Print

Mál nr. 4/2019

Sparisjóður Höfðhverfinga ses. (Þórir Júlíusson lögmaður)
gegn
Mentis ehf. (Andri Árnason lögmaður)
Lykilorð
  • Hlutafélag
  • Hlutabréf
  • Forkaupsréttur
  • Sératkvæði
Reifun

Ágreiningur í málinu laut að því hvort S ses. hefði á grundvelli forkaupsréttar í R hf. leyst til sín hluti í félaginu sem M ehf. keypti af SÍS. Með tölvupósti til R hf. var tilkynnt í þágu SÍS um kaup M ehf. á hlutum SÍS í félaginu og þess farið á leit að hluthöfum R hf. yrði kynnt kaupin vegna forkaupsréttar þeirra. Degi síðar sendi R hf. tilkynningu um viðskiptin til S ses. Staðfesti S ses. í tölvupósti til R hf. að hann hefði ákveðið að nýta forkaupsrétt sinn að hlutunum. Greindi aðila á um hvort frestur til að ganga inn í kaupin hefði verið liðinn þegar S ses. lýsti því yfir. Talið var að samkvæmt fortakslausu ákvæði b. liðar 1. mgr. 22. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög hefði frestur vegna forkaupsréttarins byrjað að líða þegar tölvupóstur SÍS um kaupin barst R hf. Frestur S ses. til að neyta forkaupsréttar hefði því verið liðinn þegar hann sendi tilkynningu sína þess efnis til félagsins en telja bæri dagafjölda miðað við þá stund dags sem talið væri frá þegar hún lægi fyrir. Var því tekin til greina krafa M ehf. um viðurkenningu á því að hann væri réttur eigandi hlutanna.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Karl Axelsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Fyrir liggur að áfrýjunarstefna í máli þessu barst Landsrétti 9. apríl 2018 og var gefin út 13. sama mánaðar. Málinu var því skotið til Landsréttar innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu héraðsdóms 14. mars 2018 í samræmi við ákvæði 1. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I

Mál þetta lýtur að forkaupsrétti að hlutabréfum í Reiknistofu bankanna hf. sem hluthafar í félaginu njóta eftir ákvæðum í samþykktum þess og samkvæmt hluthafasamkomulagi vegna Reiknistofu bankanna hf. 15. desember 2010. Til úrlausnar er ágreiningur aðila um hvort áfrýjandi hafi á grundvelli forkaupsréttarins leyst til sín hluti í félaginu sem stefndi keypti af Sambandi íslenskra sparisjóða.

II

Málavextir eru þeir í meginatriðum að með samningi 18. apríl 2016 keypti stefndi 1.860.187 hluti í Reiknistofu bankanna hf. af Sambandi íslenskra sparisjóða. Samkvæmt samningnum átti að afhenda hlutina fimm dögum eftir að 30 daga frestur hluthafa til að neyta forkaupsréttar var liðinn. Þá skuldbatt kaupandi sig eftir samningnum til að gangast undir fyrrnefnt hluthafasamkomulag 15. desember 2010. Ákvæði þess og samþykkta Reiknistofu bankanna hf. um forkaupsrétt hluthafa eru tekin orðrétt upp í héraðsdómi.

Með tölvupósti til Reiknistofu bankanna hf., sem sendur var 18. apríl 2016 klukkan 11.58, var tilkynnt í þágu Sambands íslenskra sparisjóða um kaup stefnda á hlutum þess í félaginu og þess farið á leit að hluthöfum í því yrðu kynnt kaupin vegna forkaupsréttar þeirra. Degi síðar eða 19. apríl klukkan 13.57 sendi Reiknistofa bankanna hf. tölvupóst til hluthafanna þar sem tilkynnt var um viðskiptin vegna forkaupsréttar þeirra. Var tekið fram í erindinu að hluthafarnir hefðu 30 daga frest til að neyta forkaupsréttarins og teldist fresturinn frá tilkynningu stjórnar um kaupin. Með póstinum fylgdi kaupsamningurinn 18. sama mánaðar.

Áfrýjandi svaraði erindi Reiknistofu bankanna hf. vegna forkaupsréttarins með tölvupósti 18. maí 2016 klukkan 18.23. Þar kom fram að hann hefði ákveðið að nýta forkaupsrétt sinn að hlutunum sem stefndi hafði keypt af Sambandi íslenskra sparisjóða. Síðar sama dag sendi Reiknistofa bankanna hf. tölvupóst til hluthafanna þar sem minnt var á að frestur til að nýta forkaupsrétt að hlutum sambandsins í félaginu rynni út 19. maí 2016 klukkan 13.57. Einnig var tekið fram að áfrýjandi hefði tilkynnt um að hann myndi nýta forkaupsrétt sinn.

Meðal málsgagna er framsal Sambands íslenskra sparisjóða 25. maí 2016 á hlutum þess í Reiknistofu bankanna hf. til stefnda. Jafnframt mun stefndi hafa greitt kaupverð hlutanna. Svo sem greinir í héraðsdómi mun Reiknistofa bankanna hf. ekki hafa skráð stefnda sem eiganda að hlutunum í hlutaskrá félagsins vegna ágreinings um forkaupsrétt áfrýjanda. Því mun Samband íslenskra sparisjóða enn vera skráður í hlutaskránni fyrir hlutum þessum.

III

 Með aðilum er í fyrsta lagi ágreiningur um hvort frestur til að ganga inn í kaupin hafi verið liðinn þegar áfrýjandi lýsti því yfir. Í annan stað heldur stefndi því fram að ófullnægjandi hafi verið að beina tilkynningu um beitingu forkaupsréttar til Reiknistofu bankanna hf. heldur hafi átt að senda hana til Sambands íslenskra sparisjóða sem seljanda hlutanna í samræmi við fyrrgreint hluthafasamkomulag 15. desember 2010.

