Íslendingum og hinn elsti þeirra hefur náð a.m.k. 60 ára aldri; 

                d.  Það er nú borið af 1–4 Íslendingum og kemur þegar fyrir í manntalinu 1910 eða 1920; 

                e.  Það er ekki borið af neinum Íslendingi nú en kemur a.m.k. fyrir í tveimur manntölum frá 1703–1920.

                2.  Með Íslendingum er átt við þá sem öðlast hafa íslenskan ríkisborgararétt án umsóknar og eiga eða hafa átt lögheimili á Íslandi. 

                3.  Tökunafn getur verið hefðað, þó að það komi ekki fyrir í manntölum, ef það hefur unnið sér menningarhelgi. Nafn telst hafa unnið sér menningarhelgi komi það fyrir í alkunnum ritum, frumsömdum og þýddum, í nafnmynd sem ekki brýtur í bág við íslenskt málkerfi. 

                Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá Íslands bera sjö konur nafnið Zoe í þjóðskrá sem uppfylla skilyrði vinnulagsreglnanna varðandi hefð, sú elsta er fædd árið 1975. Nafnið kemur ekki fyrir í manntölum frá 1703–1920. 

                Nafnið getur í þessu ljósi ekki talist hafa öðlast hefð hér á landi og er mannanafnanefnd því samkvæmt lögum skylt að hafna því. 

 

                Málsástæður og lagarök stefnanda

                Stefnandi byggir á því að nafnið Zoe uppfylli skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996.  Bendir hún á að það eitt að stafurinn z sé í nafninu valdi því ekki að ritháttur þess sé í ósamræmi við almennar ritreglur tungumálsins.  Samkvæmt e-lið 1. mgr. 3. gr. auglýsingar nr. 132/1974 megi nota bókstafinn í sérnöfnum sem séu erlend að uppruna.  Fjölmörg nöfn á mannanafnaskrá séu rituð með stafnum z. 

                Stefnandi byggir á því að nafnið sé hefðað í skilningi 3. ml. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/1996.  Samkvæmt reglum mannanafnanefndar sé nafn talið nægilega hefðað ef það er borið af 10-14 Íslendingum og sá elsti sé orðinn þrítugur.  Stefnandi segir að í þjóðskrá sé að finna 25 konur sem beri nafnið og allar hafi þær íslenska kennitölu.  Dregur stefnandi í efa að það sé rétt sem fram komi í úrskurði mannanafnanefndar að einungis sjö konur uppfylli skilyrði nefndarinnar. 

                Stefnandi segir að mannanafnanefnd sé stjórnvald.  Ákvarðanir hennar séu matskenndar og um þær gildi stjórnsýslulög nr. 37/1993.  Að neita að samþykkja nafn einstaklings sé afar íþyngjandi, varði mikilvæg persónuleg réttindi.  Byggir stefnandi á því að nefndin verði að byggja ákvarðanir sínar á skýrum lagaheimildum og hún geti ekki komið sér undan skyldubundnu mati með því að bera fyrir sig áðurnefndar reglur. 

                Stefnandi segir að túlka verði ákvæði mannanafnalaga í samræmi við ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu.  Vísar hann til 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, þ. á m. rétt til nafns.  Löggjafinn geti ekki takmarkað þennan rétt nema lög standi til þess og brýna nauðsyn beri til vegna réttinda annarra. Ekki sé nauðsynlegt að takmarka rétt hennar til að bera nafnið og réttindi annarra standi því heldur ekki í vegi. Stefnandi vísar til þess að 25 konur beri nú nafnið og verði stefndi að sanna að skilyrðum laga til að skrá nafnið sé ekki fullnægt. Telur stefnandi sig hafa sýnt fram á að sterk rök um hefð styðji rétt hennar til að bera nafnið. Þá vísar hún til jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga. 

                Stefnandi byggir á 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.  Viðurkennt sé í dómaframkvæmd mannréttindadómstólsins að friðhelgi einkalífs feli jafnframt í sér réttinn til nafns.  Til að takmarka þennan rétt þurfi lagaboð.  Þá verði slík takmörkun að vera nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnalegrar farsældar þjóðar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra.  Ekkert af þessu geti átt við hér.  Mannanafnanefnd hafi ekki beitt heimildum sínum í samræmi við tilgang laganna og með tilliti til meðalhófs og jafnræðisreglu. 

                Málsástæður og lagarök stefnda

                Stefndi byggir á því að ritháttur nafnsins samræmist ekki almennum ritreglum íslensks máls.  Bókstafurinn z sé ekki í íslenska stafrófinu og aðeins notaður í undantekningartilfellum.  Í íslensku komi stafurinn o ekki fyrir inni í orði á undan e í enda orðs.  Hljóðskipun sé ekki í samræmi við reglur og íslenskt málkerfi.  Loks taki nafnið ekki eignarfallsendingu.  Nafnið uppfylli því ekki skilyrði 5. gr. laga nr. 45/1996. 

