Print

Mál nr. 7/2020

A (Þorsteinn Einarsson lögmaður)
gegn
B, C og D (Árni Ármann Árnason lögmaður)
Lykilorð
  • Kærumál
  • Opinber skipti
  • Dánarbússkipti
  • Kaupmáli
  • Eignarréttur
  • Sameign
  • Erlend réttarregla
  • Lagaskil
Reifun

Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem krafa barna E heitins um að innstæður á tilteknum bankareikningum í Bandaríkjunum féllu undir opinber skipti á dánarbúi E var tekin til greina. A, eiginkona E, kærði úrskurð Landsréttar til Hæstaréttar og krafðist viðurkenningar á því að innstæður á bankareikningunum féllu ekki undir skipti á dánarbúi E. Ágreiningur aðila laut að því hvort að um eignarhald fjármuna á reikningunum færi eftir ákvæðum íslenskra lagareglna eða laga í Suður Karólínu fylki í Bandaríkjunum um svokallað JTWROS sem fæli í sér að við andlát skammlífari sameiganda ljúki eignarrétti hans og öll eignin falli þar með óskipt til hins langlífari. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt ólögfestum lagaskilareglum væri sú meginregla talin gilda að um erfðir færi eftir reglum þess lands þar sem arfleiðandi átti síðast heimilisfesti. Sé í lögum erlends ríkis, þar sem eign er, mælt fyrir um sérstakar reglur varðandi slíkar eignir, sem komi í stað almennra reglna, víki meginreglan fyrir sérreglunni og beri þá að beita um eignina lögum þess lands þar sem hún er. Þegar sakarefni eða málsaðilar hafi slík tengsl við erlent ríki, að til beitingar reglna þess ríkis komi fyrir íslenskum dómstólum um sakarefnið í heild eða að hluta, þurfi að heimfæra lagareglur um hið erlenda lögfræðilega fyrirkomulag sem um ræðir til réttarsviðs en við slíka heimfærslu beri almennt að styðjast við lög dómstólslandsins. Ef hið erlenda fyrirkomulag sé mjög ólíkt því sem tíðkast í dómstólslandinu eða þekkist jafnvel ekki þar geti þó verið varhugavert eða orkað tvímælis að heimfæra það til annars réttarsviðs en þess sem miðað er við í því erlenda ríki þar sem reglan á uppruna sinn. Geti við þær aðstæður verið réttlætanlegt að víkja frá meginreglunni um að heimfærsla til réttarsviðs lúti lögum dómstólslandsins og láta hana þess í stað ráðast af lögum í hinu erlenda ríki. Taldi Hæstiréttur að A hefði með framlagðri matsgerð dómkvadds manns sannað tilvist og efni þeirra bandarísku lagareglna sem málatilbúnaður hennar var reistur á. Jafnframt taldi Hæstiréttur að umræddir bankareikningar hefðu verið stofnaðir, skráðir og varðveittir í fjármálastofnunum í Suður Karólínu fylki í samræmi við reglur bandarískrar löggjafar um fjármálastofnanir og fyrrnefndar JTWROS-reglur en á grundvelli síðarnefndu reglnanna hefði A við andlát E orðið eini eigandi þeirra. Var krafa A um að innstæður á bankareikningunum í Bandaríkjunum féllu ekki undir opinber skipti á dánarbúi E því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir, Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar 2. janúar 2020 en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 19. desember 2019.

Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að innstæður á reikningi [...] í Bank of America og á reikningi [...] í Merill Edge falli ekki undir skipti á dánarbúi E. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðilar greiði sér óskipt kostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 13. maí 2020.

I

Í málinu greinir aðila á um hvort innstæður á reikningi [...] í Bank of America og á reikningi [...] í Merill Edge banka, báðir í Bandaríkjunum, falli undir skipti á dánarbúi E sem lést [...]. Krafa sóknaraðila sem er eftirlifandi maki E er á því reist að um eignarhald fjármuna á reikningunum fari eftir ákvæðum laga í Suður Karólínu um svokallað „joint tenancy with the right of survivorship“, skammstafað JTWROS. Reikningarnir sem stofnaðir hafi verið á árunum [...] og [...] hafi frá upphafi verið skráðir eign þeirra beggja, E og sóknaraðila, samkvæmt JTWROS-reglunum. Reikningar sem lúti þeim reglum séu í óskiptri sameign tveggja eða fleiri. Við andlát skammlífari sameiganda ljúki eignarrétti hans og falli öll eignin þá óskipt til hins langlífari. Samkvæmt reglum alþjóðlegs einkamálaréttar, sem séu hluti íslensks landsréttar, beri um reikningana að beita reglum þess lands sem samningarnir hafi sterkust tengsl við en það séu reglur í Suður Karólínu fylki í Bandaríkjunum.

Varnaraðilar, sem eru börn E af fyrra hjónabandi, telja á hinn bóginn að þar sem E og sóknaraðili hafi verið íslenskir ríkisborgarar og með lögheimili á Íslandi eigi erfðalög nr. 8/1962 og lög nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. að gilda um dánarbússkiptin í heild og umræddir reikningar að koma til skipta samkvæmt þeim. Reikningarnir hafi verið stofnaðir á árunum [...] og [...] en E og sóknaraðili hafi gengið í hjónaband og gert með sér kaupmála árið [...], eftir að meint samkomulag um „joint tenancy with the right of survivorship“ eigi að hafa verið gert. Verði litið svo á að stofnast hafi til eignarréttar á grundvelli JTWROS-reglnanna við stofnun reikninganna sé í öllu falli ljóst að þeirri eignarréttarskipan hafi lokið við gerð kaupmálans.

Með úrskurði héraðsdóms var fallist á kröfu sóknaraðila um að umræddir bankareikningar skyldu ekki falla undir skipti á dánarbúinu en Landsréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu í hinum kærða úrskurði. Kæruleyfi var veitt 27. janúar 2020 á grundvelli 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem úrslit málsins um það hvort beita eigi bandarískum eða íslenskum lögum um ágreining málsaðila gæti haft fordæmisgildi.

II

1

E var tvíkvæntur. Með fyrri konu sinni eignaðist hann þrjú börn fædd árin [...], [...] og [...] og eru þau varnaraðilar málsins. Fyrra hjónabandi E mun hafa lokið árið [...] og árið [...] eignaðist hann barn með sóknaraðila. E og sóknaraðili gengu í hjónaband á Íslandi [...] og gerðu með sér kaupmála [...]. Í honum kemur fram að sumarbústaður að Nesjavöllum í Grímsnes- og Grafningshreppi skuli vera séreign sóknaraðila en um aðrar eignir þeirra fari eftir almennum reglum hjúskaparlaga. Sameiginlegt heimilisfang E og sóknaraðila eftir að þau gengu í hjónaband var á Íslandi.

Samkvæmt bréfi utanríkisráðuneytisins [...] var sóknaraðili á árunum [...] til [...] staðarráðin við [...] hjá [...] og á [...] í [...] en hún hafði þá verið búsett í Bandaríkjunum um nokkurra ára skeið. Hún kom til starfa við [...] í [...] í lok [...] og var þar til ársloka [...]. Í bréfi ráðuneytisins segir að sóknaraðili hafi fengið ársleyfi frá störfum árið [...] til að vera með maka sínum, E, þegar hann fluttist til [...] frá [...] það ár. Sóknaraðili hafi svo aftur komið til starfa við [...] í [...] í [...] árið [...] og starfað þar til [...] þegar hún fór á eftirlaun. Um störf E í Bandaríkjunum segir í bréfi ráðuneytisins að hann hafi hafið störf í [...] árið [...] að loknu námi í Bandaríkjunum. Hann hafi orðið [...] við [...] hjá [...] í [...] árið [...] og starfað þar sem slíkur til ársins [...]. Frá árinu [...] til ársins [...] hafi E starfað við [...] í [...] og frá árinu [...] til ársins [...] í [...]. Þá hafi E fylgt maka sínum, sóknaraðila, þegar hún fór til starfa í [...] í [...] árið [...] og dvalið þar með henni út árið [...].

2

Á árinu [...] festu E og sóknaraðili kaup á íbúð við [...] Suður Karólínu í Bandaríkjunum. Í hæstaréttarmáli nr. 8/2020, sem er milli sömu aðila og þetta mál, er deilt um hvort íbúðin falli undir skipti á dánarbúi E, og er dómur í því máli kveðinn upp í dag samhliða dómi í þessu máli.

3

Sóknaraðili og E stofnuðu [...] saman reikning í Bank of America í Suður Karólínu í Bandaríkjunum sem fékk númerið [...]. Þá stofnuðu þau [...] saman reikning í Bank of America Investments í Suður Karólínu með númerinu [...]. Vegna sameiningar Bank of America Investments við Merrill Lynch fékk seinni reikningurinn númerið [...] í Merril Edge. Við andlát E voru innstæður á báðum reikningunum. Í skilmálum beggja reikninganna, sem E og sóknaraðili undirrituðu, kemur fram að um þá fari eftir reglum bandarískra laga um sameiginlegt eignarhald, „joint tenancy with the right of survivorship“, skammstafað JTWROS.

Í stofnskjali reikningsins við Bank of America sem stofnaður var á árinu [...] (Personal Signature Card with Substitute Form W-9) kemur fram reikningsnúmerið og að um tékkareikning sé að ræða. Þá segir undir fyrirsögninni „Account Title“ að reikningseigendur séu sóknaraðili og E, hakað er við í reitinn „Joint with Survivorship“. Einnig segir í skjalinu: „By signing below, I/we acknowledge and agree that this account is and shall be governed by the terms and conditions set forth in the following documents, as amended from time to time ... By signing below I/we also acknowledge and agree that the signature(s) will serve as verification for any transaction in connection with this account, any Line of Creditchecks which I/we may sign, and as the certification (set forth below) of the taxpayer identification  number to which I/we want interest reported.“  

Í stofnskjali reikningsins við Bank of America Investments sem stofnaður var á árinu [...] (Brokerage Account Application) er E tilgreindur sem „Investor A“ og sóknaraðili sem „Investor B“. Undir fyrirsögninni „Registration Types“ er skráð „J“ sem samkvæmt skýringartexta stofnskjalsins stendur fyrir „Joint with Rights of Survivorship (J).“

Á bankayfirliti frá Merrill Edge vegna reiknings [...] eru eigendur reikningsins tilgreindir „[...] and [...] JTWROS.“ Þá segir á yfirlitinu: „Merrill Edge is the marketing name for two businesses: Merrill Edge Advisory Center, which offers team-based advice and guidance brokerage services; and a self-directed online investing platform. Both are made available through Merrill Lynch, Pierce, Fenner & Smith Incorporated (MLPF&S). MLPF&S is a registered broker-dealer. Member SIPC and a wholly owned subsidiary of Bank of America Corporation.“  

Sem fyrr greinir lést E [...]. Í málinu er ágreiningslaust að eftir andlát hans lét sóknaraðili breyta skráningu umræddra bankareikninga yfir á sitt nafn en þeir höfðu eins og áður er fram komið verið skráðir á nöfn þeirra beggja.