IV

 Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var með hinum áfrýjaða dómi, að stefndi, er reisir málatilbúnað sinn á því að hann hafi öðlast eignarrétt að hlutum í Reiknistofu bankanna hf. á grundvelli kaupsamningsins 18. apríl 2016 við Samband íslenskra sparisjóða, sé réttur aðili að máli um viðurkenningu á þeim rétti gagnvart áfrýjanda sem forkaupsréttarhafa. Í því tilliti breytir engu þótt Samband íslenskra sparisjóða sé enn skráður hluthafi í hlutaskrá félagsins sökum þess ágreinings sem hér er til úrlausnar, en fyrir liggur að sambandið hefur á grundvelli kaupsamningsins afhent stefnda hlutina með framsali þeirra eftir að hafa fengið kaupverðið greitt.

Svo sem hér hefur verið rakið njóta hluthafar í Reiknistofu bankanna hf. forkaupsréttar að hlutum í félaginu. Í forkaupsrétti felst heimild fyrir rétthafa til að ganga inn í kaup við sölu eignar og gilda um þau kaup sömu skilmálar og í kaupsamningi eiganda og viðsemjanda hans, nema annað leiði af samningi eða lögum. Samkvæmt grein 2.8 í samþykktum félagsins hafa hluthafar í því 30 daga frest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu stjórnar um tilboð. Einnig segir í grein 5.1.3 í hluthafasamkomulagi vegna félagsins 15. desember 2010 að hluthafi skuli tilkynna um hvort hann hyggist neyta forkaupsréttarins innan 30 daga frá því að honum barst sannanlega tilkynning um framkomið tilboð.

Í þessu máli hagar ekki til með sama hætti og í máli nr. 3/2019, sem dæmt er samhliða þessu máli. Í því máli var engin vafi að fyrir hendi var umboð til handa stjórn Reiknistofu bankanna hf. til móttöku tilkynningar um beitingu forkaupsréttar.

Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög má selja og veðsetja hluti í hlutafélagi nema annað leiði af lögum eða sé boðið í samþykktum þess. Jafnframt er tekið fram að í samþykktir hlutafélags megi aðeins setja ákvæði um viðskiptahömlur að því er hluti varðar sem eru í samræmi við 22. og 23. gr. laganna eða ákvæði sérstakra laga. Um forkaupsrétt er fjallað í 22. gr. laganna, en þar segir í 1. mgr. að ákveða megi í samþykktum að við eigendaskipti að hlut önnur en við erfð eða búskipti skuli hluthafar eða aðrir eiga forkaupsrétt. Í samþykktum skulu þá vera nánari reglur um þetta, meðal annars ákvæði um frest er forkaupsréttarhafi hefur til að beita forkaupsrétti sínum sem lengstur megi vera tveir mánuðir og „telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð.“ Í 3. mgr. 22. gr. laganna segir síðan að stjórn félags skuli þegar í stað greina forkaupsréttarhöfum skriflega frá tilkynningu um tilboð.

Af framangreindu leiðir að frjálst er að mæla fyrir um forkaupsrétt í samþykktum félags að því gefnu að þær séu í samræmi við 22. gr. laganna. Í b. lið 1. mgr. þeirrar greinar er að finna svigrúm til að ákveða tímafrest fyrir forkaupsréttarhafa til að neyta réttarins, en sá frestur má þó ekki vera lengri en tveir mánuðir. Að því er varðar upphaf frestsins reiknast hann frá tilkynningu til stjórnar um tilboð og er eftir fortakslausu orðalagi ákvæðisins ekki gert ráð fyrir að hann verði miðaður við annað tímamark. Verður að skýra það ákvæði þannig að frá þessu verði hvorki vikið í samþykktum hlutafélags né með samkomulagi hluthafa, enda gæti stjórn þess að öðrum kosti haft það í hendi sér að lengja frestinn með því að draga að tilkynna hluthöfum um kaup sem forkaupsrétturinn tekur til.

Eins hér hefur verið rakið tilkynnti Samband íslenskra sparisjóða um sölu á hlutum sínum í Reiknistofu bankanna hf. með tölvupósti til félagsins 18. apríl 2016 klukkan 11.58 og var sá póstur sendur lögfræðingi þess. Fyrir Landsrétti og hér fyrir dómi hefur áfrýjandi haldið því fram að tilkynningin hafi á þessum tíma ekki verið móttekin fyrir hönd stjórnar félagsins. Því hafi fresturinn ekki byrjað að líða fyrr en daginn eftir þegar hluthöfum var send tilkynning um kaupin. Þessi málsástæða var ekki höfð uppi í héraði og kemst hún því ekki að fyrir æðri dómi, sbr. 2. mgr. 163. gr. og 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu gættu verður lagt til grundvallar að frestur vegna forkaupsréttar hafi byrjað að líða þegar tölvupósturinn barst Reiknistofu bankanna hf. Frestur áfrýjanda til að neyta forkaupsréttar var því liðinn þegar hann sendi tilkynningu sína þess efnis til félagsins með tölvupósti 18. maí 2016 klukkan 18.23, en telja ber dagafjölda miðað við þá stund dagsins sem talið er frá þegar hún liggur fyrir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. janúar 2015 í máli 27/2015. Þegar af þessari ástæðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og reynir þá ekki á hvort beina mátti tilkynningu um nýtingu forkaupsréttarins að Reiknistofu bankanna hf.

Eftir atvikum er rétt að málskostnaður á öllum dómstigum falli niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.

 

Sératkvæði

Viðars Más Matthíassonar

Ég er sammála meirihluta dómenda um það sem fram kemur í fyrstu þremur köflum dóms þeirra og fyrstu efnisgrein IV. kafla. Ég er einnig sammála niðurstöðunni um að staðfesta hinn áfrýjaða dóm, svo og um ákvörðun málskostnaðar. Ég er á hinn bóginn ósammála rökstuðningi þeirra og tel að hann eigi að vera eftirfarandi:

I

Í 21. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög segir að hluti í slíku félagi megi meðal annars selja nema annað leiði af lögum eða sé boðið í samþykktum félagsins. Í samþykktir megi þó aðeins setja ákvæði um viðskiptahömlur að því er hluti varðar sem séu í samræmi við ákvæði 22. og 23. gr. laganna eða sérstakra laga. Þá segir í 1. mgr. 22. gr. laganna að í samþykktum megi ákveða að við eigendaskipti að hlut önnur en við erfð eða búskipti skuli hluthafar eða aðrir hafa forkaupsrétt. Í samþykktum skuli þá vera nánari reglur um þetta efni og skuli þar meðal annars greina: ,,a. ... b. Ákvæði um frest er forkaupsréttarhafi hefur til að beita forkaupsrétti sínum sem lengstur má vera tveir mánuðir, og telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð.“ Í 3. mgr. greinarinnar er svo mælt fyrir um það að stjórn félags skuli þegar í stað greina forkaupsréttarhöfum skriflega frá tilkynningu um tilboð.