                Stefndi byggir á því að því aðeins sé heimilt að leyfa nöfn sem séu rituð með stöfum sem ekki séu í íslenska stafrófinu að þau hafi unnið sér hefð í málinu í skilningi laganna og vinnulagsreglnanna.  Stefndi mótmælir því að ritháttur nafnsins sé hefðaður.  Í þjóðskrá sé að finna sjö konur sem skilyrði vinnulagsreglnanna geti tekið til, þ.e. konur sem hafi öðlast íslenskt ríkisfang án umsóknar.  Sú elsta þeirra sé fædd 1975.  Því sé niðurstaða nefndarinnar í samræmi við vinnureglurnar.  Vinnulagsreglur nefndarinnar séu byggðar á greinargerð sem fylgdi frumvarpi til laga um mannanöfn og eldri vinnureglum. 

                Stefndi mótmælir því að 71. gr. stjórnarskrárinnar útiloki beitingu laga um mannanöfn.  Lögin hafi verið sett á lögformlegan hátt, þau séu málefnaleg og hafi aukið frelsi í nafngiftum frá því sem áður hafi verið.  Stefndi mótmælir því að ákvarðanir á grundvelli laganna séu íþyngjandi í skilningi stjórnsýsluréttar.  Hann telur að löggjöf um mannanöfn styðjist við samfélagslega hagsmuni, almannaheill og allsherjarreglu.  Löggjafinn hafi talið að samfélagið hefði veigamikla hagsmuni af löggjöfinni.  Þá sé lögunum ætlað að stuðla að varðveislu íslenskrar tungu og málhefðar. 

                Stefndi mótmælir því einnig að brotið sé gegn jafnræðisreglu.  Úrskurður mannanafnanefndar í máli stefnanda hafi verið í samræmi við lögin.  Vinnureglur nefndarinnar séu nauðsynlegar til þess að nefndin geti sinnt skyldubundnu mati samkvæmt 5. gr. laganna og gætt jafnræðis.  Reglurnar séu málefnalegar og byggi á sjónarmiðum sem fram hafi komið í greinargerð með lögunum.  Þá bendir stefndi á að tökunöfn sem ekki hafi unnið sér hefð í málinu séu óheimil, nema ritháttur þeirra sé í samræmi við íslenskar ritvenjur. 

                Þótt stefndi krefjist sýknu af kröfum stefnanda kvaðst hann telja að vísa bæri frá dómi kröfu stefnanda um viðurkenningu á rétti til að bera nafnið.  Það sé ekki hlutverk dómstóla að taka nýja ákvörðun sem stjórnvöld eiga að taka. 

                Niðurstaða

                Eiginnafnið Zoe er þekkt í ýmsum tungumálum.  Það þekktist í grískri tungu fornaldar, ritað á samsvarandi hátt og nú á dögum (ζωή).  Nú er það þekkt í enskumælandi löndum, í Grikklandi og víðar.  Eins og segir í gögnum mannanafnanefndar finnst það ekki í eldri manntölum hér á landi. 

                Lögmaður stefnanda sagði fyrir dómi að nafnið væri borið fram [sɔi]. 

                Stafurinn z er ekki hluti af íslenska stafrófinu þótt þröng heimild sé til að nota stafinn í nöfnum.  Á það sama við um nokkra aðra stafi, þar sem tiltekinn ritháttur nokkurra nafna hefur unnið sér hefð.  Þá er ekki að finna dæmi um það í íslensku að sérhljóðinn o sé næstur á undan sérhljóðanum e í orði.  Í málflutningi var því haldið fram að í eignarfalli bættist endingin –ar við nafnið.  Það er einnig óþekkt í íslensku að þrír sérhljóðar séu ritaðir í samfellu og bornir fram.  Verður ekki fallist á það með stefnanda að nafnið uppfylli skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga um mannanöfn. 

                Vinnureglur mannanafnanefndar eiga sér ekki beina lagastoð eins og um reglugerð væri að ræða.  Hins vegar eru reglurnar í samræmi við lögin í öllu sem á reynir í þessu máli og þessar reglur geta tryggt samræmi í afgreiðslu erinda. 