4

 Dánarbú E var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur [...] og nafngreindur lögmaður skipaður skiptastjóri. Í bréfi hans [...] til Héraðsdóms Reykjavíkur kom fram að þegar E lést hafi verið tveir bankareikningar í Bandaríkjum Norður Ameríku með innstæðu á nafni þeirra E og sóknaraðila, annar í Bank of America með innstæðu upp á USD [...] og hinn í Merrill Edge með innstæðu upp á USD [...]. Þá segir í bréfi skiptastjóra að sóknaraðili haldi því fram að samkvæmt ákvæðum laga í Bandaríkjunum falli þessir fjármunir ekki undir skipti á dánarbúinu heldur falli réttur E við andlát hans beint til hins langlífari og beri að beita ákvæðum bandarískra laga í þessu tilviki. Varnaraðilar haldi því á hinn bóginn fram að íslensk lög gildi um allar eignir hins látna, hvort sem þær séu hér á landi eða annars staðar og falli innstæðurnar á bankareikningunum því undir dánarbússkiptin jafnt sem aðrar eignir hins látna.

Í fyrrgreindu bréfi skiptastjóra segir einnig að fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sé rekið annað ágreiningsmál milli sömu aðila út af sömu dánarbússkiptum vegna eignarhalds á fasteign í Bandaríkjum Norður Ameríku. Með vísan til þess máls hafi verið lögð fram greinargerð lögmanns sóknaraðila til skiptastjóra dagsett [...], þar sem fram komi að hann telji sömu rök og þar komi fram eiga við í þessu máli, og sé greinargerðin meðfylgjandi. Í greinargerðinni færir lögmaðurinn fram rök sóknaraðila fyrir því að um fasteign þá í Suður Karólínu í Bandaríkjunum, sem um er deilt í hæstaréttarmáli nr. 8/2020, gildi bandarísk lög og eigi hún samkvæmt þeim ekki að falla undir skipti á dánarbúi E.

5

Ágreiningsmál um dánarbússkipti vegna bankareikninga þeirra sem mál þetta snýst um var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur [...]. Sóknaraðili lagði fram greinargerð af sinni hálfu 8. febrúar 2019 og greinargerð varnaraðila var lögð fram 15. mars sama ár. Í þinghaldi 27. mars 2019 lagði sóknaraðili fram matsgerð og er það matsgerð sú sem frá greinir í kafla III hér á eftir. Í sama þinghaldi lögðu varnaraðilar fram bókun. Í henni kemur fram að þeir telji matsgerðina ónothæfa og því sé óþarfi að óska yfirmats á þessu stigi. Þar fyrir utan telji varnaraðilar að matsgerðin geti aldrei skipt neinu máli þar sem skiptin eigi að fara fram samkvæmt íslenskum lögum. Þurfi þá meðal annars að taka mið af kaupmálanum sem gerður var [...] þar sem fram komi að um allar aðrar eignir E og sóknaraðila en sumarbústaðinn á Þingvöllum skuli fara eftir almennum reglum hjúskaparlaga. Í tilefni af framangreindri bókun varnaraðila óskaði sóknaraðili bókað að mótmælt sé þeirri málsástæðu að matsgerðin sé ónothæf og að hún geti aldrei skipt neinu máli og að skiptin eigi að fara fram samkvæmt íslenskum lögum og kaupmálanum [...]. Í þinghaldi 3. október 2019 bókaði héraðsdómari að skýrsla „sem Víðir Smári Petersen ... gaf ... í máli nr. Q-[...]verður einnig lögð til grundvallar í þessu máli, Q-[...].“

III

Spurningar þær sem lagðar voru fyrir matsmanninn í máli nr. Q-[...] voru eftirfarandi: „Spurning 1. Hvaða réttarreglur gilda í rétti Suður Karólínu fylkis í Bandaríkjunum (tilvist og efni) um kaupsamninga um fasteign sem kveða á um að um fasteign gildi sameiginlegt eignarhald með erfðarétti (e. joint tenancy with the right of survivorship) (SC Code 27-7-40 Creation of joint tenancy; filing; severance). Spurning 2. Þess er óskað að matsmaður lýsi hinni erlendu réttarreglu og láti í ljós rökstutt álit á efni hennar og þá hvernig fari um eignarhald á fasteign sem um gildi „joint tenancy with the right of survivorship“ við andlát annars sameiganda fasteignarinnar. Þess er óskað að matsmaður skoði og meti efni réttarreglunnar miðað við tímabilið 2002 til 2017.“

Í matsgerðinni tilgreinir matsmaður í upphafi hvaða gögn hann hafi haft til hliðsjónar við samningu hennar. Í kafla undir fyrirsögninni „Almennt um regluna og uppruna hennar“ segir að matsgerðin fjalli um réttarreglu sem nefnist „joint tenancy with the right of survivorship“, skammstafað, JTWROS, en mælt sé fyrir um hana í 40. gr., 7. kafla, 27. þáttar lögbókar Suður Karólínu (Section 40, Chapter 7, Title 27 of the SC Code of Laws). Í bandarískum rétti sé að finna ýmis eignarform sameigenda en algengustu tegundirnar séu JTWROS og „Tenancy in Common“, skammstafað TIC. Fyrir aldamótin 2000 hafi eignarformið JTWROS sjaldan verið notað í Suður Karólínu vegna þess að lögin sem átt hafi við hafi verið óljós. Á árinu 2000 hafi verið sett sérstök löggjöf varðandi JTWROS og eigi hún við í þessu máli, það er 40. gr., 7. kafla, 27. þáttar lögbókar Suður Karólínu. Eignarformið sé ekki einskorðað við hjón en það hafi þó orðið vinsælt meðal þeirra í ríkinu. Til einföldunar verði í umfjöllun matsmannsins gert ráð fyrir því að sameigendur í eignarforminu JTWROS séu tveir, þar sem sú staða sé uppi í dómsmálinu sem rekið sé fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, en reglurnar geri ráð fyrir því að sameigendur geti verið fleiri. Miðað við þær upplýsingar sem matsmaður hafi haft verði ekki séð að réttarreglan hafi breyst á árunum 2002 til 2017.

Munurinn á TIC og JTWROS felist fyrst og fremst í því hvernig yfirfærsla eignarréttar sé útfærð við andlát skammlífari sameigandans. Í tilviki TIC verði eignarhlutur hans eign dánarbús viðkomandi og skiptist eftir almennum reglum (e. intestacy law) eða í samræmi við erfðaskrá hins látna. Þessu sé öðru vísi farið í tilviki JTWROS en í stuttu máli feli reglan það í sér að eign sé í sameign á meðan sameigendur séu á lífi en við andlát hins skammlífari eiganda renni eignin ásamt öllum réttindum og skyldum til langlífari sameiganda. Í þessu felist að hinum sameiginlegu hagsmunum, sem JTWROS feli í sér, ljúki við andlát skammlífari sameigandans og eigi hinn langlífari í kjölfarið rétt á stærri hlut í eigninni. Í bandarískum rétti sé ekki litið svo á að eignarhluti hins skammlífari færist til þess sem eftir lifi eða að hann erfi eignarhlutinn heldur að hagsmunum hins látna einfaldlega ljúki og þar með verði hagsmunir eftirlifandi sameiganda meiri yfir eigninni en áður.

Til þess að setja framangreint í annað samhengi megi segja að í tilviki TIC sé litið á hvern og einn sameiganda sem sjálfstæðan eiganda. Sameignin sé óskipt í þeim skilningi að allir sameigendur hafi rétt til þess að hagnýta eignina en eignarhaldið sé skipt þannig að hver sameigandi fari aðeins með tiltekinn eignarhluta í eigninni sem geti erfst eftir almennum reglum. Af þeim sökum sé litið svo á í tilviki TIC að eignin sé í eigu margra sameigenda sem geti ráðstafað hagsmunum sínum með þeim hætti sem þeir kjósi, til dæmis með framsali eða arfleiðslu. Í tilviki JTWROS sé bæði hagnýtingin og eignarhaldið sameiginlega á hendi sameigendanna og sé litið á þá sem einn eiganda. Þeir deili óskiptum hagsmunum í allri eigninni og sé litið á þá sem sameiginlega eigendur. Sameigandi í JTWROS geti því ekki ráðstafað hagsmunum sínum og þeir erfist ekki eftir almennum reglum enda sé litið svo á að hagsmunir sameigandans hverfi við andlát hans.

Í kafla undir fyrirsögninni „Nánar um eðli eignarformsins“ segir í matsgerðinni að við túlkun og beitingu hinnar umdeildu reglu sé mikilvægt að hafa í huga að JTWROS sé eignarform í rétti Suður Karólínu, svipað eins og sérstök sameign eða séreignarréttur séu eignarform í íslenskum rétti. Í þessu sambandi megi benda á að heiti 27. þáttar lögbókar Suður Karólínu sé „Eignir og yfirfærslur“ (Property and Conveyances) og 7. kafli þess þáttar fjalli um „Form og framkvæmd yfirfærslu eignarréttinda“ (Form and Execution of Conveyances). Á hinn bóginn sé erfitt að heimfæra eignarformið JTWROS upp á íslenskan rétt. TIC sé að mestu leyti sambærilegt sérstakri sameign að íslenskum rétti sem felist meðal annars í því að hagnýtingarréttur yfir sameigninni sé óskiptur, þótt eignarhaldið sé skipt, og við andlát erfist hlutdeild hins látna í sameigninni eftir almennum reglum. JTWROS sé frábrugðið eignarform að því leyti að sameigendur eigi ekki tiltekinn eignarhlut og hagsmunir sameigandans erfist ekki heldur „sameinist“ hagsmunum þess sem lengur lifir. JTWROS svipi að einhverju leyti til óðalsréttar eins og hann hafi verið í gildistíð eldri jarðalaga. Þá megi jafnvel líta svo á að JTWROS sé nokkurs konar sjálfseignarstofnun með óskiptum hagsmunum sameigenda sem báðir hafi í umráðum sínum en eðli „stofnunarinnar“ breytist í hefðbundinn séreignarrétt við andlát hins skammlífari sameiganda.

Í kafla undir fyrirsögninni „Stofnun eignarformsins samkvæmt lögum“ segir að af (a)-lið hins umdeilda lagaákvæðis lögbókar Suður Karólínu megi ráða að hægt sé að stofna til eignarformsins með margvíslegum hætti. Í ákvæðinu komi fram að stofnað sé til JTWROS með hvers kyns skjali um eignaryfirfærslu fasteignar sem innihaldi nöfn sameigendanna ásamt orðunum „as joint tenants with the right of survivorship, and not as tenants in common“. Í þessu sambandi megi nefna að í dómi Hæstaréttar Suður Karólínu 9. maí 2012 í máli nr. 27123 (Eldridge IV III gegn Eldridge) hafi maður fært eign úr tilteknum sjóði einhliða yfir á sig og eiginkonu sína samhliða stofnun eignarformsins JTWROS. Ekki hafi verið uppi ágreiningur í málinu um að löglega hafi verið stofnað til þess.