Reiknistofa bankanna hf. hefur nýtt sér áðurnefnda heimild laga nr. 2/1995 um að veita hluthöfum í félaginu forkaupsrétt að hlutum. Um það eru ákvæði í grein 2.5 í samþykktum félagsins, sem eru nánar útfærð í grein 2.8. Þar kemur fram að hluthafar í félaginu hafi forkaupsrétt í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Frestur forkaupsréttarhafa til að beita forkaupsrétti sínum sé 30 dagar og teljist hann frá tilkynningu stjórnar um tilboð.

Þá liggur fyrir að allir hluthafar í Reiknistofu bankanna hf. gerðu með sér hluthafasamkomulag 15. desember 2010, en þar var í grein 5.1 að finna ákvæði um forkaupsrétt. Í öðrum lið þeirrar greinar kom fram að forkaupsréttarhöfum skyldi þegar tilkynnt skriflega um fyrirhuguð viðskipti og það verð og skilmála sem lægi þeim til grundvallar. Í þriðja lið greinarinnar sagði: ,,Forkaupsréttarhafar skulu tilkynna seljanda um það hvort hann hyggist neyta forkaupsréttarins innan 30 daga frá því að honum barst sannanlega tilkynning um framkomið tilboð.“ Loks sagði í grein 11.1 í samkomulaginu að engar breytingar yrðu á því gerðar nema með skriflegum hætti og með samþykki allra aðila þess.

Í dómi Hæstaréttar 14. desember 2000 í máli nr. 285/2000 var skorið úr ágreiningi sem laut að beitingu forkaupsréttar í einkahlutafélagi, en í 13. og 14. gr. laga nr. 138/1994 um þau félög eru reglur sama efnis og gilda um hlutafélög að því leyti sem hér skiptir máli. Í málinu voru atvik þau, að eigandi hluta í einkahlutafélagi seldi þá. Í samþykktum félagsins voru ákvæði um að við eigendaskipti að hlutum í því öðlaðist stjórn félagsins fyrir þess hönd fyrst forkaupsrétt, en að því frágengu ættu hluthafar í A-flokki forkaupsrétt í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Hluthafinn, sem seldi, tilkynnti stjórn félagsins um söluna og ákvað stjórnin að neyta ekki forkaupsréttarins sem hún fór með og sendi í framhaldinu tilkynningu til annarra hluthafa um söluna og skilmála hennar. Þá var þeim hluthöfum sem neyta vildu forkaupsréttar bent á að hafa samband við félagið eigi síðar en tilgreindan dag, auk þess voru þeir, sem ekki vildu neyta réttarins, beðnir um að senda tilkynningu um það til félagsins. Tveir hluthafar höfðu samband beint við seljanda og tilkynntu honum að þeir ætluðu að neyta forkaupsréttar síns og gekk seljandi að liðnum fresti frá sölu á hlutunum til þeirra. Þriðji hluthafinn tilkynnti stjórn félagsins í samræmi við framangreinda tilkynningu hennar að hann ætlaði að neyta forkaupsréttar síns. Seljandi fékk á hinn bóginn ekki slíka tilkynningu frá honum innan þess frests sem veittur var. Þriðji hluthafinn höfðaði mál á hendur seljandanum og þeim tveimur hluthöfum sem á endanum keyptu hina fölu hluti. Í málinu var einkum deilt um hvort beina hefði átt tilkynningu um nýtingu forkaupsréttar til seljanda hlutanna eða stjórnar einkahlutafélagsins. Í dómi Hæstaréttar sagði að samkvæmt 14. gr. laga nr. 138/1994, sem að þessu leyti svarar til 22. gr. laga nr. 2/1995, væri stjórn hlutafélags ætlað nokkuð hlutverk í framkvæmd varðandi nýtingu forkaupsréttar. Í greininni væri meðal annars mælt fyrir um hámarksfrest til að beita forkaupsrétti sem mætti lengstur vera tveir mánuðir og teldist fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð í hlut. Einnig sagði að stjórnin skyldi þegar í stað greina forkaupsréttarhöfum skriflega frá tilkynningu um tilboð. Stjórninni væri þannig ætlað það hlutverk að koma vitneskju til hluthafa um að til sölu væri hlutur, er þeir hefðu forkaupsrétt að. Í lögunum væru á hinn bóginn ekki ákvæði um hliðstæða milligöngu stjórnar félagsins varðandi tilkynningar frá hluthöfum um nýtingu á forkaupsrétti sínum. Yrði það hlutverk félagsins heldur ekki leitt af því einu að hliðstæð efnisrök, og lægju að baki hinum lögákveðnu tilvikum, kynnu að mæla með slíkri milligöngu, enda væri slíkt skyldubundið hlutverk félagsstjórnar takmörkun á meginreglu um frelsi eiganda hlutar til að framselja hann. Í samþykktum einkahlutafélagsins væri ekki kveðið á um að stjórn félagsins hefði hlutverk varðandi móttöku tilkynninga um nýtingu forkaupsréttar frekar en ráðið yrði af framangreindum lagaákvæðum. Af þessu leiddi að stefnandi málsins teldist ekki hafa tilkynnt að hann hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn innan tilskilins frests þeim sem væri bær til að veita tilkynningunni viðtöku. Einkahlutafélagið hefði heldur ekki einhliða getað takmarkað forræði seljandans á framsali á hlutabréfum sínum með því að taka sér víðtækara hlutverk varðandi framkvæmd kaupa í skjóli forkaupsréttar en leiddi af lögum og samþykktum félagsins, en í því sambandi væri einnig til þess að líta að ekki hefði verið í ljós leitt að seljandanum hafi verið kunnugt um efni bréfsins að þessu leyti. Var því kröfu þess sem málið höfðaði hafnað.