                Stefnandi vísar til þess að 25 konur sem heiti Zoe séu skráðar í þjóðskrá.  Í vinnureglum nefndarinnar eru sett frekari skilyrði.  Áskilið er að viðkomandi hafi öðlast íslenskt ríkisfang án umsóknar.  Er þetta málefnalegt skilyrði og hefur stefnandi ekki hnekkt þeim upplýsingum þjóðskrár að einungis sjö konur uppfylli skilyrðin og að sú elsta þeirra sé fædd 1975.  Er því ósannað að fullnægt sé skilyrðum vinnureglnanna um hefð, sbr. 3. ml. 1. mgr. 5. gr. laganna. 

                Það stoðar ekki fyrir stefnanda að byggja á því að ákvörðun mannanafnanefndar sé íþyngjandi fyrir hana.  Ekki hefur verið skýrt nákvæmlega hvers vegna foreldrar stefnanda vilji að hún beri þetta nafn.  Þá er meginatriði málsins hvort nafnið uppfylli skilyrði laga, en augljóst er samkvæmt orðanna hljóðan að skilyrðum laga nr. 45/1996 er ekki fullnægt.

                Verður þá að leysa úr þeirri röksemd stefnanda að brotinn sé á henni réttur sem henni sé tryggður með ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu um jafnrétti og friðhelgi einkalífs. 

                Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að mannanafnanefnd hafi heimilað öðrum að heita þessu nafni.  Þá verður ekki fallist á að það feli í sér brot gegn jafnréttisreglu stjórnarskrárinnar eða mannréttindasáttmálans þótt konum sem eru af erlendu bergi brotnar sé leyft að halda nafni sínu eftir að þær flytja til Íslands og hafa öðlast íslenskt ríkisfang. 

                Löggjafinn hefur um langt skeið sett reglur um mannanöfn.  Fyrstu heildarlögin voru sett 1913 (lög nr. 41/1913), áður en mannréttindasáttmáli Evrópu var fullgiltur af Íslands hálfu.  Þá var í gildi stjórnarskráin frá 1874, með breytingum frá 1903, en þar var einungis að finna ákvæði um friðhelgi heimilis, en ekki einkalífs.  Almennt ákvæði um friðhelgi einkalífs var ekki sett í stjórnarskrána fyrr en með 9. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. 

                Hæstiréttur hefur ekki fjallað um lögin um mannanöfn eftir að stjórnarskránni var breytt 1995.  Þótt mannréttindasáttmáli Evrópu hafi einungis verið lögfestur hér á landi sem almenn lög, er 71. gr. stjórnarskrárinnar samhljóða 8. gr. sáttmálans og hafa því fordæmi um skýringu þessa ákvæðis sáttmálans fullt gildi við skýringu 71. gr. stjórnarskrárinnar.  Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um heimildir aðildarríkjanna til að setja og framfylgja reglum um mannanöfn.  Kemur hér einkum til skoðunar dómur frá 6. september 2007 í málinu Johansson gegn Finnlandi.  Þar taldi dómurinn að ef verndun nafnahefðar þjóðar væri hluti af varðveislu tungumáls gæti hún talist vera í „public interest“. 

                Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 45/1996 segir að höfundar frumvarpsins telji brýnt að unnið sé að varðveislu íslenska mannanafnaforðans og íslenskra nafnasiða.  En þeir benda jafnframt á að nafn manns sé einn mikilvægasti þáttur sjálfsmyndar hans og varði fyrst og fremst einkahagi hans en síður almannahag. 

                Hér kemur fram að megintilgangur mannanafnalöggjafarinnar er að varðveita íslenskar hefðir og siði um nöfn, sem eru frábrugðnir siðum meðal annarra þjóða.  Þannig var í áðurnefndum dómi Mannréttindadómstólsins talið að brotið hefði verið gegn rétti kæranda með því að neita honum um að heita tilteknu nafni.  En í dóminum kemur fram að tilgangur finnskrar löggjafar var ekki varðveisla tungu og nafnasiða. 

                Að þessu sögðu verður ekki fallist á það með stefnanda að beiting laganna um mannanöfn eins og hún birtist í hinum umdeilda úrskurði mannanafnanefndar brjóti í bága við 71. gr. stjórnarskrárinnar eða sé ekki samþýðanleg 8. gr. mannréttindasáttmálans.  Hefur mannanafnanefnd því beitt fullgildum réttarheimildum í samræmi við viðurkenndar aðferðir við lögskýringu.  Verður kröfum stefnanda því hafnað. 

                Rétt er að málskostnaður falli niður. 

                Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Jón Finnbjörnsson og Hólmfríður Grímsdóttir og Sigrún Steingrímsdóttir málfræðingur. 

Dómsorð

                Öllum kröfum stefnanda, óskírðrar dóttur Rutar Helgadóttur og Jóhanns Ögra Elvarssonar, er hafnað. 

                Málskostnaður fellur niður.