Í kafla undir fyrirsögninni „Hvernig eign færist yfir til langlífari sameiganda að lögum“ segir að fræðilega virðist gengið út frá því að eignarrétturinn færist sjálfkrafa (e. automatically eða immediately) yfir til langlífari sameigandans við andlát hins skammlífari en að framlagning dánarvottorðs sé nauðsynleg til þess að breyta skráningunni í fasteignaskrá. Í (b)-lið hins umdeilda lagaákvæðis komi fram að hinn eftirlifandi sameigandi þurfi að leggja fram dánarvottorð til fasteignaskrár (e. Register of Deeds) í þeirri sýslu þar sem fasteignin sé staðsett. Framlagning dánarvottorðsins feli í sér staðfestingu á að hinn skammlífari sameigandi sé látinn og að hagsmunir hans í eigninni færist yfir til langlífari eiganda. Loks segir í matsgerðinni í kafla undir fyrirsögninni „Sérákvæði um túlkun ákvæðisins“ að í (c)-lið þess komi fram að ákvæðið eigi að túlka rúmt í því skyni að ná fram vilja samningsaðilanna. Matsmaðurinn kom fyrir dóm í máli nr. Q-[...], staðfesti að hafa unnið matsgerðina og að hún fæli í sér rétta lýsingu á þeim réttarreglum sem þar væri fjallað um.

IV

Þegar ágreiningsefni kemur til kasta íslenskra dómstóla er algengast að þeir beiti íslenskum réttarreglum við úrlausn máls (lex fori). Aðild máls eða sakarefni kann þó að vera svo vaxið að í vissum tilvikum sé eðlilegra að beita erlendri réttarreglu en íslenskri. Alþjóðlegur einkamálaréttur eða lagaskilaréttur er það svið landsréttar sem segir til um hvers lands lögum beita beri við úrlausn ágreinings sem tengist fleiri en einu réttarkerfi. Íslenskur lagaskilaréttur er að mestu ólögfestur og reglur hans fyrst og fremst reistar á dómafordæmum, réttarvenjum, eðli máls og fræðiskoðunum.

Meðal lögfestra lagaskilareglna eru lög nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Þau eiga sér fyrirmynd í Rómarsamningnum svonefnda (The Rome Convention) sem undirritaður var 19. júní 1980 en hann var öðrum þræði byggður á 220. gr. Rómarsáttmálans (The Rome Treaty), stofnsáttmála Efnahagsbandalags Evrópu (EBE). Í athugasemdum greinargerðar með frumvarpi til laga nr. 43/2000 kemur fram að vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu sé brýnt að íslenskar lagaskilareglur á sviði samningaréttar séu í samræmi við reglur annarra ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu. Of þungt sé í vöfum að Ísland gerist aðili að Rómarsamningnum en tryggja megi að í innlendan rétt séu settar reglur samhljóða ákvæðum þess samnings, og sé það markmið frumvarpsins. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 43/2000 gilda lögin þótt þau leiði til þess að beita beri löggjöf ríkis sem er utan Evrópska efnahagssvæðisins. Um það segir í lögskýringargögnum að með ákvæði 2. gr. sé lögð áhersla á víðfeðmt gildissvið laganna. Þannig gildi þau einnig fullum fetum þótt þau leiði til þess að beitt verði reglum lands utan Evrópska efnahagssvæðisins, til dæmis vegna þess að aðilar hafi samið um það, sbr. ákvæði 3. gr. Aðrar reglur laganna geti einnig leitt til hins sama, sbr. til dæmis 4. gr. þeirra, þegar samningur sé talinn hafa sterkust tengsl við tiltekið land.

 Í máli þessu er ágreiningur um hvort innstæður á reikningi nr. [...] í Bank of America og á reikningi nr. [...] í Merill Edge falli undir skipti á dánarbúi E sem fara fram hér á landi. Eins og áður er rakið telur sóknaraðili, meðal annars með vísan til 1. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000, að um eignarrétt að innstæðum á bankareikningunum fari eftir reglum bandarískra laga og samkvæmt þeim séu innstæðurnar séreign sóknaraðila og falli því ekki undir skiptin. Varnaraðilar telja á hinn bóginn að skipti dánarbúsins lúti í öllu íslenskum réttarreglum og samkvæmt þeim falli innstæðurnar undir skiptin.

Í 1. gr. laga nr. 20/1991 kemur fram að eftir fyrirmælum þeirra skuli skipta dánarbúum eftir þá menn sem áttu lögheimili eða höfðu annars fasta búsetu hér á landi á dánardægri, nema skiptin fari fram í öðru ríki eftir reglum þjóðaréttar eða ákvæðum samnings sem íslenska ríkið hefur gert við annað ríki og hefur lagagildi hér á landi. Eins og áður er fram komið áttu sóknaraðili og E lögheimili hér á landi og höfðu hér fasta búsetu á dánardægri hans. Kemur dánarbú hans því með réttu til skipta hér á landi.

Í XIV. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993 eru reglur um fjárskipti milli hjóna vegna hjúskaparslita o.fl. Þar segir í 2. mgr. 96. gr. að efnisreglur um skipti í þeim kafla eigi einnig við um skipti vegna andláts maka nema annað leiði af einstökum ákvæðum. Samkvæmt 99. gr. laganna taka skiptin til heildareigna hvors hjóna nema samningar um séreignir, reglur um lögmæltar séreignir eða fyrirmæli gefanda eða arfleiðanda leiði til annarrar niðurstöðu. Endurspeglast í þessu ákvæði sú grundvallarregla norræns réttar að við skipti dánarbúa fari í einu lagi fram heildarskipti  sem taki til allra eigna hins látna. Er reglan á Norðurlandamálum ýmist nefnd heildarskiptareglan (princippet om bobehandlingens enhed og universalitet), eða reglan um einn arfleiðanda, eitt bú og eitt uppgjör (prinsippet om skiftets enhet, ein arvelatar, eitt bu, eitt uppgjer). Í reglunni felst meðal annars að dánarbússkipti sem fara fram hér á landi lúta almennt einum lögum og þá íslenskum (lex fori) og ná til allra eigna bús án tillits til þess hvar þær eru eða hvort um er að ræða fasteignir eða lausafé.

 Samkvæmt ólögfestum lagaskilareglum í norrænum rétti og þar með talið íslenskum er sú meginregla talin gilda að um erfðir fari eftir reglum þess lands þar sem arfleiðandi átti síðast heimilisfesti (avdødes sidste hjemlands rett, personalstatuttet –  arveladers sidste domicil, hans domicillov på dødsfaldets tidspunkt). Jafnframt er viðurkennt að sé í lögum erlends ríkis, þar sem eign er, mælt fyrir um sérstakar reglur varðandi slíkar eignir, sem komi í stað almennra reglna, víki meginreglan fyrir sérreglunni. Eru þau sjónarmið sem almennt liggja því til grundvallar að beita einum lögum um öll búskiptin þá ekki talin eiga við og ber þá að beita um eignina lögum þess lands þar sem hún er (lex rei sitae). Í því felst að til viðbótar lögum í því landi þar sem arfleifandi átti síðast heimilisfesti sé um eign beitt þeim reglum sem gilda í því landi þar sem hún er.

Þegar sakarefni eða málsaðilar hafa slík tengsl við erlent ríki, að til beitingar reglna þess ríkis kemur fyrir íslenskum dómstólum um sakarefnið í heild eða að hluta, þarf að heimfæra lagareglur um hið erlenda lögfræðilega fyrirkomulag sem um ræðir til réttarsviðs. Það er óskráð meginregla í norrænum rétti sem á sér stoð í fræðiskoðunum og dómaframkvæmd, sbr. dóm Hæstaréttar Noregs, sem birtur er í Rt. 1995, bls. 1415, og dóm Hæstaréttar Svíþjóðar, sem birtur er í NJA 1970, bls. 420, að við heimfærslu til réttarsviðs er meginreglan sú að stuðst er við lög dómstólslandsins (lex fori) og að frá henni eru fáar undantekningar. Við dánarbús- og gjaldþrotaskipti, svo dæmi séu nefnd, er algengt að erlent fyrirkomulag sem á reynir sé samkvæmt íslenskum rétti á sviði erfðaréttar, hjúskaparréttar, samningaréttar eða eignarréttar. Eru það þá lagaskilareglur á þessum réttarsviðum sem eftir heimfærslu (kvalifikation) ráða því hvers lands lögum beitt er við úrlausn málsins.  

Ef erlendu fyrirkomulagi sem á reynir við úrlausn máls fyrir íslenskum dómstólum svipar til þess sem gildir í íslenskum rétti er heimfærsla til réttarsviðs sjaldnast vandkvæðum bundin og ræðst af lögum dómstólslandsins (lex fori). Öðru máli gegnir þegar hið erlenda fyrirkomulag er mjög ólíkt því sem tíðkast í dómstólslandinu eða þekkist jafnvel alls ekki þar. Getur þá verið varhugavert og orkað tvímælis að heimfæra það til annars réttarsviðs en þess sem miðað er við í því erlenda ríki þar sem reglan á uppruna sinn. Hefur það sjónarmið verið orðað í kenningum norrænna fræðimanna að við þær aðstæður geti verið réttlætanlegt að víkja frá meginreglunni um að heimfærsla til réttarsviðs lúti lögum dómstólslandsins og láta hana þess í stað ráðast af lögum í hinu erlenda ríki. Að þessu gættu kemur næst til skoðunar hvort svo hagi til í máli þessu.

Eins og áður greinir stofnuðu sóknaraðili og E bankareikninga þá sem um ræðir í málinu á árunum [...] og [...] í bandarísku bönkunum Bank of America og Merrill Lynch, síðar Merrill Edge. Reikningarnir voru í upphafi stofnaðir og eftirleiðis skráðir á nöfn þeirra beggja og var sérstaklega tekið fram í stofnskjölum reikninganna að um eignarhald á þeim færi eftir JTWROS-reglunum. Ágreiningslaust er að eftir andlát E voru reikningarnir skráðir á nafn sóknaraðila einnar í samræmi við JTWROS-reglurnar.

Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 þarf sá sem í dómsmáli ber fyrir sig erlenda réttarreglu að sanna tilvist hennar og efni. Með framlagðri matsgerð hins dómkvadda manns, sem ekki hefur verið hnekkt með yfirmati, hefur sóknaraðili sannað tilvist og efni þeirra bandarísku lagareglna sem málatilbúnaður hennar er reistur á, JTWROS-reglnanna. Jafnframt hefur sóknaraðili með málatilbúnaði sínum að öðru leyti leitt í ljós að gildissvið þeirra reglna er ekki takmarkað við fasteignir og ná þær einnig til lausafjár á borð við innstæður á bankareikningum. Þá hefur sóknaraðili einnig sannað að til eignarhalds hennar og E á reikningunum hafi í upphafi stofnast í samræmi við umræddar reglur og að eignarréttur E hafi við andlát hans færst óskiptur yfir til hennar samkvæmt sömu reglum.

Með matsgerð hins dómkvadda manns og öðrum framlögðum gögnum telst í ljós leitt að hinar svokölluðu JTWROS-reglur séu samkvæmt bandarískum rétti á sviði eignarréttar og varði fyrirkomulag á sameignarrétti sem ekki þekkist í íslenskum rétti. Þá kemur einnig fram í matsgerðinni að þó svo að þessar reglur njóti vinsælda meðal hjóna í Suður Karólínu sé gildissvið þeirra ekki takmarkað við hjón og geti tveir eða fleiri nýtt sér þetta eignarform, til dæmis viðskiptafélagar. Í þessu sambandi er þess að geta að þegar sóknaraðili og E stofnuðu umrædda reikninga á árunum [...] og [...] höfðu þau ekki gengið í hjónaband en það gerðu þau eins og áður er fram komið í ágúst árið [...]. Af framangreindu eðli þess erlenda fyrirkomulags sem á reynir í málinu leiðir að það verður hvorki heimfært til sviðs erfðaréttar né reglna um fjármál hjóna samkvæmt íslenskum rétti. Verða íslenskar lagaskilareglur á þeim réttarsviðum því ekki lagðar til grundvallar við úrlausn málsins.

Þar sem hinar erlendu réttarreglur sem við eiga í málinu mæla fyrir um stofnun, inntak, lögvernd, yfirfærslu og lok eignarréttar yfir verðmæti sem er í sameign, og um er að ræða sérstakt tilbrigði sameignarréttar sem ekki þekkist í íslenskum rétti, verður að heimfæra reglurnar til sviðs eignarréttar eins og gert er í Bandaríkjunum. Af því leiðir að það fer eftir íslenskum lagaskilareglum á sviði eignarréttar hvers lands lögum skuli beitt við úrlausn málsins varðandi eignarhald umræddra bankareikninga.

Samkvæmt íslenskum lagaskilareglum á sviði eignarréttar sem eru samræmi við kenningar norrænna fræðimanna ræður staðsetning lausafjár almennt úrslitum við ákvörðun um hvers lands lögum skuli beita við úrlausn um eignarréttarlega stöðu viðkomandi verðmætis. Hafi verðmætið á því tímabili sem máli skiptir alltaf verið á sama forráðasvæðinu er ekki vandkvæðum bundið að beita lögum þess forráðasvæðis þar sem eignin er (lex rei sitae) um hina eignarréttarlegu stöðu. Beita norrænir dómstólar í því tilviki þeim lögum þar sem eignin er, hvort sem hún er í tilteknu öðru norrænu ríki eða utan þess, og nær það meðal annars til þess hvort framsal leiði til brottfalls beins eignarréttar eða takmarkaðra eignarréttinda yfir verðmætinu.

Í því tilviki sem hér er til úrlausnar voru umræddir bankareikningar stofnaðir, skráðir og varðveittir í fjármálastofnunum í Suður Karólínu í Bandaríkjunum í samræmi við reglur bandarískrar löggjafar um fjármálastofnanir og hinar svokölluðu JTWROS-reglur, og eru það  síðarnefndu reglurnar sem gilda um eignarréttarlega stöðu innstæðna á bankareikningunum. Á sú niðurstaða sér einnig stoð í 1. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000. Í fyrrnefnda ákvæðinu segir að um samninga skuli beita þeim lögum, sem samningsaðilar hafa valið berum orðum, eða þeim lögum sem með vissu verða talin leiða af samningnum eða öðrum atvikum, en reglan sækir samkvæmt lögskýringargögnum stoð sína í grundvallarregluna um samningsfrelsið. Í síðarnefnda ákvæðinu segir að hafi samningur ekki að geyma ákvæði um það hvers lands lögum skuli beita, sbr. 3. gr. laganna, skuli beita lögum þess lands sem samningur hafi sterkust tengsl við. 

Á grundvelli JTWROS-reglnanna varð sóknaraðili við andlát E og eftirfarandi skráningu bankareikninganna á hennar nafn eini eigandi þeirra beggja og öðluðust aðrir erfingjar E við andlát hans enga hlutdeild í þeim eignarrétti sem áður hafði tilheyrt honum. Gerð kaupmálans milli sóknaraðila og E árið [...] fær þessari niðurstöðu ekki breytt. Er í því sambandi fyrst til þess að líta að samkvæmt efni sínu virðist kaupmálanum fyrst og fremst ætlað að tryggja að sumarbústaðurinn að Nesjavöllum sé séreign sóknaraðila. Í annan stað verður að leggja til grundvallar að til þess að kaupmálinn gæti breytt þeirri eignarréttarskipan sem komið var á við stofnun bankareikningana hefði þurft að taka til þess afstöðu berum orðum í honum og fylgja fyrirmælum hans síðan eftir með löggerningsgerð og breyttri skráningu í samræmi við efni bandarískra reglna. Það var ekki gert. Verður í þessu sambandi einnig að taka mið af því sem fram kemur í matsgerð hins dómkvadda manns að við túlkun JTWROS-reglnanna eigi að túlka ákvæði þeirra rúmt í því skyni að ná fram vilja samningsaðilanna.

Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða málsins að innstæður á reikningi nr. [...] í Bank of America og á reikningi nr. [...] í Merill Edge falli ekki undir skipti á dánarbúi E.

Eftir framangreindum úrslitum verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila óskipt kostnað af rekstri máls þessa sem ákveðinn verður í einu lagi á öllum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun um málskostnað er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli er sem fyrr greinir rekið annað samkynja mál milli sömu aðila.

Dómsorð:

Innstæður á reikningi nr. [...] í Bank of America og á reikningi nr. [...] í Merill Edge falla ekki undir skipti á dánarbúi E.

Varnaraðilar, B, C og D, greiði óskipt sóknaraðila, A, 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

 

 

 

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson, Eiríkur Jónsson og Hervör Þorvaldsdóttir kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1        Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 25. nóvember 2019 en málsgögn og greinargerð bárust réttinum 9. desember sama ár. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 16. desember 2019. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2019 í málinu nr. Q-[...]/2018 þar sem viðurkennt var að innstæður á reikningi varnaraðila í Bank of America nr. [...] og á reikningi hennar í Merill Edge nr. [...] falli ekki undir skipti á dánarbúi E og að beita beri ákvæðum laga í Suður-Karólínu um eignarhald á innstæðum á þeim bankareikningum. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

2        Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þá leið að fallist verði á að allar innstæður á dánardegi E, [...], á fyrrgreindum reikningum falli undir skipti á dánarbúi E ásamt þeim vöxtum sem bæst hafi við innstæðurnar frá dánardegi. Þá krefjast sóknaraðilar þess að varnaraðila verði gert að greiða þeim málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

3        Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4        Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði varðar sakarefni málsins það álitaefni hvort nánar tilgreindar innstæður á tveimur bankareikningum í Bandaríkjunum skuli falla undir opinber skipti á dánarbúi E sem lést [...]. Varnaraðili var eiginkona E heitins en sóknaraðilar eru börn hans af fyrra hjónabandi. Fyrir liggur að varnaraðili og E stofnuðu umrædda bankareikninga sameiginlega árin [...] og [...] og voru þeir skráðir á nöfn þeirra beggja. Fyrir liggur að í kjölfar andláts E voru reikningarnir að frumkvæði varnaraðila skráðir á hennar nafn. Af hennar hálfu er á því byggt að um eignarhaldið á bankareikningunum hafi gilt réttarregla í bandarískum lögum sem nefnist í íslenskri þýðingu „sameiginlegt eignarhald með erfðarétti“ (e. joint tenancy with the right of survivorship) og hafi breytingin á skráningu reikninganna yfir á hennar nafn byggst á þeirri reglu. Reglan mun fela efnislega í sér, samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð um efni hennar sem varðar þó fyrst og fremst skráningu fasteigna, að eignarréttur sameigenda færist yfir á hinn langlífari við andlát hins skammlífari.

5        Af hálfu varnaraðila er á því byggt að fyrrgreind réttarregla bandarískra laga feli í sér að innstæðurnar á bankareikningunum séu alfarið í hennar eigu og komi ekki til skipta í dánarbúinu og var á það fallist í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðilar byggja á hinn bóginn á því að innstæðurnar eins og þær voru á dánardegi E eigi að falla undir dánarbússkiptin eins og aðrar eignir sem ekki hefðu verið gerðar að séreign varnaraðila með kaupmála, ásamt vöxtum sem á innstæðurnar hafi fallið frá þeim tíma.

Niðurstaða

6        Samkvæmt 2. mgr. 96. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 skulu efnisreglur um fjárskipti milli hjóna einnig eiga við um skipti vegna andláts maka nema annað leiði af lögum. Samkvæmt 1. mgr. 99. gr. sömu laga skulu skiptin ná til heildareigna hvors hjóna nema samningar um séreignir, reglur um lögmæltar séreignir eða fyrirmæli gefanda eða arfleiðanda leiði til annars, sbr. ákvæði 74. til 77. gr. og 94. gr. sömu laga.

7        Af framangreindum lagaákvæðum leiðir að allar hjúskapareignir varnaraðila falla undir skiptin á dánarbúi E en séreignir hennar standa þar fyrir utan.

8        Varnaraðili og E gengu í hjónaband [...]. Í málinu liggur fyrir kaupmáli sem þau gerðu [...] sama ár en umræddir bankareikningar höfðu eins og fyrr greinir báðir verið stofnaðir fyrir það tímamark. Samkvæmt 1. gr. kaupmálans var nánar tilgreindur sumarbústaður að Nesjavöllum við Þingvallavatn, sem þá var skráður sem eign E, gerður að séreign varnaraðila. Í 2. gr. kaupmálans var hins vegar tekið fram að um aðrar eignir skyldi farið eftir almennum reglum hjúskaparlaga.