II

Af því sem rakið hefur verið er ljóst að ákvæði 22. gr. laga nr. 2/1995 eru ófrávíkjanleg um það, sem í þeim greinir. Í því felst að upphaf þess frests, sem áfrýjandi hafði til þess að neyta forkaupsréttar síns, var 18. apríl 2016 klukkan 11.58 þegar tilkynning barst til stjórnar Reiknistofu bankanna hf. um sölu hluta Sambands íslenskra sparisjóða til stefnda. Þá liggur einnig fyrir að í samþykktum Reiknistofu bankanna hf. voru ekki ákvæði um víðtækara hlutverk stjórnar félagsins, en leiðir af lögum nr. 2/1995, um tilkynningar eða móttöku þeirra þegar leitað er til hluthafa um hvort þeir hyggist neyta forkaupsréttar síns.

Í áðurnefndu tölvubréfi Sambands íslenskra sparisjóða til Reiknistofu bankanna hf. þar sem tilkynnt var um sölu sambandsins á hlutum sínum í félaginu sagði meðal annars: ,,Óska eftir því með vísan í gr. 2.8 í samþykktum RB verði forkaupsréttarhöfum tilkynnt um samþykkt tilboð með undirritun þessara kaupsamninga í hluti... og SÍSP í  RB.“ Reiknistofa bankanna hf. sendi síðan tölvubréf 19. apríl 2016 klukkan 13.57 með tilkynningu til hluthafa þar sem upplýst var um kaupin og skilmála þeirra. Þá sagði í tölvubréfinu: ,,Samkvæmt grein 2.8. í samþykktum RB hafa hluthafar forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sín. Forkaupsréttarhafi hefur 30 daga frest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu stjórnar um tilboð. Eigi mega líða fleiri en þrír mánuðir frá því að kaup voru ákveðin þar til kaupverð er greitt.“ Með öðru tölvubréfi 18. maí 2016 klukkan 19.09 til hluthafa í Reiknistofu bankanna hf. var minnt á að frestur til að neyta forkaupsréttar rynni út í samræmi við grein 2.8 í samþykktum félagsins ,,á morgun, 19. maí 2016 kl. 13.57.“ Getið var nokkurra hluthafa sem tilkynnt hefðu að þeir féllu frá forkaupsrétti og að einn þeirra, áfrýjandi málsins, hefði tilkynnt að hann myndi nýta forkaupsréttinn. Loks sagði að Reiknistofu bankanna hf. væri ekki kunnugt um hvort ,,seljanda hafi borist beint tilkynning um nýtingu forkaupsréttar frá forkaupsréttarhöfum. Sé svo, er þess óskað að RB verði upplýst um það.“

Af því sem rakið hefur verið er ljóst að Reiknistofa bankanna hf. taldi að það væri hlutverk félagsins, og þá stjórnar þess, að taka við tilkynningum um hvort forkaupsréttar væri neytt. Það var í andstöðu við það hlutverk stjórnar sem mælt er fyrir um í 22. gr. laga nr. 2/1995. Samkvæmt því átti stjórn eingöngu að taka við tilkynningu um sölu hluta og senda forkaupsréttarhöfum upplýsingar um hana og skilmála. Í samræmi við almennar reglur um forkaupsrétt bar þeim, sem neyta vildi þess réttar, að beina um það tilkynningu til seljanda hlutanna, enda stofnaðist við það réttarsamband milli seljandans og þess sem slíka tilkynningu sendi. Þetta var einnig sá háttur, sem hluthafar höfðu með hluthafasamkomulagi 15. desember 2010 samið um að yrði á hafður þegar til álita kæmi hvort neyta skyldi forkaupsréttar við sölu hluta í félaginu. Hluthafasamkomulag þetta var annað tveggja skjala sem stefndi fékk afhent við undirritun kaupsamnings við Samband íslenskra sparisjóða um hlutina og undirgekkst hann að yfirtaka þau réttindi og þær skyldur sem þar var mælt fyrir um. Það var því ekki á færi stjórnar Reiknistofu bankanna hf. að mæla fyrir um að sá háttur skyldi á hafður að tilkynningar um að neyta forkaupsréttar skyldu sendar til stjórnar félagsins. Tilkynningu um að hann neytti forkaupsréttar átti því áfrýjandi að beina að Sambandi íslenskra sparisjóða og ef hann hefði gert það innan frests hefði stofnast réttarsamband milli þeirra um kaupin. Engin slík tilkynning barst Sambandi íslenskra sparisjóða fyrir 18. maí 2016 klukkan 11.58 og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur þegar af þeirri ástæðu.

 

 

Dómur Landsréttar 7. desember 2018.

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson, Hervör Þorvaldsdóttir og Vilhjálmur H. Vilhjálmsson.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar með áfrýjunarstefnu 13. apríl 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2018 í málinu nr. E-1014/2017.

2. Áfrýjandi krefst sýknu af öllum kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að rekin hafa verið samhliða tvö önnur mál milli sömu aðila þar sem ágreiningsefni eru sambærileg. 

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjandi, Sparisjóður Höfðhverfinga ses, greiði stefnda, Mentis ehf, 1.200.000 krónur málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

 

Sératkvæði

Vilhjálms H. Vilhjálmssonar

1. Ég er ósammála meirihluta dómenda um forsendur dómsins og niðurstöðu.