9        Samkvæmt 54. gr. hjúskaparlaga verður eign maka hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars. Á þetta við um eignir sem maki flytur í búið við hjúskaparstofnun eða öðlast síðar og gegnir einu með hverjum hætti eignar er aflað að lögum. Eign verður ekki gerð að séreign maka nema fullnægt sé skilyrðum XI. kafla hjúskaparlaga um séreignir. Einu gögnin sem liggja fyrir um innstæðurnar á umræddum tveimur bankareikningum eru yfirlit um þær og undirritað umsóknareyðublað fyrir annan reikninginn. Gögnin bera með sér að varnaraðili og E hafi verið skráðir eigendur þeirra en af þeim verður ekki afdráttarlaust ráðið að um eignarhaldið hafi átt að gilda fyrrgreind réttarregla bandarískra laga um „sameiginlegt eignarhald með erfðarétti“ (e. joint tenancy with the right of survivorship). Óháð því verður ekki fram hjá því litið að í fyrrgreindum kaupmála varnaraðila og E sem gerður var hér á landi eftir stofnun bankareikninganna er ekkert minnst á að um þessar eignir ætti að gilda séreignarfyrirkomulag. Gefur það að fyrra bragði til kynna að þau hafi sjálf ekki litið svo á eða hafi, eftir atvikum, ákveðið að breyta því fyrirkomulagi með gerð kaupmálans. Verður varnaraðili látin bera hallann af sönnunarskorti um hið gagnstæða en af því leiðir að hvorki reynir á það álitaefni hvort hin erlenda réttarregla hafi gilt um innstæðurnar né hvort til greina komi að leggja efni hennar til grundvallar við mat á því hvort líta beri á eignina sem séreign varnaraðila fremur en hjúskapareign. Í ljósi þess og að engin gögn hafa verið lögð fram í málinu sem fullnægja skilyrðum XI. kafla hjúskaparlaga um stofnun séreignar yfir innstæðunum verður ekki talið að fullnægt sé því skilyrði 54. gr. hjúskaparlaga að sérstök heimild standi til annars en að telja þær til hjúskapareignar sem skal samkvæmt 1. mgr. 99. gr. hjúskaparlaga falla undir dánarbússkiptin, sbr. 2. mgr. 96. gr. sömu laga.

10       Í málatilbúnaði varnaraðila í héraði var jafnframt á því byggt til vara að meta bæri fyrirliggjandi gögn um innstæðurnar „sem erfðagerning“ í skilningi erfðalaga nr. 8/1962 „sem rúmist innan heimildar 35. gr. laganna“. Eins og fyrr greinir hafa í málinu eingöngu verið lögð fram yfirlit og stofngögn um bankareikningana sem fullnægja augljóslega ekki formskilyrðum erfðalaga um erfðaskrár eða eftir atvikum um gerð annars konar „erfðagerninga“. Verður af þeim sökum ekki fallist á þessa málsástæðu varnaraðila.

11       Samkvæmt framangreindu verður krafa sóknaraðila tekin til greina. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og nánar greinir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð:

Innstæður á dánardegi E þann [...] á reikningi nr. [...] í Bank of America og á reikningi í Merill Edge nr. [...] falla undir skipti á dánarbúi hans ásamt þeim vöxtum sem bæst hafa við innstæðurnar frá dánardegi.

Varnaraðili, D, greiði sóknaraðilum, A, B og C, hverju um sig samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

 

 

 

 

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 12. nóvember 2019

 

Mál þetta barst dómnum með málskoti Benedikts Ólafssonar, skiptastjóra í dánarbúi E, samkvæmt 122. gr. laga nr. 20/1991. Erindi skiptastjóra er dagsett 13. nóvember 2018 og barst dómnum sama dag. Aðilar málsins eru erfingjar dánarbúsins. Sóknaraðili er D, maki hins látna, til heimilis að […], Reykjavík. Til varnar eru börn hins látna af fyrra hjónabandi, A og B, báðir búsettir erlendis, og C, […], […].

 

I.                    Dómkröfur

Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að innstæður á reikningi sóknaraðila í Bank of America nr. […] og á reikningi hennar í Meril Edge nr. […] falli ekki undir skipti á dánarbúi E, kt. […], og að beita beri ákvæðum laga í Suður-Karólínu um eignarhald á innstæðum á þeim bankareikningum.

 

Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðilar verði úrskurðaðir til greiðslu málskostnaðar in solidum að mati dómsins.

 

Varnaraðilar krefjast þess að allar innstæður á dánardegi E, […], á reikningum í Bank of America nr. […] og á reikningi í Merrill Edge nr. […] falli undir skipti á dánarbúi E ásamt þeim vöxtum sem bæst hafa á innstæðurnar frá dánardegi.

 

Að auki krefjast varnaraðilar þess að sóknaraðili verði dæmd til að greiða varnaraðilum málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins.

 

II.                  Málsatvik

Mál þetta varðar dánarbú E. Hann kvæntist tvívegis á lífsleiðinni. Í fyrra hjónabandi sínu eignaðist hann þrjú börn, sem eru varnaraðilar í þessu máli. Fjórða barnið eignaðist hann árið [...] með síðari eiginkonu sinni, D.

 

Þann […]gengu þau E og D í hjúskap. Giftingin fór fram á Íslandi og skv. íslenskum lögum og voru hjónin bæði íslenskir ríkisborgarar og með lögheimili á Íslandi. Gerðu þau með sér kaupmála hinn […]. Í 1. gr. hans kemur fram að sumarbústaður á […] skuli verða séreign D á grundvelli kaupmálans. Í 2. gr. kaupmálans kemur eftirfarandi fram: „Um aðrar eignir okkar en að ofan greinir skal fara að almennum reglum hjúskaparlaga. Skal kaupmáli þessi afhentur Sýslumanninum í Reykjavík til skráningar lögum samkvæmt.“

 

Þann […] lést E á Íslandi eftir langvarandi veikindi.

 

Í september [...] var lögmaður varnaraðila í sambandi við J hrl., sem var þáverandi lögmaður sóknaraðila. Á fundi lögmanna aðila þann 26. september 2017 afhenti hún eignayfirlit ásamt nánari upplýsingum um þær eignir sem komu fram á yfirlitinu. Á yfirlitinu komu m.a. fram innstæður á bankareikningum í Belgíu sem tilheyra skyldu dánarbúinu. Í yfirlitinu var hins vegar ekki þeirra innstæðna á bankareikningum í Bandaríkjunum sem deilt er um í þessu máli. Stuttu eftir framangreindan fund lögmanna aðila mun lögmaðurinn hafa sagt sig frá málinu og sóknaraðili ráðið sér nýjan lögmann.

 

Þann 19. október 2017 sendi lögmaður varnaraðila bréf til  lögmanns sóknaraðila.  Í því bréfi var farið yfir helstu eignir búsins sem varnaraðilum var kunnugt um. Þar var einnig óskað eftir upplýsingum frá sóknaraðila um ýmis atriði, sbr. eftirfarandi orðrétta tilvísun:

 

„Upplýsingar um ráðstöfun á söluandvirði íbúðar í […] sem skráð var á D og seld var árið 2011. Söluverðið var USD […]. Fá þarf afrit af íslenskum skattframtölum þeirra hjóna vegna 2015-2016. Óskað er eftir afritum af amerískum (USA) skattframtölum D 2011-2016 (sem að öllum einstaklingum með "resident alien" stöðu eða ríkisborgararétt ber skylda til að skila þar í landi). Einnig vilja þau fá upplýsingar um erlenda bankareikninga hennar en taka verður tillit til þeirra við skiptin. Óskað er eftir upplýsingum um það hvort D eigi aðrar eignir sem ekki hafa komið fram í upptalningunni hér að framan eins og t.d. eignir í fjárfestingarsjóðum eða annað þess háttar. Óskað er eftir yfirlitum 24 mánuði aftur í tímann vegna allra bankareikninga þeirra hjóna sem getið er um hér að ofan og einnig yfir þá bankareikninga sem getið er um á skattskýrslu þeirra hjóna. Ef D er með erlenda bankareikninga er óskað eftir samskonar yfirlitum vegna þeirra. Óskað er eftir upplýsingum um hver hafi aðgang/umboð vegna erlendra bankareikninga E.“

 

Í bréfinu var óskað eftir svari við því innan 14 daga frá dagsetningu þess en ekkert svar mun hafa borist að sögn varnaraðila.

 

Þann 7. desember 2017 kröfðust varnaraðilar þessa máls opinberra skipta á búinu. Ástæðan fyrir því var að lítið miðaði að þeirra mati áfram með skiptin og var því varnaraðilum að sögn nauðugur sá kostur að óska eftir opinberum skiptum.

 

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kveðinn var upp þann 6. febrúar 2018, var dánarbú E tekið til opinberra skipta og var Benedikt Ólafsson hrl. skipaður til að gegna starfi skiptastjóra í dánarbúinu.

 

Þann 26. febrúar 2018 var haldinn skiptafundur í dánarbúinu. Á þeim fundi var bókað að lögmaður sóknaraðila væri beðinn um að upplýsa um bankareikninga á hennar nafni og innstæður hér heima og erlendis á dánardægri E […]. Á sama fundi var bókað að leitað hefði verið eftir vitneskju fundarmanna um aðrar eignir eða um skuldir en engar ábendingar hefðu komið fram. Á sama fundi vísaði lögmaður varnaraðila ennfremur til framangreinds bréfs varnaraðila til lögmanns sóknaraðila frá 19. október 2017.

 

Annar skiptafundur var haldinn 4. apríl 2018. Þar var m.a. bókað að ekki hefðu enn borist upplýsingar frá lögmanni D um bankareikninga og innstæður á hennar nafni á dánardegi E. Var þá jafnframt bókað eftir lögmanni sóknaraðila að það yrði gert um leið og D kæmi heim frá Bandaríkjunum, en hún væri væntanleg 17. apríl það ár. Á sama fundi var einnig bókað að skiptastjóri hefði ítrekað óskað eftir svörum frá H hrl. við spurningum sem komu fram í bréfi frá I hrl. til hans þann 19. október 2017 þar sem þau svör hefðu ekki borist.

 

Aftur var haldinn fundur 9. ágúst 2018 þar sem skorað var á sóknaraðila að upplýsa um bankareikninga erlendis á dánardegi. Þá lýsti lögmaður sóknaraðila því yfir að hann myndi vikuna á eftir, senda skiptastjóra yfirlit um alla slíka reikninga á dánardægri E. Á sama skiptafundi ítrekaði varnaraðilinn C beiðni á þá leið að D myndi afhenda skattframtal sem hefði verið útfyllt í Bandaríkjunum.

 

Þann 29. ágúst 2018 sendi lögmaður sóknaraðila þrjú tölvuskeyti á skiptastjóra. Þar komu m.a. fram upplýsingar um innstæður í Bank of America og Merrill Edge. Þar var um að ræða þær innstæður sem deilt er um í þessu máli. Lögmaður sóknaraðila hafði áður upplýst lögmann varnaraðila um þessar innstæður með tölvuskeyti 15. ágúst 2018. Í tölvuskeytinu frá 29. ágúst 2018 var í fyrsta skipti lagt fram skattframtalið í Bandaríkjunum, en þar mátti sjá upplýsingar um bankareikningana sem hafa að geyma innstæðurnar sem deilt er um í þessu máli.

 

Í fundargerð skiptafundar 8. nóvember 2018 var tekið fram að þar sem engin sátt hefði náðst um innstæðurnar á bankareikningunum í Bandaríkjunum yrði því máli skotið til héraðsdóms.

 

Sóknaraðili óskaði eftir dómkvaðningu matsmanns í málinu og í þinghaldi 28. janúar sl. var G lögmaður dómkvaddur til að svara eftirfarandi matsspurningum:

 

„Matsspurning 1: Hvaða réttarreglur gilda í rétti Suður Karólínu fylkis í Bandaríkjunum (tilvist og efni) um kaupsamninga um fasteign sem kveða á um að um fasteign gildi sameiginlegt eignarhald með erfðarétti („joint tenancy with the right of survivorship“) (SC Code 27-7-40 Creation of joint tenancy; filing; severance).

 

Matsspurning 2: Þess er óskað að matsmaður lýsi hinni erlendu réttarreglu og láti í ljós rökstutt álit á efni hennar og þá hvernig fari um eignarhald á fasteign sem um gildi „joint tenancy with the right of survivorship“ við andlát annars sameiganda fasteignarinnar. Þess er óskað að matsmaður skoði og meti efni réttarreglunnar miðað við tímabilið 2002-2017.“

 

Um niðurstöður matsmanns verður fjallað í niðurstöðukafla úrskurðarins eftir því sem ástæða þykir til.

 

III.               Málsástæður og lagarök sóknaraðila

Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að innstæður á fyrrgreindum bankareikningum í Bank of America og Merrill Edge falli utan skipta á dánarbúi E heitins og að viðurkennt verði að ákvæði bandarískra laga gildi um eignarhald innstæðna á þeim bankareikningum. Sú staðreynd að bankareikningar hafi eftir andlát E verið skráðir á nafn sóknaraðila staðfesti m.a. að sóknaraðili sé réttur eigandi þessara innstæðna, óháð dánarbússkiptunum. Fyrir liggi að sóknaraðili og E heitinn voru um tíma búsett í Bandaríkjunum, en á þeim tíma hafi þau stofnað fyrrgreinda bankareikninga. Samkvæmt skilmálum og reglum er giltu um bankareikningana, sem E og D hafi ákveðið að skyldu gilda samkvæmt lögum þar í landi, gildi um reikningana og innstæður á þeim svokallað sameiginlegt eignarhald með erfðarétti (e. joint tenancy with the right of survivorship) samkvæmt ákvæðum laga í Suður-Karólínu. Í stofnsamningum séu þau kölluð sameiginlegir eigendur með gagnkvæman erfðarétt. Sóknaraðili vísar til stofnskjals reiknings í Bank og America þar sem fram komi að E og D hafi ákveðið að um reikninginn skyldi gilda svokallað „Joint with Survivorship“. Þá vísist til yfirlits Merrill Edge um bankareikning þar, en á yfirliti komi fram við hlið nafns sóknaraðila „JTWRO“, sem sé skammstöfun á „joint tenancy with the right of survivorship.“

 

Samkvæmt lagareglum í Suður-Karólínu er gildi um „joint tenancy with the right of survivorship“ skuli við andlát annars sameiginlegra eigenda m.a. bankareiknings og innstæðu á bankareikningi öll innstæðan færast yfir til þess sameiganda er lengur lifir, og teljist hann þá einn eigandi innstæðunnar. Samkvæmt reglum ákvæðisins sé eiganda eignar samkvæmt slíku fyrirkomulagi óheimilt að ráðstafa réttindum sínum án samþykkis meðeigandans. Við andlát annars aðilans flytjist eignin samkvæmt lögum til hins langlífari og komi ekki til skipta í dánarbúi hins skammlífari. Sá langlífari verði einn eigandi innstæðunnar og geti ráðstafað henni að vild. Við andlát hins langlífari fari um eignina samkvæmt lögum um erfðir eftir hann. Þegar umrætt fyrirkomulag sé haft á eignarhaldi, þ.e. sameiginlegt eignarhald með erfðarétti, þýði það að eign sú sem háð sé þessu fyrirkomulagi geti hvorki komið til skipta samkvæmt erfðaskrá eða reglum laga um erfðir, heldur falli rétturinn til langlífari meðeigandans. Þetta fyrirkomulag á eignarhaldi sé þekkt í Bandaríkjunum og m.a. í Suður-Karólínu.

 

Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hafi íslenskir dómstólar heimild til að beita lagareglum annars lands en Íslands. Sá sem beri fyrir sig erlenda réttarreglu verði að leiða tilvist hennar og efni í ljós. Reynt hafi á beitingu þessa ákvæðis í dómum Hæstaréttar þannig að hafi þýðingu fyrir úrlausn málsins, eins og rakið verði í aðalmeðferð.

 

Lögð sé sérstök áhersla á það að sóknaraðili og E heitinn hafi gert með sér samninga um fyrrgreinda bankareikninga og að um þá og innstæður á þeim skyldu gilda ákvæði laga í Suður-Karólínu, en þar voru þau búsett. Þau hafi ákveðið berum orðum að hafa tiltekið fyrirkomulag á eignarhaldi bankareikninga og innstæðum á þeim og að fara skyldi að bandarískum lögum um réttindi yfir þeim eignum, m.a. eftir andlát annars þeirra eða beggja. Vilji þeirra hafi verið mjög skýr og hljóti að teljast óumdeildur.

 

Sóknaraðili bendir einnig á meginreglu laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar, en samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laganna skuli beita lögum þess lands sem samningur hefur sterkust tengsl við. Sóknaraðili vísar enn fremur til umfjöllunar fræðimanna um efnið. Þá geti réttlætis- og sanngirnissjónarmið leitt til þess að rétt sé að beita erlendum lagareglum, enda markmið lagaskilareglna að leitast við að sama niðurstaða fáist í lögfræðilegum álitaefnum án tillits til þess hvar mál sé höfðað. Komi einkum til álita að beita erlendum réttarreglum ef stofnast hefur til réttinda í erlendu ríki, en að mati sóknaraðila verði í því ljósi ekki hjá því komist að taka tillit til erlends réttar við úrlausn málsins. Þá sé lykilatriði að vilji sóknaraðila og E heitins hafi verið skýr um að um bankareikninga og innistæður á þeim færi samkvæmt lögum í Suður-Karólínu um „joint survivorship“.

 

Þá telur sóknaraðili, hvað sem öðru líði, að fallast beri á kröfu hennar í málinu með vísan til arfleiðsluheimildar 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Sóknaraðili bendir á að D og E heitinn hafi gert með sér samning samkvæmt lögum sem giltu í Suður-Karólínu, Bandaríkjunum, þar sem þau voru búsett um að hið langlífara skyldi fá í sinn hlut innstæður á fyrrgreindum bankareikningum. Sóknaraðili telur að meta beri þann samning sem erfðagerning í skilningi laga nr. 8/1962 sem rúmist innan heimildar 35. gr. laganna. Af þeim sökum beri m.a. að fallast á kröfu sóknaraðila.

 

Sóknaraðili byggir m.a. á 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962, 2. mgr. 44. gr., 71. gr. og IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 4. gr. laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar, sem og óskráðum reglum á sviði lagaskilaréttar, sifjaréttar, erfðaréttar, samningaréttar og eignarréttar.

 

Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra, sem og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

 

IV.               Málsástæður og lagarök varnaraðila

Varnaraðilar benda á að hinn látni hafi verið íslenskur ríkisborgari og um skiptin skuli því gilda íslensk erfðalög. Hinn látni og D hafi lengi verið starfsmenn í […] og um tíma staðsett í Bandaríkjunum. Þannig hafi þau verið […] á erlendri grundu og þegið laun frá […]. […]. Hinn látni og D hafi alla tíð verið með lögheimili á Íslandi og, eins og lög geri ráð, fyrir verið skráð á sama lögheimili að […] eftir að þau gengu í hjónaband.

 

Í 1. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. komi fram að eftir fyrirmælum laganna skuli skipta dánarbúum eftir þá menn sem áttu lögheimili eða höfðu annars fasta búsetu hér á landi á dánardægri, en þetta sé svokölluð heimilisfestisregla. Ágreiningslaust sé á milli aðila máls þessa að hinn látni hafi verið með lögheimili á Íslandi og því eigi framangreind lög við um skiptin.

 

Varnaraðilar byggja á því að það sé viðurkennd regla í alþjóðlegum einkamálarétti á sviði erfða- og skiptaréttar að skipti á dánarbúum skuli fara fram samfellt í tilteknu ríki og taka til allra eigna og skulda hlutaðeigandi arfleifanda, óháð því hvar eignirnar séu niðurkomnar.

 

Hinn látni og D eiginkona hans hafi búið við hjúskapareignafyrirkomulag skv. hjúskaparlögum nr. 31/1993. Því komi allar eignir þeirra til skipta sem hjúskapareignir, að undanskildum sumarbústaðnum við […] sem gerður hafi verið að séreign D með kaupmála.

 

Í 54. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 komi fram að eign maka verði hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars og að þetta eigi við um eignir sem maki flytji í búið við hjúskaparstofnun eða öðlist síðar og gegni einu með hverjum hætti eignar sé aflað að lögum. Í 55. gr. sömu laga komi fram að séreign geti myndast með kaupmála hjóna eða hjónaefna, sbr. 74., 75., og 76. gr., eða fyrir ákvörðun gefanda eða arfleiðanda, sbr. 77. gr., og einnig geti séreign verið lögmælt, sbr. 94. gr., svo og ákvæði annarra laga þar um. Varnaraðilar byggja á því í máli þessu að bústaðurinn á […] sé eina eignin sem uppfylli það skilyrði að hafa verið gerð að séreign en um allar aðrar eignir hins látna á Íslandi og annars staðar í heiminum gildi að þær séu hjúskapareignir hans og D og eigi að koma til skipta eftir hann skv. ákvæðum íslenskra laga.

 

Þegar hjónin hafi gert með sér kaupmála […]hafi legið fyrir að þau hefðu þá átt hina umþrættu íbúð í Bandaríkjunum í sjö ár, en hún var keypt árið 2002. Í 1. gr. kaupmálans komi fram að sumarbústaður að Nesjavöllum skuli verða séreign D á grundvelli kaupmálans. Í 2. gr. kaupmálans sé síðan eftirfarandi ákvæði: „Um aðrar eignir okkar en að ofan greinir skal fara að almennum reglum hjúskaparlaga.“ Í þessu ákvæði kaupmálans felist að um allar aðrar eignir þeirra hjóna skyldi fara eftir almennum reglum hjúskaparlaga.