2. Um málsatvik og helstu ágreiningsefni málsins er vísað til hins áfrýjaða dóms.

3. Eins og þar kemur fram gerðu stefndi og Samband íslenskra sparisjóða með sér kaupsamning hinn 18. apríl 2016 um kaup á hlutafé í Reiknistofu bankanna hf. Í þeim samningi segir meðal annars: ,,4.2 Seljandi [Samband íslenskra sparisjóða] hefur undirritað eftirtalda samninga við aðra hluthafa og við félagið sjálft: 4.2.1 Samkomulag milli hluthafa félagsins, dags. 14. desember 2010, sem fylgir samningi þessum sem viðauki I; og 4.2.2 Hluthafasamning vegna Reiknistofu bankanna hf., dags. 15. desember 2010, sem fylgir samningi þessum sem viðauki II. Kaupandi hefur kynnt sér framangreinda samninga og tekur við öllum réttindum og skyldum seljanda samkvæmt þeim frá afhendingu hins selda.“

4. Með vísan til þessara viðauka, efnis samnings aðila og undirritunar er sannað að stefndi hafði kynnt sér bæði hluthafasamkomulag og samþykktir Reiknistofu bankanna hf. Þá var stefnda kunnugt um rétt forkaupsréttarhafa í Reiknistofu bankanna hf. til að ganga inn í kaupin og skilyrði fyrir því að forkaupsrétturinn yrði nýttur, bæði um 30 daga frestinn og frá hvaða tíma hann átti að reikna. Með undirritun sinni á kaupsamninginn er stefndi bundinn af samþykktum félagsins um forkaupsrétt hluthafa. Einnig má nefna að allir aðrir sem komu að viðskiptunum fóru eftir ákvæðum samþykktanna og svöruðu tilkynningu Reiknistofu bankanna hf. 19. apríl 2016 innan 30 daga frá því að tilkynningin var send út.

5. Í lögum nr. 2/1995 um hlutafélög er ekki að finna ákvæði um forkaupsrétt hluthafa en heimildarákvæði er í 22. gr. laganna. Af því ákvæði má ráða að samningur hluthafa um tilhögun forkaupsréttar gildir innan hvers félags, þó þannig að ákvæðið mælir fyrir um að forkaupsréttar skuli neytt innan tveggja mánaða frá því kaup eiga sér stað. Rúmast ákvæði samþykkta Reiknistofu bankanna hf. því innan þess ramma sem athafnafrelsi hluthafa samkvæmt 22. gr. laga nr. 2/1995 er sett.

6. Hvorki í 22. gr. laga nr. 2/1995 né annars staðar í lögunum er að finna ákvæði þess efnis að ákvæði greinarinnar séu ófrávíkjanleg, eins og héraðsdómur heldur fram. Ákvörðun hluthafa sem fram kemur í samþykktum og hluthafasamkomulagi ræður.

7. Orðið dagur hefur fasta merkingu í íslensku lagamáli og má nefna í því sambandi ákvæði laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála um stefnufrest og áfrýjunarfrest. Með orðinu er átt við heilan dag, 24 klukkustundir. Áfrýjandi hafði því frest til miðnættis 19. maí 2018 til að neyta forkaupsréttar að umræddum hlutum. Þar sem áfrýjandi tilkynnti þann 18. maí 2018 að hann myndi neyta forkaupsréttar að hlutunum gekk hann inn í kaupsamning stefnda og Sambands íslenskra sparisjóða og varð eigandi hlutanna. Tel ég því einsýnt að sýkna beri áfrýjanda af öllum kröfum stefnda í málinu og dæma stefnda til að greiða honum málskostnað, bæði í héraði og fyrir Landsrétti.

 

 Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2018.

Mál þetta var höfðað með gagnstefnu birtri 26. apríl 2017 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð föstudaginn 2. mars sl. Stefnandi er Mentis ehf., Hverafold 31, Reykjavík. Stefndi er Sparisjóður Höfðhverfinga ses., Túngötu 3, Grenivík. Sambandi íslenskra sparisjóða, Glerárgötu 36, Akureyri og Reiknistofu bankanna hf., Katrínartúni 2, Reykjavík, er stefnt til réttargæslu.

Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennt verði að hann sé réttur eigandi að 1.860.187 hlutum, en til vara 1.830.052 hlutum, í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf., að nafnvirði 1 króna hver, sem stefnandi keypti af réttargæslustefnda Sambandi íslenskra sparisjóða með kaupsamningi 18. apríl 2016. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu sem hafa engar kröfur uppi fyrir sitt leyti.

Með úrskurði héraðsdóms 16. október 2017 var málinu í heild vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2017 í máli nr. 695/2017 var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi að því er varðaði frávísun á gagnsök, Mentis ehf., gegn Sparisjóði Höfðhverfinga ses. og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar. Var heiti málsins og tilgreiningu aðila breytt til samræmis við þetta með samþykki aðila við fyrrgreinda aðalmeðferð málsins 2. mars sl.

 

Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvika

Stefnandi og réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða gerðu með sér samning um kaup hins fyrrnefnda á 1.860.187 hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. með þeim samningi sem vísað er til í kröfugerð stefnanda. Ekki er um það deilt að stefndi, sem hluthafi í félaginu, naut forkaupsréttar við söluna. Lýtur ágreiningur aðila að því hvort stefndi hafi nýtt sér forkaupsrétt sinn með lögmætum hætti með yfirlýsingu til réttargæslustefndu Reiknistofu bankanna hf. í tölvubréfi 18. maí 2016 og þannig gengið með gildum hætti inn í kaupin. Málsatvik eru að meginstefnu ágreiningslaus.

A

Nánari tildrög málsins eru þau að 18. apríl 2016 gerðu fyrirsvarsmaður stefnanda og réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða með sér samning um kaup hins fyrrnefnda á 1.860.187 hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. að nafnvirði 1 króna hver. Kaupverð hlutanna nam 20.206.873 króna og skyldi það greitt í reiðufé við afhendingu hins selda. Samkvæmt kaupsamningnum gerði fyrirsvarsmaðurinn samninginn fyrir hönd óstofnaðs einkahlutafélags, sem yrði að fullu í hans eigu og tæki við öllum réttindum og skyldum hans sem kaupanda. Ekki er um það deilt að téð félag fyrirsvarsmannsins er stefnandi, sem mun hafa verið stofnaður 30. apríl 2016, og tók það við réttindum og skyldum samkvæmt samningnum. Sama dag, 18. apríl 2016, gerði stefndi annan kaupsamning við Sparisjóð Austurlands hf. um kaup á hlutum sparisjóðsins í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. Er annað dómsmál rekið samhliða máli þessu vegna þeirra viðskipta og forkaupsréttar stefnda vegna þeirra.

Samkvæmt grein 3.1 í fyrrgreindum kaupsamningi skyldi réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða afhenda kaupanda hið selda fimm dögum eftir að „30 daga forkaupsréttarfrestur samkvæmt gr. 2.8. í samþykktum félagsins [þ.e. Reiknistofu bankanna hf.] rennur út.“ Í grein 3.3 sagði að aðilar myndu tilkynna eigendaskipti að hinu selda til hluthafaskrár félagsins við afhendingu. Samkvæmt grein 4.1 samningsins átti kaupandi að taka við öllum réttindum og skyldum „samkvæmt hinu selda, þ.m.t. rétti til arðgreiðslna, jöfnunarhluta, áskriftar að nýjum hlutum og útborgunar vegna lækkunar hlutafjár félagsins, frá afhendingu hins selda. Þá átti kaupandi frá afhendingu hins selda að taka við réttindum og skyldum seljanda samkvæmt tveimur samningum, sem seljandi hafði undirritað og gert við aðra hluthafa og við hið selda félag, sbr. grein 4.2 kaupsamningsins. Nánar tiltekið var, annars vegar, um að ræða samkomulag 14. desember 2010 milli tiltekinna hluthafa og hins vegar hluthafasamkomulag 15. sama mánaðar. Þessir samningar fylgdu kaupsamningnum sem viðaukar.

Í grein 2.8 í samþykktum réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. sagði eftirfarandi: „Hluthafar hafa forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Forkaupsréttarhafi hefur 30 daga frest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu stjórnar um tilboð. Eigi mega líða fleiri en þrír mánuðir frá því kaup voru ákveðin þar til kaupverð er greitt.

Í grein 5.1 fyrrgreinds hluthafasamkomulags voru einnig ákvæði um forkaupsrétt hluthafa réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. Í grein 5.1.1 sagði meðal annars eftirfarandi: „Samþykki hlutahafi sölu hluta sinna í félaginu, að hluta til eða í heild, skulu aðrir hluthafar eiga forkaupsrétt að hinum seldu hlutum í réttu hlutfalli við hlutafjáreign sína, í samræmi við ákvæði samþykkta félagsins. Kjósi einn eða fleiri forkaupsréttarhafa að neyta ekki forkaupsréttar skal réttur hinna aukast í réttu hlutfalli við hlutafjáreign.“ Grein 5.1.2 var svohljóðandi: Forkaupsréttarhöfum skal þegar tilkynnt skriflega um fyrirhuguð viðskipti og það verð og skilmála sem liggja þeim grundvallar. Skulu forkaupsréttarhafar eiga rétt á því að ganga inn í kauptilboð á því verði og með þeim skilmálum sem náðst hefur samkomulag um milli seljanda og kaupanda, sbr. þó ákvæði samþykkta félagsins.“ Í grein 5.1.3 sagði eftirfarandi: „Forkaupsréttarhafar skulu tilkynna seljanda um það hvort hann hyggist neyta forkaupsréttarins innan 30 daga frá því að honum barst sannanlega tilkynning um framkomið tilboð.“

B

Með bréfi réttargæslustefnda Samband íslenskra sparisjóða 18. apríl 2016, sem sent var réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. með tölvubréfi kl. kl. 11:58 sama dag, tilkynnti sambandið að það hefði samþykkt það tilboð í hlut sambandsins í félaginu sem áður er lýst. Var stefnandi þar tilgreindur sem kaupandi. Með vísan til greinar 2.8 í samþykktum félagsins óskaði réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða einnig eftir því að félagið tilkynnti hluthöfum án tafar um hið samþykkta tilboð.

Daginn eftir eða 19. apríl 2016 kl. 13:57 sendi lögfræðingur réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. út tölvubréf til hluthafa þar sem tilkynnt var um fyrrgreint samþykki réttargæslustefnda Samband íslenskra sparisjóða á tilboði stefnanda. Í bréfinu sagði eftirfarandi: „Samkvæmt grein 2.8 í samþykktum RB hafa hluthafar forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Forkaupsréttarhafi hefur 30 daga frest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu stjórnar um tilboð.“ Með tölvubréfinu fylgdu bréf réttargæslustefnda Samband íslenskra sparisjóða hf. til félagsins frá 18. apríl 2016 sem og kaupsamningur sjóðsins og stefnanda.

Hinn 18. maí 2016 sendi stefnandi tilkynningu til réttargæslustefnda Samband íslenskra sparisjóða um að stefnandi, sem eigandi að 5,37% hluta í Reiknistofu bankanna hf., hefði ákveðið að neyta forkaupsréttar að öllum þeim hlutum sem félaginu væri heimilt að kaupa.

Hinn 18. maí 2016, kl. 18:23, sendi fyrirsvarsmaður stefnda tölvubréf til réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. vegna tilkynningarinnar frá 19. apríl s.á., með eftirfarandi orðum: „Sparisjóður Höfðhverfinga hefur ákveðið að nýta forkaupsrétt sinn vegna neðangreindra kaupsamninga, milli Sambands íslenskra sparisjóða annars vegar og Sparisjóð Austurlands hins vegar við Mentis ehf.“. Síðar sama dag eða kl. 19.09, sendi lögfræðingur réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. hluthöfum tilkynningu þar sem minnt var á að frestur forkaupsréttarhafa rynni út 19. maí 2016 kl. 13:57. Jafnframt var upplýst að stefndi hefði tilkynnt að hann hygðist nýta forkaupsrétt sinn.

Hinn 19. maí 2016 sendi lögfræðingur réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. hluthöfum tilkynningu þar sem vísað var til fyrri tilkynningar vegna forkaupsréttar sem send var hluthöfum félagsins „í umboði Sparisjóðs Austurlands hf. og Sambands íslenskra Sparisjóða“. Þar kom fram að frestur til að nýta forkaupsrétt hefði runnið út þá um daginn kl. 13:57. Jafnframt kom þar fram að stefndi hefði tilkynnt að hann hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn. Þá sagði að meðfylgjandi tölvubréfinu væri skeyti frá „Sparisjóði Austurlands hf. og Sambandi íslenskra sparisjóða til RB þar sem tilkynnt er um póst frá Gísla Heimissyni, f.h. Mentis ehf. um að þeir hyggist nýta forkaupsrétt sinn og svarskeyti RB í tilefni þess, […] Bendir RB á að þeir sem nefndir séu í skeyti Sparisjóðs Austurlands og Sambandi íslenskra sparisjóða séu ekki skráðir hluthafar og eigi því ekki forkaupsrétt“.