 

Í 1. gr. laga nr. 14/2004 um erfðafjárskatt komi fram að af öllum fjárverðmætum sem við skipti á dánarbúi manns hverfi til erfingja hans skuli greiða skatt í ríkissjóð. Ef fallist yrði á málsgrundvöll sóknaraðila í þessu máli væri auðvelt fyrir arfleifanda og arfþega almennt að sniðganga þetta ákvæði með því að fara þá leið sem sóknaraðili byggi á í þessu máli. Slíkt gangi einfaldlega ekki upp og yrði til þess að ríkissjóður yrði af gríðarlegum fjárhæðum í formi erfðafjárskatta sem hann ætti lögmætt tilkall til.

 

-------

 

Varnaraðilar telja að enginn fótur sé fyrir kröfum sóknaraðila og byggja það á eftirfarandi rökstuðningi.

 

Í fyrsta lagi byggja þau á því að skv. skilmálum bankareikninganna skyldi um þá gilda svokallað sameiginlegt eignarhald með erfðarétti (e. joint tenancy with the right of survivorship) skv. ákvæðum bandarískra laga eins og það sé orðað í greinargerð sóknaraðila. Varnaraðilar mótmæla því að þessi meinta erlenda regla sem sóknaraðili vísar til komi til greina við skiptin á dánarbúinu og í öðru lagi mótmæla varnaraðilar því að reglan hafi það innihald sem sóknaraðili leggi upp með í málinu. Í besta falli væri hugsanlega um áframhaldandi stjórnunarrétt þess langlífari á reikningunum að ræða en ekki komi til greina að um sé að ræða einhvern óskilyrtan eignarrétt á öllum innstæðunum. Enn langsóttara sé að halda því fram að í reglunni felist einhver samningur um séreign eða erfðagerningur, enda sé engin stoð fyrir því.

 

Varnaraðilar benda einnig á að í greinargerð sóknaraðila sé ítrekað vísað til ákvæða bandarískra laga án þess að tilgreina á nokkurn hátt til hvaða laga sé verið að vísa. Slík vanreifun leiði til þess að líta verði fram hjá öllum slíkum tilvísunum sóknaraðila.

 

Varnaraðilar benda á það að enginn samningur hafi verið lagður fram í málinu af hálfu sóknaraðila um að hún hafi gert samning við hinn látna um að á milli þeirra gilti einhvers konar „joint tenancy with the right of survivorship“. Varnaraðilar telja að það sé með hreinum ólíkindum að því sé haldið fram í málinu af hálfu sóknaraðila að einhvers konar óljós og ódagsett bankayfirlit séu ígildi einhvers samnings á milli hjóna um „joint tenancy with the right of“. Slík framsetning af hálfu sóknaraðila standist enga skoðun. Þar að auki séu bankayfirlitin á erlendu máli, án þess að nokkur þýðing yfir á íslensku hafi verið lögð fram með þeim, en slíkt samræmist ekki 3. tl. 10. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

 

Jafnframt sé ljóst að þó viðurkennt væri að einhvers konar „joint tenancy with the right of survivorship“ hefði eitthvert gildi á milli hins látna og D, hvað hina umdeildu bankareikninga varðar, og um gagnkvæman erfðarétt væri að ræða kæmi það eitt til greina að hið formlega skráða eignarhald yrði á þann veg að bankareikningarnir yrðu skráðir á D. Í öllu falli kæmu þeir til skipta í sameiginlegu búi þeirra hjóna, enda hafi þessar umdeildu bankainnstæður ekki verið gerðar að séreign né hafi verið gerð bréfleg erfðaskrá vegna þeirra.

 

Sóknaraðili haldi því fram að við andlát annars aðilans flytjist eignin samkvæmt lögum til hins langlífara og að hún komi þá ekki til skipta í dánarbúi hins skammlífara. Varnaraðilar mótmæla þessari fullyrðingu sóknaraðila sem ósannaðri. Sóknaraðili beri sönnunarbyrði fyrir því að einhverjar óskilgreindar erlendar lagareglur eigi við um hina umþrættu erlendu bankareikninga sem trompi íslensk lög um dánarbússkipti á Íslandi og að þær reglur séu þess efnis sem hún haldi fram, sbr. og 2. tl. 44. gr. laga nr. 91/1991. Hvorugt hafi sóknaraðila tekist að sanna og sé því ljóst að hinar umþrættu bankainnstæður verði aldrei undanskildar við skiptin á grundvelli einhverrar meintrar erlendrar lagareglu.

 

Varnaraðilar byggja einnig á því að ef talið verður koma til greina að skoða hvort einhver bandarísk sérákvæði um eignarhald eigi við í ljósi þeirra fylgiskjala sem sóknaraðili hafi lagt fram verði að skoða kaupmálann frá árinu [...] um leið. Af því leiði að skýrt ákvæði í 2. gr. kaupmálans á þá leið að um allar aðrar eignir hjónanna en sumarbústaðinn skuli fara skv. reglum hjúskaparlaga hljóti alltaf að ganga framar einhverjum óljósum erlendum lagaákvæðum sem enginn samningur sé til um að eigi að gilda á milli hins látna og sóknaraðila.

 

Til viðbótar við framangreint byggja varnaraðilar á því að reikningarnir hafi komið til fyrir kaupmálann og vísa í því sambandi m.a. til stofnskjals bankareikningsins í Bank of America. Þar komi fram að reikningurinn hafi verið stofnaður árið 2005 og því verið til þegar kaupmálinn var gerður og því sé enginn vafi um það að reikningurinn falli undir ákvæði kaupmálans sem tilgreini að um allar aðrar eignir hjónanna en sumarbústaðurinn skuli fara skv. reglum hjúskaparlaga.

 

Kröfum sínum til stuðnings vísi sóknaraðili í öðru lagi til nokkurra tilgreindra dóma Hæstaréttar. Þeir dómar virðist flestir eiga það sameiginlegt að þeim aðila sem hélt fram efni erlendrar réttarreglu hafi ekki tekist að sýna fram á að hún ætti við og sé því vandséð af hverju sóknaraðili tíni þá inn í greinargerð sína.

 

Í þriðja lagi byggi sóknaraðili á því að D og hinn látni hafi gert með sér samninga um bankareikninga í Bandaríkjunum á grundvelli ákvæða bandarískra laga á þeim tíma sem þau voru búsett í Bandaríkjunum. Varnaraðilar telja að hér fari sóknaraðili rangt með því að samningar sem sóknaraðili vísi til í þessu sambandi séu ekki fyrir hendi og hafi þar af leiðandi ekki verið lagðir fram í málinu. Af framangreindu sé ekki hægt að draga neina aðra ályktun en þá að D og hinn látni hafi aldrei gert á milli sín neinn samning sem geti undanskilið hinar umþrættu innstæður í Bandaríkjunum frá búskiptum E heitins.

 

Þá haldi sóknaraðili því fram í greinargerð að hinn látni og D hafi „ákveðið berum orðum“ að hafa tiltekið fyrirkomulag á eignarhaldi bankareikninga og innstæðum á þeim og að fara skyldi að bandarískum lögum um réttindi yfir þeim eignum. Óljóst sé á hvaða réttarheimild sóknaraðili byggi hér en burtséð frá því mótmæli varnaraðilar því að nokkur slík ákvörðun hafi verið tekin af hinum látna og D sameiginlega sem bindandi sé í sambandi við búskiptin og varðað geti hina umþrættu bankareikninga.

 

Í fjórða lagi vísi sóknaraðili til þess sem hún kalli meginreglu laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar og 3. mgr. 4. gr. laganna. Ljóst sé að tilvísun sóknaraðila í þessi lög standist engan veginn því skýrlega komi fram í b-lið 2. mgr. 1. gr. laganna að lögin gildi ekki um skuldbindingar sem varði erfðir, þ.m.t. erfðaskrár, og samninga milli hjóna um fjármál sín.

 

Í fimmta lagi vísi sóknaraðili til 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og virðist byggja á því að hinn látni og D hafi gert á milli sín samning, skv. lögum sem giltu í Bandaríkjunum, um að hið langlífara skyldi fá í sinn hlut hinar umþrættu bankainnstæður við fráfall hins skammlífara og að telja verði þann gerning erfðagerning sem rúmist innan heimildar 35. gr. erfðalaga. Varnaraðilar telja að þetta geti ekki staðist enda séu mjög ströng skilyrði um form erfðaskráa þar sem um bréferfð sé að ræða og þau séu ekki uppfyllt í þessu máli. Vísist um það nánar til VI. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Upplýst hafi verið að engin erfðaskrá hafi verið í gildi á milli hins látna og D og þegar þau hafi gert kaupmálann árið [...] hafi komið skýrt fram að um allar aðrar eignir þeirra en sumarbústaðinn skyldi fara að almennum reglum hjúskaparlaga.

 

Um lagarök vísa varnaraðilar til 1. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Einnig vísa varnaraðilar til hjúskaparlaga nr. 31/1993, og þá einkum til 54. og 55. gr. þeirra laga. Til viðbótar vísa varnaraðilar í 2. tl. 44. gr. laga nr. 91/1991 um það að sá sem vill bera fyrir sig erlenda réttarreglu verði að leiða tilvist og efni hennar í ljós.

 

Krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

 

V.                 Niðurstaða

Ekki er deilt um það í málinu að sóknaraðili og hinn látni, E, höfðu mjög sterk tengsl við Bandaríkin og sóknaraðili hefur slík tengsl enn í dag að því er virðist. Sú ráðstöfun sem þau hjónin gerðu varðandi umrædda reikninga sem um er deilt er skiljanlegri fyrir vikið.

 

Ekki er ágreiningur um að hér sé deilt um tvo reikninga, þ.e. annars vegar reikning í Bank of America nr. […] sem stofnaður var [...] og hins vegar reikning nr. […] í Bank of America Investments Services Inc. sem stofnaður var [...] og fékk síðar númerið […] vegna sameiningar þess fyrirtækis við annan banka sem eftir sameiningu fékk nafnið Merrill Edge (Bank of America Corporation).

 

Í stofnskjali fyrir reikninginn sem stofnaður var [...], og undirritað er af þeim hjónum, kemur skýrt fram að tegund reikningsins skyldi vera undir reglum um „joint with Rights of Surviorship“ en undir liðnum „Registration Type“ er handskrifaður bókstafurinn J sem vísar til þess forms. Því verður slegið föstu að stofnskjalið hafi verið útfyllt af þeim hjónum eða a.m.k. samkvæmt fyrirmælum þeirra. Yfirlit frá Merrill Edge yfir reikninginn sem stofnaður var [...], sem virðist vera ágreiningslaust, ber það með sér að hann hafi verið stofnaður samkvæmt sömu reglum þar sem fyrir aftan nöfn þeirra hjóna er að finna skammstöfunina JTWROS sem dómurinn telur að vísi til framangreindra reglna. Sjá um sambærilega skammstöfun í kaupsamningi um fasteign þeirra hjóna í Bandaríkjunum sem deilt er um í máli nr. Q-[...], sbr. úrskurð dómsins sem kveðinn er upp í dag. Í reglum Merill Lynch Bank of America Corporation sem sóknaraðili hefur lagt fram er og útskýrt að JTWROS standi fyrir „Joint Tenancy With Right of Survivorship.“

 

Verður að mati dómsins ekki dregið í efa, miðað við framlögð gögn málsins, að það hafi verið vilji þeirra hjóna að framangreint fyrirkomulag skyldi gilda um þessa sameiginlegu reikninga þeirra eins og fasteign þeirra í Suður-Karólínu. Ekkert bendir heldur til þess að þau hafi ekki gert sér fulla grein fyrir því hvað fólst í þessu fyrirkomulagi, heldur í raun þvert á móti.

 

Varnaraðilar byggja á því að sóknaraðili hafi ekki sannað hvað felist í þessum reglum, þ.e. að þær geti með einhverjum hætti í sjálfu sér girt fyrir það að innstæðurnar komi undir skipti á dánarbúi E. Vegna þessa ágreinings óskaði sóknaraðili eftir dómkvaðningu matsmanns til að svara tveimur matsspurningum sem lýst er í lok málavaxtalýsingar hér að framan. Sú matsgerð beindist, miðað við matsspurningar, að fasteign þeirra hjóna í Bandaríkjunum sem tekist var á um í málinu nr. Q-[...], en hún verður einnig lögð til grundvallar við úrlausn þessa máls enda um sömu reglur að ræða og ekki sjáanleg rökstudd mótmæli af hálfu varnaraðila í þá veru að aðrar reglur skuli gilda um bankainnstæður en fasteignir, þ.e. ef framangreind regla á við á annað borð. Lögmaður varnaraðila tók þó fram í málflutningsræðu sinni að matsgerðin varðaði einungis fasteignina og yrði því ekki lögð til grundvallar í þessu máli, en á það verður ekki fallist. Helstu niðurstöður matsmanns skulu reifaðar.

 

Matsmaður lýsir því að matsgerðin fjalli um réttarreglu sem nefnist „joint tenancy with the right of survivorship“ (A) og sé mælt fyrir um hana í 40. gr., 7. kafla, 27. þætti lögbókar Suður-Karólínu (e. Section 40, Chapter 7, Title 27 of the SC Code of Laws). Í bandarískum rétti sé að finna ýmis eignarform sameigenda, en algengustu tegundirnar séu A og „Tenancy in Common“ (B). Árið 2000 hafi verið sett sérstök löggjöf varðandi A og sé hún undir í þessu máli. Matsmaður kvaðst ekki sjá að réttarreglan hefði breyst á árunum 2002–2017.

 

Munurinn á B og A felist fyrst og fremst í því hvernig yfirfærsla eignarréttar sé útfærð við andlát skammlífari sameiganda ef þeir eru tveir, eins og í þessu máli, eða jafnvel fleiri.. Í tilviki B verði eignarhlutur sameigandans eign dánarbús viðkomandi og skiptist eftir almennum reglum (e. intestacy law) eða í samræmi við erfðaskrá hins látna. Þessu sé öðruvísi farið í tilviki A, en í stuttu máli feli sú regla í sér að eign sé í sameign á meðan sameigendur eru á lífi en við andlát renni eignin, ásamt öllum réttindum og skyldum, til hins langlífari sameiganda. Í þessu felist að hinum sameiginlegu hagsmunum sem regla A feli í sér ljúki við andlát skammlífari sameigandans og hinn langlífari eigi í kjölfarið rétt á stærri hlut í eigninni eða eftir atvikum allri eigninni. Í bandarískum rétti sé ekki litið svo á að eignarhlutur hins látna færist yfir á þann sem eftir lifir eða að hann erfi eignarhlutinn, heldur að hagsmunum hins látna einfaldlega ljúki og þar með verði hagsmunir hins eftirlifandi sameiganda meiri af eigninni en áður.

 

Dómkvaddur matsmaður telur mega ráða af framangreindu ákvæði lögbókar Suður-Karólínu að mögulegt sé að stofna til eignarformsins með margvíslegum hætti. Í ákvæðinu komi fram að stofnað sé til A með hvers kyns skjali um eignaryfirfærslu fasteignar sem innihaldi nöfn sameigendanna ásamt orðunum „as joint tenants with rights of survivorship, and not as tenants in common“.

 

Matsmaðurinn dregur þá ályktun að fræðilega virðist gengið út frá því að eignarrétturinn færist sjálfkrafa (e. automatically eða immediately) yfir til langlífari sameigandans við andlát hins skammlífari, en að framlagning dánarvottorðs sé nauðsynleg til þess að breyta skráningunni í fasteignaskrá og með slíkri staðfestingu um að hinn skammlífari sameigandi sé látinn færist þeir hagsmunir sem hann átti í eigninni yfir til hins langlífari eiganda.

 

Þá komi fram í (c)-lið hins umdeilda lagaákvæðis að ákvæðið eigi að túlka rúmt (e. liberally) í því skyni að ná fram vilja samningsaðilanna.

 

Matsmaður kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sína. Kvað hann eign undir þessum kringumstæðum ekki koma til skipta milli erfingja og orðaði það svo að eignarréttur hins skammlífara ef um hjón væri að ræða hreinlega gufaði upp við andlátið þegar þetta fyrirkomulag væri við lýði.

 

Þýðing löggilts skjalaþýðanda á umræddum lagaákvæðum, sem lögð hefur verið fram, staðfestir að mati dómsins meginniðurstöður matsmanns.

 

Að öllu framangreindu virtu telur dómurinn ljóst, eins og fyrr sagði, að sóknaraðili og E hafi viljað hafa innstæður þær sem um er deilt með þessu fyrirkomulagi, og að það hafi verið sameiginleg ákvörðun þeirra. Samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns, sem ekki hefur verið hnekkt og engir sjáanlegir hnökrar eru á, verður og að telja sýnt fram á að réttaráhrif þess að eign sé sannanlega undirseld þessu ákvæði séu þau að eignarréttur færist sjálfkrafa til, í þessu tilviki, eftirlifandi maka, jafnvel þegar við framvísun dánarvottorðs. Ekkert bendir til þess að einhverjar ráðstafanir hafi verið gerðar af hálfu þeirra hjóna í Bandaríkjunum til að leysa innstæðurnar undan þessum reglum, eða að ekki hafi verið stofnað til þessarar skipanar með réttum hætti á sínum tíma. Þær hafi því leitt til þess að sóknaraðili sé nú, a.m.k. samkvæmt bandarískum lögum, ein eigandi þessara bankainnstæðna. Því hefur ekki verið hnekkt.

 

Ekki er fallist á það með varnaraðilum sem fram kom í bókun sem lögð var fram 27. mars sl., að vangaveltur matsmanns um heimfærslu þessarar reglu yfir á íslenskan rétt skipti máli eða dragi úr gildi matsgerðarinnar. Niðurstaða matsgerðarinnar um regluna stendur þrátt fyrir það.

 

Kemur þá til skoðunar hvort kaupmáli þeirra hjóna sem þau gerðu […] leiði til þess að hægt sé að líta svo á að með honum hafi þau ákveðið að fella niður framangreindar reglur, þ.e. að þær skyldu ekki lengur gilda þeirra í millum um eignir í Bandaríkjunum. Dómurinn telur það ekki tæka niðurstöðu og að kaupmálanum hafi þannig fyrst og fremst verið ætlað að tryggja að sumarbústaður sem þar er getið skyldi vera séreign sóknaraðila og að um aðrar eignir skyldu gilda almennar reglur hjúskaparlaga. Dómurinn lítur svo á að undir það ákvæði, þ.e. „aðrar eignir“, verði ekki fellt sérstakt samkomulag sem hjónin höfðu þá þegar gert og hafði gilt um nokkurra ára skeið, heldur hefði þurft að geta þess sérstaklega í kaupmálanum ef sú hefði átt að verða raunin auk þess sem vænta má þess að gera hefði þurft einhverjar ráðstafanir í Bandaríkjunum af því tilefni. Það athugist í þessu sambandi að þegar hjónin stofnuðu þessa reikninga í Bandaríkjunum voru þau ógift og hafði því tekið gildi það fyrirkomulag sem tveir lögráða einstaklingar samþykktu að skyldi gilda þeirra í millum, áður en þau ákváðu að gifta sig og gera kaupmála. Þá verður að líta til þess að kaupmála er fyrst og fremst ætlað að fastsetja ákveðna skiptingu eigna ef hjón skilja. Innstæður í Bandaríkjunum hefðu eftir atvikum væntanlega skipst til helminga við skilnað, bæði með vísan til almennra reglna og ákvæða kaupmálans. Kaupmálinn breytti þannig engu í þeim efnum, en ekki verður hins vegar séð að með honum hafi hjónin ætlað sér að raska þeirri stöðu sem þau höfðu áður komið á um ráðstöfun eigna við andlát.

 

Í ljósi þess að dómurinn hefur slegið því föstu að innstæður þær sem deilt er um séu í dag eign sóknaraðila, a.m.k. hefur því ekki verið haldið fram að sú sé ekki raunin, sbr. framangreindar reglur, verður fallist á kröfur sóknaraðila og að kaupmáli þeirra hjóna standi ekki í vegi þeirri niðurstöðu. Andspænis þeirri stöðu að lögum að eignin teljist að fullu í eigu sóknaraðila verður ekki séð hvernig sú krafa verður gerð og á hvaða lagagrunni að sóknaraðila verði gert að afhenda eignina til dánarbús E þannig að hún komi til skipta þar. Þarf því að mati dómsins ekki umfjöllun um það hvort beita eigi íslenskum eða bandarískum lögum um skiptin sjálf. Um skipti búsins gilda þannig íslensk lög en ákvæði í lögum Suður-Karólínu í Bandaríkjunum leiða til þess að fasteign þeirra hjóna í Bandaríkjunum rennur ekki til búsins, enda nú þegar eign sóknaraðila.

 

Þá verður ekki fallist á að lög nr. 14/2004 um erfðafjárskatt geti haggað framangreindri niðurstöðu og sú málsástæða því haldlaus. Benda má á í því sambandi að væntanlega verður greiddur erfðafjárskattur af þessum verðmætum á Íslandi við andlát hins langlífara, þ.e. ef þau verða þá til staðar.

 

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

 

Fyrir sóknaraðila flutti málið Þorsteinn Einarsson lögmaður og fyrir varnaraðila Árni Ármann Árnason lögmaður.

 

Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Viðurkennt er að innstæður á reikningi sóknaraðila í Bank of America nr. […] og á reikningi hennar í Meril Edge nr. […] falli ekki undir skipti á dánarbúi E, kt. […], og að beita beri ákvæðum laga í Suður-Karólínu um eignarhald á innstæðum á þeim bankareikningum.

 

Málskostnaður fellur niður.