Ekki er um það deilt að stefnandi hefur greitt réttargæslustefnda Sambandi íslenskra sparisjóða umsamið kaupverð fyrir hina keyptu hluti í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. og hafa hlutirnir verið afhentir stefnanda. Á hinn bóginn hefur réttargæslustefndi Reiknistofa bankanna hf. ekki skráð stefnanda sem eiganda hlutanna í hlutaskrá vegna ágreinings málsaðila. Í gagnstefnu er því lýst að af þessum sökum sé stefnanda nauðsynlegt að höfða mál þetta til viðurkenningar á því að hann njóti eignarréttar að hinu keypta hlutafé í samræmi við ákvæði kaupsamningsins 18. apríl 2016.

Ekki var um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.

 

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína á því að hann njóti eignarréttar að hinum keyptu hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. sem hann hafi þegar fengið afhenta. Því er mótmælt að stefndi hafi, svo gilt sé, nýtt ætlaðan forkaupsrétt sinn að umræddum hlutabréfum. Stefnandi leggur á það áherslu að við úrlausn um forkaupsrétt stefnda og beitingu hans verði almennt að horfa til þess að forkaupsréttur feli í sér takmörkun á samningsfrelsi og eignarrétti. Verði því slíkur réttur jafnan ekki skýrður rýmkandi gagnvart eiganda hagsmuna og viðsemjanda hans.

Stefnandi vísar til þess að stefndi hafi ekki neytt forkaupsréttar innan 30 daga tímafrests samkvæmt grein 2.8 samþykkta félagsins. Hafi 30 daga frestur til nýtingar réttarins verið runninn út þegar stefndi beindi tilkynningu sinni til réttargæslustefnda 18. maí 2016. Stefnandi vísar í þessu sambandi til b-liðar 1. mgr. 22. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög þar sem kveðið er á um að í samþykktum félags skuli vera ákvæði um „frest er forkaupsréttarhafi hefur til að beita forkaupsrétti sínum sem lengstur má vera tveir mánuðir, og telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð.“ Samkvæmt tilvísuðu lagaákvæði, sem telja verði ófrávíkjanlegt varðandi upphafstíma slíks frests, hafi 30 daga frestur samkvæmt gr. 2.8 samþykktanna byrjað að líða 18. apríl 2016 kl. 11:58, þ.e. þegar réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða tilkynnti réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. um kaupin. Jafnvel þótt miðað væri við 30 daga tímafrests til nýtingar á forkaupsrétti frá „tilkynningu stjórnar“ telur stefnandi að fresturinn hafi verið liðinn 18. maí 2016, kl. 18:23. Engin haldbær rök séu til þess að miða upphaf 30 daga tímafrests, sbr. gr. 2.8 samþykktanna, við næsta dag á eftir 18. apríl 2016.

Stefnandi byggir málatilbúnað sinn einnig á því að stefndi hafi ekki beint tilkynningu um nýtingu forkaupsréttar til aðila sem var bær til veita henni viðtöku að lögum, þ.e. réttargæslustefnda Sambandi íslenskra sparisjóða. Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að gera nánari grein fyrir málsástæðum og lagarökum stefnanda varðandi þessi atriði eða varakröfu stefnanda.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að krafa stefnanda samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geti ekki beinst að stefnda.  Jafnframt sé aðildarskortur til sóknar þar sem réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða sé ekki stefnandi í málinu, en sjóðurinn sé skráður eigandi þeirra hluta sem krafa stefnanda byggist á. Þegar af þessum ástæðum beri að sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. 

Stefndi grundvallar sýknukröfu sína að öðru leyti á því að hann hafi nýtt sér forkaupsrétt að hinum umdeildu hlutum með lögmætum hætti og sé því réttur eigandi þeirra. Óumdeilt sé að hann njóti forkaupsréttar að hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. á grundvelli samþykkta félagsins, hluthafasamkomulags og laga um hlutafélög. Stefndi hafi tilkynnt um nýtingu forkaupsréttarins og greitt kaupverð umræddra hluta inn á vörslureikning, þar sem greiðslufyrirmæli hefðu ekki borist frá seljanda. Þannig hafi stefndi efnt skyldur sínar, sem forkaupsréttarhafi, að öllu leyti.

Stefndi vísar til þess að hann hafi nýtt forkaupsrétt sinn innan tímamarka. Hann telur að bæði ákvæði samþykkta réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. og fyrrgreint hluthafasamkomulag mæli skýrlega fyrir um að fresturinn teljist frá tilkynningu stjórnar um tilboð og tilkynna skuli um nýtingu forkaupsréttarins innan 30 daga frá því að sannanlega er tilkynnt um tilboðið. Stefnda hafi ekki verið tilkynnt um tilboðið með sannanlegum hætti fyrr en 19. apríl 2016. Þegar af þeirri ástæðu sé augljóst að tilkynning stefnda um nýtingu forkaupsréttarins 18. maí 2016 hafi verið vel innan tímamarka. Stefndi áréttar að hann telji að grein 2.8 í samþykktum réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. standist lög. Ákvæði b-liðar 1. mgr. 22. gr. laga um hlutafélög fjalli um hámarksfrest við nýtingu forkaupsréttar, en þar sé ekki að finna ófrávíkjanlega reglu um upphaf frestsins. Málsástæða stefnanda að þessu leyti sé í ósamræmi við ákvæðið og einnig í hróplegu ósamræmi við framkvæmd þeirra viðskipta sem hér um ræði. Stefndi mótmælir málsástæðu stefnanda á þá leið að fresturinn hafi verið liðinn jafnvel þótt miðað sé við tilkynningu réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. 19. apríl 2016 og þeirri fullyrðingu að við þær aðstæður hafi 30 dagar verið liðnir 18. sama mánaðar. Telur hann að fresturinn hafi í öllu falli ekki runnið út fyrr en í fyrsta lagi á miðnætti aðfaranætur 20. maí 2016 eða að morgni þess dags.

Stefndi hafnar einnig þeirri málsástæðu stefnanda að hann hafi ekki beint tilkynningu um nýtingu forkaupsréttarins til aðila sem var bær til að veita henni viðtöku. Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að gera nánari grein fyrir málsástæðum og lagarökum stefnda um þessi atriði eða málsástæðum og lagarökum stefnda vegna varakröfu stefnanda.

Niðurstaða

Af málatilbúnaði stefnda verður ráðið að hann telji sig hafa orðið eiganda að þeim hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf., sem vísað er til í kröfugerð stefnanda, á grundvelli fyrrgreindrar yfirlýsingar sinnar um beitingu forkaupsréttar 18. maí 2016. Eins er ljóst af gögnum málsins að réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða hefur gert samning um sölu hlutanna til stefnanda og er sá samningur meðal gagna málsins. Verður ekki önnur ályktun dregin af gögnum málsins en að þessi réttargæslustefndi, sem ekki hefur látið málið til sín taka, telji sig ekki lengur eiganda hlutanna þrátt fyrir að vera skráður sem slíkur á hluthafaskrá. Liggur og fyrir að réttargæslustefndi Reiknistofa bankanna hf. hefur, vegna ágreinings málsaðila, synjað um skráningu stefnanda sem eiganda hlutanna í hluthafaskrá. Fellst dómurinn því ekki á að réttur aðili til sóknar í málinu sé réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða þannig að sýkna beri stefnda af kröfu stefnanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Samkvæmt 22. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög má í samþykktum félags ákveða að við eigendaskipti að hlut önnur en við erfð eða búskipti skuli hluthafar eða aðrir hafa forkaupsrétt. Í samþykktum skulu þá vera nánari reglur um þetta efni og skal þar meðal annars greina ákvæði um frest er forkaupsréttarhafi hefur til að beita forkaupsrétti sínum sem lengstur má vera tveir mánuðir, og telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð, sbr. b-lið 1. mgr. greinarinnar. Þessi heimild var nýtt með grein 2.8 í samþykktum réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. og grein 5 í áðurlýstum hluthafasamningi. Er ekki um það deilt að þar er gert ráð fyrir því að þessi frestur sé 30 dagar en aðila greinir hins vegar á um það við hvað beri að miða upphaf frestsins.

Ákvæði 22. gr. laga nr. 2/1995 eru ófrávíkjanleg, þar á meðal reglan um upphaf frests hluthafa til að nýta forkaupsrétt samkvæmt samþykktum félags. Af fyrrgreindu ákvæði, svo og 3. mgr. greinarinnar, verður dregin sú ályktun að stjórn félags sé ætlað það hlutverk að taka við tilkynningu um samþykkt tilboð og jafnframt að koma upplýsingum um það til hluthafa. Sömu ákvæði bera hins vegar ótvírætt með sér að upphaf frests til að nýta forkaupsrétt miðist við tilkynningu til stjórnar félags um tilboð, en ekki við tilkynningu stjórnarinnar til hluthafa sem fara skal fram þegar í stað. Er hlutverk stjórnar félags, að viðlagðri ábyrgð samkvæmt lögum nr. 2/1995 og almennum reglum, þar af leiðandi einskorðað við að tilkynna hluthöfum þegar í stað um tilboð á grundvelli hluthafaskrár félags. Geta ákvæði í samþykktum réttargæslustefnda Reiknistofunnar eða hluthafasamningi ekki haggað við fortakslausri reglu laganna um upphaf frests hluthafa til að nýta sér forkaupsrétt. Því síður gat stjórn téðs réttargæslustefnda vikið einhliða frá þessum fyrirmælum laganna með tilkynningu sinni til hluthafa 19. apríl 2016.

Samkvæmt framangreindu verður að leggja til grundvallar úrlausn málsins að frestur stefnda til að nýta sér forkaupsrétt sinn vegna áðurlýstra kaupa stefnanda og réttargæslustefnda Samband íslenskra sparisjóða hafi byrjað að líða 18. apríl 2016. Hvorki af lögum nr. 2/1995 né öðrum réttarheimildum verður dregin sú ályktun að við nánari ákvörðun upphafstímamarks frestsins beri að miða við annan tíma dags en rauntíma móttöku tilkynningar, enda liggi sá tími fyrir. Verður því að skilja framangreint ákvæði bókstaflega á þá leið að þar sem fyrir liggur með vissu hvenær dags tilkynning hefur borist stjórn félags beri að miða við þá tímasetningu. Samkvæmt þessu rann frestur stefnda, samkvæmt samþykktum réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna og hluthafasamningi, til að nýta sér forkaupsrétt sinn vegna áðurlýstrar sölu hlutabréfa út 18. maí 2016 kl. 11:58 þegar liðnir voru réttir 30 dagar frá því réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða tilkynnti stjórn félagsins um söluna. Var frestur til að neyta forkaupsréttar því liðinn þegar stefndi tilkynnti um nýtingu réttarins til stjórnar réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. 18. maí 2016 kl. 18:23. Af þessari ástæðu gat tilkynning stefnda um nýtingu forkaupsréttar ekki haft þau áhrif að skapa honum eignarrétt að téðum hlutum.

Samkvæmt þessu, svo og að teknu tilliti til áðurlýstrar afstöðu réttargæslustefnda Samband íslenskra sparisjóða, þykir stefnandi hafa fært nægilegar sönnur á eignarrétt sinn að hinum umdeildu hlutum. Verður því fallist á kröfu hans um viðurkenningu eignarréttar, svo sem nánar greinir í dómsorði og þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort stefnda var rétt að beina tilkynningu um nýtingu forkaupsréttarins til réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf.

Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 sem þykir hæfilega ákveðinn 1.500.000 króna að teknu tilliti til virðisaukaskatts og frávísunarþáttar málsins.

Af hálfu stefnanda flutti málið Andri Árnason lögmaður.

Af hálfu stefnda flutti málið Þórir Júlíusson lögmaður.                                                                        

Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Eignarréttur stefnanda, Mentis ehf., að 1.860.187 hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf., að nafnvirði 1 króna hver, sem hann keypti af réttargæslustefnda Sambandi íslenskra sparisjóða með kaupsamningi 18. apríl 2016., er viðurkenndur.

Stefndi, Sparisjóður Höfðhverfinga ses., greiði stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað.