Print

Mál nr. 8/2020

A (Þorsteinn Einarsson lögmaður)
gegn
B, C og D (Árni Ármann Árnason lögmaður)
Lykilorð
  • Kærumál
  • Opinber skipti
  • Dánarbússkipti
  • Kaupmáli
  • Eignarréttur
  • Sameign
  • Erlend réttarregla
  • Lagaskil
Reifun

Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem krafa barna E heitins um að tiltekin fasteign í Bandaríkjunum félli undir opinber skipti á dánarbúi E var tekin til greina. A, eiginkona E, kærði úrskurð Landsréttar til Hæstaréttar og krafðist viðurkenningar á því að fasteignin félli ekki undir skipti á dánarbúi E. Ágreiningur aðila laut að því hvort að um eignarhald á fasteigninni færi eftir ákvæðum íslenskra lagareglna eða laga í Suður Karólínu fylki í Bandaríkjunum um svokallað JTWROS sem fæli í sér að við andlát skammlífari sameiganda ljúki eignarrétti hans og fasteignin falli þar með óskipt til hins langlífari. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt ólögfestum lagaskilareglum væri sú meginregla talin gilda að um erfðir færi eftir reglum þess lands þar sem arfleiðandi átti síðast heimilisfesti. Sé í lögum erlends ríkis, þar sem eign er, mælt fyrir um sérstakar reglur varðandi slíkar eignir, sem komi í stað almennra reglna, víki meginreglan fyrir sérreglunni og beri þá að beita um eignina lögum þess lands þar sem hún er. Þegar sakarefni eða málsaðilar hafi slík tengsl við erlent ríki, að til beitingar reglna þess ríkis komi fyrir íslenskum dómstólum um sakarefnið í heild eða að hluta, þurfi að heimfæra lagareglur um hið erlenda lögfræðilega fyrirkomulag sem um ræðir til réttarsviðs en við slíka heimfærslu beri almennt að styðjast við lög dómstólslandsins. Ef hið erlenda fyrirkomulag sé mjög ólíkt því sem tíðkast í dómstólslandinu eða þekkist jafnvel ekki þar geti þó verið varhugavert eða orkað tvímælis að heimfæra það til annars réttarsviðs en þess sem miðað er við í því erlenda ríki þar sem reglan á uppruna sinn. Geti við þær aðstæður verið réttlætanlegt að víkja frá meginreglunni um að heimfærsla til réttarsviðs lúti lögum dómstólslandsins og láta hana þess í stað ráðast af lögum í hinu erlenda ríki. Taldi Hæstiréttur að A hefði með framlagðri matsgerð dómkvadds manns sannað tilvist og efni þeirra bandarísku lagareglna sem málatilbúnaður hennar var reistur á. Jafnframt taldi Hæstiréttur að A hefði sannað að til eignarhalds hennar og E á fasteigninni hefði í upphafi stofnast í samræmi við umræddar lagareglur og að eignarréttur E hefði við andlát hans færst óskiptur yfir til hennar samkvæmt sömu reglum. Var krafa A um að fasteignin í Bandaríkjunum félli ekki undir opinber skipti á dánarbúi E því tekin til greina.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir, Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar 2. janúar 2020 en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 19. desember 2019.

Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að fasteignin [...], Suður Karólínu í Bandaríkjunum, falli ekki undir skipti á dánarbúi E. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðilar greiði sér óskipt kostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 13. maí 2020.

I

Í málinu greinir aðila á um hvort fasteignin [...], Suður Karólínu í Bandaríkjunum, falli undir skipti á dánarbúi E sem lést [...]. Krafa sóknaraðila sem er eftirlifandi maki E er á því reist að um eignarhald á fasteigninni fari eftir ákvæðum laga í Suður Karólínu um svokallað „joint tenancy with the right of survivorship“, skammstafað JTWROS. Fasteignin hafi frá upphafi verið skráð eign þeirra beggja, E og sóknaraðila, samkvæmt JTWROS-reglunum. Fasteign sem lúti þeim reglum sé í óskiptri sameign tveggja eða fleiri. Við andlát skammlífari sameiganda ljúki eignarrétti hans og falli fasteignin þá óskipt til hins langlífari. Samkvæmt reglum alþjóðlegs einkamálaréttar, sem séu hluti íslensks landsréttar, beri hvað eignarrétt yfir fasteignum varðar að beita reglum þess lands þar sem fasteignin er, sem í þessu tilviki séu reglur í Suður Karólínu fylki í Bandaríkjunum, sbr. meðal annars 3. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar.

Varnaraðilar, sem eru börn E af fyrra hjónabandi, telja á hinn bóginn að þar sem E og sóknaraðili hafi verið íslenskir ríkisborgarar og með lögheimili á Íslandi eigi erfðalög nr. 8/1962 og lög nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. að gilda um dánarbússkiptin í heild og umrædd fasteign að koma til skipta samkvæmt þeim lögum. E og sóknaraðili hafi gert með sér kaupmála [...], sjö árum eftir að meint samkomulag um „joint tenancy with the right of survivorship“ eigi að hafa verið gert. Verði litið svo á að stofnast hafi til eignarréttar á grundvelli JTWROS- reglnanna milli sóknaraðila og E við kaup fasteignarinnar sé í öllu falli ljóst að þeirri eignarréttarskipan hafi lokið við gerð kaupmálans.

Með úrskurði héraðsdóms var fallist á kröfu sóknaraðila um að umrædd fasteign skyldi ekki falla undir skipti á dánarbúinu en Landsréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu í hinum kærða úrskurði. Kæruleyfi var veitt 27. janúar 2020 á grundvelli 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem úrslit málsins um það hvort beita eigi bandarískum eða íslenskum lögum um ágreining málsaðila gæti haft fordæmisgildi.

II

1

E var tvíkvæntur. Með fyrri konu sinni eignaðist hann þrjú börn fædd árin [...] og eru þau varnaraðilar málsins. Fyrra hjónabandi E mun hafa lokið árið [...] og árið [...] eignaðist hann barn með sóknaraðila. E og sóknaraðili gengu í hjónaband á Íslandi [...] og gerðu með sér kaupmála [...]. Í honum kemur fram að sumarbústaður að Nesjavöllum í Grímsnes- og Grafningshreppi skuli vera séreign sóknaraðila en um aðrar eignir þeirra fari eftir almennum reglum hjúskaparlaga. Sameiginlegt heimilisfang E og sóknaraðila eftir að þau gengu í hjónaband var á Íslandi.

Samkvæmt bréfi utanríkisráðuneytisins [...] var sóknaraðili á árunum [...] til [...] staðarráðin við [...] hjá [...] og á [...] í [...] en hún hafði þá verið búsett í Bandaríkjunum um nokkurra ára skeið. Hún kom til starfa við [...] í [...] í lok [...] og var þar til ársloka [...]. Í bréfi ráðuneytisins segir að sóknaraðili hafi fengið ársleyfi frá störfum árið [...] til að vera með maka sínum, E, þegar hann fluttist til [...] frá [...] það ár. Sóknaraðili hafi svo aftur komið til starfa við [...] í [...] í [...] árið [...] og starfað þar til [...] þegar hún fór á eftirlaun. Um störf E í Bandaríkjunum segir í bréfi ráðuneytisins að hann hafi hafið störf í [...] árið [...] að loknu námi í Bandaríkjunum. Hann hafi orðið [...] við [...] hjá [...] í [...] árið [...] og starfað þar sem slíkur til ársins [...]. Frá árinu [...] til ársins [...] hafi E starfað við [...] í [...] og frá árinu [...] til ársins [...] í [...]. Þá hafi E fylgt maka sínum, sóknaraðila, þegar hún fór til starfa í [...] í [...] árið [...] og dvalið þar með henni út árið [...].

2

Á árinu [...] festu E og sóknaraðili kaup á íbúð þeirri sem um er deilt í málinu en hún er staðsett [...], Suður Karólínu í Bandaríkjunum. Kaupsamningur um eignina ber fyrirsögnina [...] og er hann dagsettur [...]. Í honum kemur fram að kaupendur séu [...] segir að [...]

Afsal seljanda (Title to real estate) vegna umræddra kaupa var gefið út [...]. Í því kemur fram að eigninni sé afsalað til [...] Í afsalinu er tilgreint að heimilisfang afsalshafa sé [...] Afsalið ber með sér að sama dag og það var gefið út var það vottað af lögbókanda í Suður Karólínu (Notary Public for SC) og skráð opinberri skráningu í [...] í Suður Karólínu. Þá er meðal gagna málsins eiðsvarin yfirlýsing lögmanns kaupendanna þess efnis að kaupin um íbúðina hafi átt sér stað og kaupverðið sé að fullu greitt og er yfirlýsing lögmannsins staðfest með áritun lögbókanda [...].

Sem fyrr greinir lést E [...]. Í málinu er ágreiningslaust að eftir andlát hans lét sóknaraðili breyta skráningu á eignarhaldi íbúðarinnar yfir á sitt nafn en það hafði eins og áður er fram komið verið skráð á nöfn þeirra beggja. Meðal gagna málsins er skjal sem hefur að geyma yfirlit um skráða eigendur íbúðarinnar að [...] og er sóknaraðili þar ein skráð sem núverandi eigandi.

3

Á árunum [...] og [...] stofnuðu E og sóknaraðili tvo bankareikninga í Bandaríkjunum, annan í Bank of America og hinn í Merrill Lynch sem síðar varð Merrill Edge. Í hæstaréttarmáli nr. 7/2020, sem er milli sömu aðila og þetta mál, er deilt um hvort innstæður á bankareikningunum falli undir skipti á dánarbúi E, og er dómur í því máli kveðinn upp í dag samhliða dómi í þessu máli.

4

 Dánarbú E var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur [...] og nafngreindur lögmaður skipaður skiptastjóri. Í bréfi hans [...] til Héraðsdóms Reykjavíkur kom fram að ágreiningur væri milli sóknaraðila og varnaraðila um hvort fasteignin [...], félli undir dánarbússkiptin og væri þeim ágreiningi vísað til héraðsdóms til úrlausnar eftir 122. gr. laga nr. 20/1991. Í bréfinu kemur fram að sóknaraðili haldi því fram að samkvæmt ákvæðum laga í Bandaríkjunum falli fasteignin ekki undir dánarbússkiptin heldur beint til sóknaraðila og beri að beita bandarískum reglum í því tilviki. Varnaraðilar haldi því á hinn bóginn fram að íslensk lög gildi um allar eignir hins látna hvort sem þær sé að finna á Íslandi eða annars staðar og falli fasteignin því undir dánarbússkiptin jafnt sem aðrar eignir hins látna. Með bréfi skiptastjóra til héraðsdóms fylgdi greinargerð lögmanns sóknaraðila [...] til skiptastjóra. Í henni færir lögmaðurinn fram rök sóknaraðila fyrir því að um fasteignina gildi bandarísk lög og falli hún samkvæmt þeim ekki undir skipti á dánarbúinu. Í því sambandi vísar lögmaðurinn meðal annars til ritsins Erfðaréttur eftir Ármann Snævarr þar sem segi að ef sérreglur gildi um erfðir að tilteknum fasteignum erlendis verði íslenskir dómstólar væntanlega að beita þeim erlendu réttarreglum er við eigi.

Ágreiningsmál um dánarbússkiptin var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur [...] og er það mál hér til úrlausnar. Sóknaraðili lagði fram greinargerð af sinni hálfu 7. september 2018 og greinargerð varnaraðila var lögð fram 9. nóvember sama ár. Í þinghaldi 21. desember 2018 lagði sóknaraðili fram matsbeiðni en breytti matsspurningu með bókun í þinghaldi 25. janúar 2019. Í þinghaldi 28. sama mánaðar var Víðir Smári Petersen lögmaður kvaddur til að framkvæma hið umbeðna mat og var matsgerð hans 18. febrúar 2019 lögð fram í þinghaldi 27. mars 2019.

III

Spurningar þær sem lagðar voru fyrir matsmanninn Víði Smára Petersen voru eftirfarandi: „Spurning 1. Hvaða réttarreglur gilda í rétti Suður Karólínu fylkis í Bandaríkjunum (tilvist og efni) um kaupsamninga um fasteign sem kveða á um að um fasteign gildi sameiginlegt eignarhald með erfðarétti (e. joint tenancy with the right of survivorship) (SC Code 27-7-40 Creation of joint tenancy; filing; severance). Spurning 2. Þess er óskað að matsmaður lýsi hinni erlendu réttarreglu og láti í ljós rökstutt álit á efni hennar og þá hvernig fari um eignarhald á fasteign sem um gildi „joint tenancy with the right of survivorship“ við andlát annars sameiganda fasteignarinnar. Þess er óskað að matsmaður skoði og meti efni réttarreglunnar miðað við tímabilið 2002 til 2017.“

Í matsgerðinni tilgreinir matsmaður í upphafi hvaða gögn hann hafi haft til hliðsjónar við samningu hennar. Í kafla undir fyrirsögninni „Almennt um regluna og uppruna hennar“ segir að matsgerðin fjalli um réttarreglu sem nefnist „joint tenancy with the right of survivorship“, skammstafað, JTWROS, en mælt sé fyrir um hana í 40. gr., 7. kafla, 27. þáttar lögbókar Suður Karólínu (Section 40, Chapter 7, Title 27 of the SC Code of Laws). Í bandarískum rétti sé að finna ýmis eignarform sameigenda en algengustu tegundirnar séu JTWROS og „Tenancy in Common“, skammstafað TIC. Fyrir aldamótin 2000 hafi eignarformið JTWROS sjaldan verið notað í Suður Karólínu vegna þess að lögin sem átt hafi við hafi verið óljós. Á árinu 2000 hafi verið sett sérstök löggjöf varðandi JTWROS og eigi hún við í þessu máli, það er 40. gr., 7. kafla, 27. þáttar lögbókar Suður Karólínu. Eignarformið sé ekki einskorðað við hjón en það hafi þó orðið vinsælt meðal þeirra í ríkinu. Til einföldunar verði í umfjöllun matsmannsins gert ráð fyrir því að sameigendur í eignarforminu JTWROS séu tveir, þar sem sú staða sé uppi í dómsmálinu sem rekið sé fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, en reglurnar geri ráð fyrir því að sameigendur geti verið fleiri. Miðað við þær upplýsingar sem matsmaður hafi haft verði ekki séð að réttarreglan hafi breyst á árunum 2002 til 2017.

Munurinn á TIC og JTWROS felist fyrst og fremst í því hvernig yfirfærsla eignarréttar sé útfærð við andlát skammlífari sameigandans. Í tilviki TIC verði eignarhlutur hans eign dánarbús viðkomandi og skiptist eftir almennum reglum (e. intestacy law) eða í samræmi við erfðaskrá hins látna. Þessu sé öðru vísi farið í tilviki JTWROS en í stuttu máli feli reglan það í sér að eign sé í sameign á meðan sameigendur séu á lífi en við andlát hins skammlífari eiganda renni eignin ásamt öllum réttindum og skyldum til langlífari sameiganda. Í þessu felist að hinum sameiginlegu hagsmunum, sem JTWROS feli í sér, ljúki við andlát skammlífari sameigandans og eigi hinn langlífari í kjölfarið rétt á stærri hlut í eigninni. Í bandarískum rétti sé ekki litið svo á að eignarhluti hins skammlífari færist til þess sem eftir lifi eða að hann erfi eignarhlutinn heldur að hagsmunum hins látna einfaldlega ljúki og þar með verði hagsmunir eftirlifandi sameiganda meiri yfir eigninni en áður.

Til þess að setja framangreint í annað samhengi megi segja að í tilviki TIC sé litið á hvern og einn sameiganda sem sjálfstæðan eiganda. Sameignin sé óskipt í þeim skilningi að allir sameigendur hafi rétt til þess að hagnýta eignina en eignarhaldið sé skipt þannig að hver sameigandi fari aðeins með tiltekinn eignarhluta í eigninni sem geti erfst eftir almennum reglum. Af þeim sökum sé litið svo á í tilviki TIC að eignin sé í eigu margra sameigenda sem geti ráðstafað hagsmunum sínum með þeim hætti sem þeir kjósi, til dæmis með framsali eða arfleiðslu. Í tilviki JTWROS sé bæði hagnýtingin og eignarhaldið sameiginlega á hendi sameigendanna og sé litið á þá sem einn eiganda. Þeir deili óskiptum hagsmunum í allri eigninni og sé litið á þá sem sameiginlega eigendur. Sameigandi í JTWROS geti því ekki ráðstafað hagsmunum sínum og þeir erfist ekki eftir almennum reglum enda sé litið svo á að hagsmunir sameigandans hverfi við andlát hans.

Í kafla undir fyrirsögninni „Nánar um eðli eignarformsins“ segir í matsgerðinni að við túlkun og beitingu hinnar umdeildu reglu sé mikilvægt að hafa í huga að JTWROS sé eignarform í rétti Suður Karólínu, svipað eins og sérstök sameign eða séreignarréttur séu eignarform í íslenskum rétti. Í þessu sambandi megi benda á að heiti 27. þáttar lögbókar Suður Karólínu sé „Eignir og yfirfærslur“ (Property and Conveyances) og 7. kafli þess þáttar fjalli um „Form og framkvæmd yfirfærslu eignarréttinda“ (Form and Execution of Conveyances). Á hinn bóginn sé erfitt að heimfæra eignarformið JTWROS upp á íslenskan rétt. TIC sé að mestu leyti sambærilegt sérstakri sameign að íslenskum rétti sem felist meðal annars í því að hagnýtingarréttur yfir sameigninni sé óskiptur, þótt eignarhaldið sé skipt, og við andlát erfist hlutdeild hins látna í sameigninni eftir almennum reglum. JTWROS sé frábrugðið eignarform að því leyti að sameigendur eigi ekki tiltekinn eignarhlut og hagsmunir sameigandans erfist ekki heldur „sameinist“ hagsmunum þess sem lengur lifir. JTWROS svipi að einhverju leyti til óðalsréttar eins og hann hafi verið í gildistíð eldri jarðalaga. Þá megi jafnvel líta svo á að JTWROS sé nokkurs konar sjálfseignarstofnun með óskiptum hagsmunum sameigenda sem báðir hafi í umráðum sínum en eðli „stofnunarinnar“ breytist í hefðbundinn séreignarrétt við andlát hins skammlífari sameiganda.

Í kafla undir fyrirsögninni „Stofnun eignarformsins samkvæmt lögum“ segir að af (a)-lið hins umdeilda lagaákvæðis lögbókar Suður Karólínu megi ráða að hægt sé að stofna til eignarformsins með margvíslegum hætti. Í ákvæðinu komi fram að stofnað sé til JTWROS með hvers kyns skjali um eignaryfirfærslu fasteignar sem innihaldi nöfn sameigendanna ásamt orðunum „as joint tenants with the right of survivorship, and not as tenants in common“. Í þessu sambandi megi nefna að í dómi Hæstaréttar Suður Karólínu 9. maí 2012 í máli nr. 27123 (Eldridge IV III gegn Eldridge) hafi maður fært eign úr tilteknum sjóði einhliða yfir á sig og eiginkonu sína samhliða stofnun eignarformsins JTWROS. Ekki hafi verið uppi ágreiningur í málinu um að löglega hafi verið stofnað til þess.

Í kafla undir fyrirsögninni „Hvernig eign færist yfir til langlífari sameiganda að lögum“ segir að fræðilega virðist gengið út frá því að eignarrétturinn færist sjálfkrafa (e. automatically eða immediately) yfir til langlífari sameigandans við andlát hins skammlífari en að framlagning dánarvottorðs sé nauðsynleg til þess að breyta skráningunni í fasteignaskrá. Í (b)-lið hins umdeilda lagaákvæðis komi fram að hinn eftirlifandi sameigandi þurfi að leggja fram dánarvottorð til fasteignaskrár (e. Register of Deeds) í þeirri sýslu þar sem fasteignin sé staðsett. Framlagning dánarvottorðsins feli í sér staðfestingu á að hinn skammlífari sameigandi sé látinn og að hagsmunir hans í eigninni færist yfir til langlífari eiganda. Loks segir í matsgerðinni í kafla undir fyrirsögninni „Sérákvæði um túlkun ákvæðisins“ að í (c)-lið þess komi fram að ákvæðið eigi að túlka rúmt í því skyni að ná fram vilja samningsaðilanna. Matsmaðurinn kom fyrir dóm, staðfesti að hafa unnið matsgerðina og að hún fæli í sér rétta lýsingu á þeim réttarreglum sem þar væri fjallað um.

IV

Þegar ágreiningsefni kemur til kasta íslenskra dómstóla er algengast að þeir beiti íslenskum réttarreglum við úrlausn máls (lex fori). Aðild máls eða sakarefni kann þó að vera svo vaxið að í vissum tilvikum sé eðlilegra að beita erlendri réttarreglu en íslenskri. Alþjóðlegur einkamálaréttur eða lagaskilaréttur er það svið landsréttar sem segir til um hvers lands lögum beita beri við úrlausn ágreinings sem tengist fleiri en einu réttarkerfi. Íslenskur lagaskilaréttur er að mestu ólögfestur og reglur hans fyrst og fremst reistar á dómafordæmum, réttarvenjum, eðli máls og fræðiskoðunum.

Meðal lögfestra lagaskilareglna eru lög nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Þau eiga sér fyrirmynd í Rómarsamningnum svonefnda (The Rome Convention) sem undirritaður var 19. júní 1980 en hann var öðrum þræði byggður á 220. gr. Rómarsáttmálans (The Rome Treaty), stofnsáttmála Efnahagsbandalags Evrópu (EBE). Í athugasemdum greinargerðar með frumvarpi til laga nr. 43/2000 kemur fram að vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu sé brýnt að íslenskar lagaskilareglur á sviði samningaréttar séu í samræmi við reglur annarra ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu. Of þungt sé í vöfum að Ísland gerist aðili að Rómarsamningnum en tryggja megi að í innlendan rétt séu settar reglur samhljóða ákvæðum þess samnings, og sé það markmið frumvarpsins. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 43/2000 gilda lögin þótt þau leiði til þess að beita beri löggjöf ríkis sem er utan Evrópska efnahagssvæðisins. Um það segir í lögskýringargögnum að með ákvæði 2. gr. sé lögð áhersla á víðfeðmt gildissvið laganna. Þannig gildi þau einnig fullum fetum þótt þau leiði til þess að beitt verði reglum lands utan Evrópska efnahagssvæðisins, til dæmis vegna þess að aðilar hafi samið um það, sbr. ákvæði 3. gr. Aðrar reglur laganna geti einnig leitt til hins sama, sbr. til dæmis 4. gr. þeirra, þegar samningur sé talinn hafa sterkust tengsl við tiltekið land.

Í máli þessu er ágreiningur um hvort fasteignin [...] í Suður Karólínu í Bandaríkjunum falli undir skipti á dánarbúi E sem fara fram hér á landi. Eins og áður er rakið telur sóknaraðili, meðal annars með vísan til 3. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000, að um eignarrétt að fasteigninni fari eftir reglum bandarískra laga og samkvæmt þeim sé umrædd fasteign séreign sóknaraðila og falli því ekki undir skiptin. Varnaraðilar telja á hinn bóginn að skipti dánarbúsins lúti í öllu íslenskum réttarreglum og samkvæmt þeim falli fasteignin undir skiptin.

Í 1. gr. laga nr. 20/1991 kemur fram að eftir fyrirmælum þeirra skuli skipta dánarbúum eftir þá menn sem áttu lögheimili eða höfðu annars fasta búsetu hér á landi á dánardægri, nema skiptin fari fram í öðru ríki eftir reglum þjóðaréttar eða ákvæðum samnings sem íslenska ríkið hefur gert við annað ríki og hefur lagagildi hér á landi. Eins og áður er fram komið áttu sóknaraðili og E lögheimili hér á landi og höfðu hér fasta búsetu á dánardægri hans. Kemur dánarbú hans því með réttu til skipta hér á landi.

Í XIV. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993 eru reglur um fjárskipti milli hjóna vegna hjúskaparslita o.fl. Þar segir í 2. mgr. 96. gr. að efnisreglur um skipti í þeim kafla eigi einnig við um skipti vegna andláts maka nema annað leiði af einstökum ákvæðum. Samkvæmt 99. gr. laganna taka skiptin til heildareigna hvors hjóna nema samningar um séreignir, reglur um lögmæltar séreignir eða fyrirmæli gefanda eða arfleiðanda leiði til annarrar niðurstöðu. Endurspeglast í þessu ákvæði sú grundvallarregla norræns réttar að við skipti dánarbúa fari í einu lagi fram heildarskipti  sem taki til allra eigna hins látna. Er reglan á Norðurlandamálum ýmist nefnd heildarskiptareglan (princippet om bobehandlingens enhed og universalitet), eða reglan um einn arfleiðanda, eitt bú og eitt uppgjör (prinsippet om skiftets enhet, ein arvelatar, eitt bu, eitt uppgjer). Í reglunni felst meðal annars að dánarbússkipti sem fara fram hér á landi lúta almennt einum lögum og þá íslenskum (lex fori) og ná til allra eigna bús án tillits til þess hvar þær eru eða hvort um er að ræða fasteignir eða lausafé.

Samkvæmt ólögfestum lagaskilareglum í norrænum rétti og þar með talið íslenskum er sú meginregla talin gilda að um erfðir fari eftir reglum þess lands þar sem arfleiðandi átti síðast heimilisfesti (avdødes sidste hjemlands rett, personalstatuttet –  arveladers sidste domicil, hans domicillov på dødsfaldets tidspunkt). Jafnframt er viðurkennt að sé í lögum erlends ríkis, þar sem eign er, mælt fyrir um sérstakar reglur varðandi slíkar eignir, sem komi í stað almennra reglna, víki meginreglan fyrir sérreglunni. Eru þau sjónarmið sem almennt liggja því til grundvallar að beita einum lögum um öll búskiptin þá ekki talin eiga við og ber þá að beita um eignina lögum þess lands þar sem hún er (lex rei sitae). Í því felst að til viðbótar lögum í því landi þar sem arfleifandi átti síðast heimilisfesti sé um eign beitt þeim reglum sem gilda í því landi þar sem hún er.

Þegar sakarefni eða málsaðilar hafa slík tengsl við erlent ríki, að til beitingar reglna þess ríkis kemur fyrir íslenskum dómstólum um sakarefnið í heild eða að hluta, þarf að heimfæra lagareglur um hið erlenda lögfræðilega fyrirkomulag sem um ræðir til réttarsviðs. Það er óskráð meginregla í norrænum rétti sem á sér stoð í fræðiskoðunum og dómaframkvæmd, sbr. dóm Hæstaréttar Noregs, sem birtur er í Rt. 1995, bls. 1415, og dóm Hæstaréttar Svíþjóðar, sem birtur er í NJA 1970, bls. 420, að við heimfærslu til réttarsviðs sé meginreglan sú að stuðst er við lög dómstólslandsins (lex fori) og að frá henni séu fáar undantekningar. Við dánarbús- og gjaldþrotaskipti, svo dæmi séu nefnd, er algengt að erlent fyrirkomulag sem á reynir sé samkvæmt íslenskum rétti á sviði erfðaréttar, hjúskaparréttar, samningaréttar eða eignarréttar. Eru það þá lagaskilareglur á þessum réttarsviðum sem eftir heimfærslu (kvalifikation) ráða því hvers lands lögum beitt er við úrlausn málsins. 

Ef erlendu fyrirkomulagi sem á reynir við úrlausn máls fyrir íslenskum dómstólum svipar til þess sem gildir í íslenskum rétti er heimfærsla til réttarsviðs sjaldnast vandkvæðum bundin og ræðst af lögum dómstólslandsins (lex fori). Öðru máli gegnir þegar hið erlenda fyrirkomulag er mjög ólíkt því sem tíðkast í dómstólslandinu eða þekkist jafnvel alls ekki þar. Getur þá verið varhugavert og orkað tvímælis að heimfæra það til annars réttarsviðs en þess sem miðað er við í því erlenda ríki þar sem reglan á uppruna sinn. Hefur það sjónarmið verið orðað í kenningum norrænna fræðimanna að við þær aðstæður geti verið réttlætanlegt að víkja frá meginreglunni um að heimfærsla til réttarsviðs lúti lögum dómstólslandsins og láta hana þess í stað ráðast af lögum í hinu erlenda ríki. Að þessu gættu kemur næst til skoðunar hvort svo hagi til í máli þessu.

Eins og áður greinir festu sóknaraðili og E kaup á íbúðinni [...] í Suður Karólínu í Bandaríkjunum árið [...]. Í kaupsamningi og afsali fyrir íbúðinni var tekið fram að eigendur hennar væru E og sóknaraðili og að um eignarhald þeirra giltu fyrrnefndar JTWROS reglur. Þá var íbúðin í framhaldi kaupanna skráð opinberri skráningu með sama hætti.

Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 þarf sá sem í dómsmáli ber fyrir sig erlenda réttarreglu að sanna tilvist hennar og efni. Með framlagðri matsgerð hins dómkvadda manns, sem ekki hefur verið hnekkt með yfirmati, hefur sóknaraðili sannað tilvist og efni þeirra bandarísku lagareglna sem málatilbúnaður hennar er reistur á, JTWROS-reglnanna. Jafnframt hefur sóknaraðili með málatilbúnaði sínum leitt í ljós að til eignarhalds hennar og E á íbúðinni hafi í upphafi stofnast í samræmi við umræddar reglur og að eignarréttur E hafi við andlát hans færst óskiptur yfir til hennar samkvæmt sömu reglum.

Með matsgerð hins dómkvadda manns og öðrum framlögðum gögnum telst í ljós leitt að hinar svokölluðu JTWROS-reglur séu samkvæmt bandarískum rétti á sviði eignarréttar og varði fyrirkomulag á sameignarrétti sem ekki þekkist í íslenskum rétti. Þá kemur einnig fram í matsgerðinni að þó svo að þessar reglur njóti vinsælda meðal hjóna í Suður Karólínu sé gildissvið þeirra ekki takmarkað við hjón og geti tveir eða fleiri nýtt sér þetta eignarform, til dæmis viðskiptafélagar. Í þessu sambandi er þess að geta að þegar sóknaraðili og E festu kaup á íbúð þeirri sem um ræðir í málinu á árinu [...] höfðu þau ekki gengið í hjónaband en það gerðu þau eins og áður er fram komið í ágúst árið [...]. Af framangreindu eðli hins erlenda fyrirkomulags sem á reynir í málinu leiðir að það verður hvorki heimfært til sviðs erfðaréttar né reglna um fjármál hjóna samkvæmt íslenskum rétti. Verða íslenskar lagaskilareglur á þeim réttarsviðum því ekki lagðar til grundvallar við úrlausn málsins.

Þar sem hinar erlendu réttarreglur sem við eiga í málinu mæla fyrir um stofnun, inntak, lögvernd, yfirfærslu og lok eignarréttar yfir fasteign í sameign, og um er að ræða sérstakt tilbrigði sameignarréttar sem ekki þekkist í íslenskum rétti, verður að heimfæra reglurnar til sviðs eignarréttar eins og gert er í Bandaríkjunum. Af því leiðir að það fer eftir íslenskum lagaskilareglum á sviði eignarréttar hvers lands lögum skuli beitt við úrlausn málsins varðandi fasteignina. Á þetta sér og stoð í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000 en þar segir að að því marki sem samningur varði réttindi yfir fasteign, þar með talið afnotarétt, skuli þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. ákvæðisins að jafnaði litið svo á að samningur hafi sterkust tengsl við það land þar sem fasteign er.

Samkvæmt íslenskum lagaskilareglum á sviði eignarréttar skal þegar fasteign á í hlut leggja til grundvallar þær reglur sem gilda þar sem fasteignin er (lex rei sitae) og í því tilviki sem hér er til úrlausnar eru það hinar umræddu JTWROS-reglur í Suður Karólínu sem gilda. Á grundvelli þeirra varð sóknaraðili við andlát E og eftirfarandi opinbera skráningu eini eigandi allrar íbúðarinnar og öðluðust aðrir erfingjar E við andlát hans enga hlutdeild í þeim eignarrétti sem áður hafði tilheyrt honum. Gerð kaupmálans milli sóknaraðila og E [...] fær þessari niðurstöðu ekki breytt. Er í því sambandi fyrst til þess að líta að samkvæmt efni sínu virðist kaupmálanum fyrst og fremst ætlað að tryggja að sumarbústaðurinn að Nesjavöllum sé séreign sóknaraðila. Í annan stað verður að leggja til grundvallar að til þess að kaupmálinn gæti breytt þeirri eignarréttarskipan sem komið var á við kaup íbúðarinnar hefði þurft að taka til þess afstöðu berum orðum í honum og fylgja fyrirmælum hans síðan eftir með löggerningsgerð og breyttri skráningu í samræmi við efni bandarískra reglna. Það var ekki gert. Verður í þessu sambandi einnig að taka mið af því sem fram kemur í matsgerð hins dómkvadda manns að við túlkun JTWROS-reglnanna eigi að túlka ákvæði þeirra rúmt í því skyni að ná fram vilja samningsaðilanna.

Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða málsins að íbúðin [...] í Suður Karólínu í Bandaríkjunum falli ekki undir skipti á dánarbúi E.

Eftir framangreindum úrslitum verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila óskipt kostnað af rekstri máls þessa sem ákveðinn verður í einu lagi á öllum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun um málskostnað er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli er sem fyrr greinir rekið annað samkynja mál milli sömu aðila.

Dómsorð:

Íbúðin [...] í Suður Karólínu í Bandaríkjunum fellur ekki undir skipti á dánarbúi E.

Varnaraðilar, B, C og D, greiði óskipt sóknaraðila, A, 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti.

 

 

 

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson, Eiríkur Jónsson og Hervör Þorvaldsdóttir kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1        Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 25. nóvember 2019 en málsgögn og greinargerð bárust réttinum 9. desember sama ár. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 16. desember 2019. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2019 í málinu nr. [...]/2018 þar sem viðurkennt var að fasteignin [...], Suður-Karólínu í Bandaríkjunum, falli ekki undir skipti á dánarbúi E og að beita beri viðeigandi ákvæðum bandarískra laga um eignarhald fasteignarinnar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

2        Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þá leið að fallist verði á að fyrrgreind íbúð falli undir skipti á dánarbúi E. Þá krefjast sóknaraðilar þess að varnaraðila verði gert að greiða þeim málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

3        Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4        Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði varðar sakarefni málsins það álitaefni hvort nánar tilgreind fasteign í Bandaríkjunum skuli falla undir opinber skipti á dánarbúi E sem lést [...]. Varnaraðili var eiginkona E heitins en sóknaraðilar eru börn hans af fyrra hjónabandi. Fyrir liggur að varnaraðili og E keyptu fasteignina árið [...] og var hún þá skráð eign þeirra beggja. Óumdeilt er að í kjölfar andláts E hafi eignin að frumkvæði varnaraðila verið skráð á hennar nafn eingöngu á grundvelli réttarreglu í bandarískum lögum sem nefnist í íslenskri þýðingu „sameiginlegt eignarhald með erfðarétti“ (e. joint tenancy with the right of survivorship). Reglan felur efnislega í sér, samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð um efni hennar, að eignarréttur sameigenda færist yfir á hinn langlífari við andlát hins skammlífari.

5        Af hálfu varnaraðila er á því byggt að fyrrgreind réttarregla bandarískra laga feli í sér að fasteignin sé alfarið í hennar eigu og komi ekki til skipta í dánarbúinu og var á það fallist í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðilar byggja á hinn bóginn á því að eignin eigi að falla undir dánarbússkiptin.

Niðurstaða

6        Samkvæmt 2. mgr. 96. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 skulu efnisreglur um fjárskipti milli hjóna einnig eiga við um skipti vegna andláts maka nema annað leiði af lögum. Samkvæmt 1. mgr. 99. gr. sömu laga skulu skiptin ná til heildareigna hvors hjóna nema samningar um séreignir, reglur um lögmæltar séreignir eða fyrirmæli gefanda eða arfleiðanda leiði til annars, sbr. ákvæði 74. til 77. gr. og 94. gr. sömu laga.

7        Af framangreindum lagaákvæðum leiðir að allar hjúskapareignir varnaraðila falla undir skiptin á dánarbúi E en séreignir hennar standa þar fyrir utan.

8        Varnaraðili og E gengu í hjónaband [...]. Í málinu liggur fyrir kaupmáli sem þau gerðu [...] eða ríflega sjö árum eftir kaupin á fasteigninni í Bandaríkjunum. Samkvæmt 1. gr. hans var nánar tilgreindur sumarbústaður að Nesjavöllum við Þingvallavatn, sem þá var skráður sem eign E, gerður að séreign varnaraðila. Í 2. gr. kaupmálans var hins vegar tekið fram að um aðrar eignir skyldi farið eftir almennum reglum hjúskaparlaga.

9        Samkvæmt 54. gr. hjúskaparlaga verður eign maka hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars. Á þetta við um eignir sem maki flytur í búið við hjúskaparstofnun eða öðlast síðar og gegnir einu með hverjum hætti eignar er aflað að lögum. Eign verður ekki gerð að séreign maka nema fullnægt sé skilyrðum XI. kafla hjúskaparlaga um séreignir. Einu gögnin sem liggja fyrir um kaupin og eignarhaldið á umræddri fasteign í Bandaríkjunum eru kaupsamningur, afsal og vottorð lögbókanda um framsal eignarinnar. Gögnin bera með sér að um eignarhaldið hafi átt að gilda fyrrgreind réttarregla bandarískra laga um „sameiginlegt eignarhald með erfðarétti“ (e. joint tenancy with the right of survivorship) sem getur falið í sér samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð að eignin komi ekki til skipta í dánarbúi þess skammlífara. Þrátt fyrir það verður ekki fram hjá því litið að í fyrrgreindum kaupmála varnaraðila og E, sem gerður var hér á landi sjö árum eftir kaup fasteignarinnar, er ekkert minnst á að um þá eign ætti að gilda séreignarfyrirkomulag. Gefur það að fyrra bragði til kynna að þau hafi sjálf ekki litið svo á eða hafi, eftir atvikum, ákveðið að breyta því fyrirkomulagi með gerð kaupmálans. Verður varnaraðili látin ber hallann af sönnunarskorti um hið gagnstæða en af því leiðir að ekki reynir á það álitamál hvort til greina komi að leggja efni hinnar erlendu réttarreglu til grundvallar við mat á því hvort líta beri á eignina sem séreign varnaraðila fremur en hjúskapareign. Í ljósi þess og að engin gögn hafa verið lögð fram í málinu sem fullnægja skilyrðum XI. kafla hjúskaparlaga um stofnun séreignar yfir umræddri fasteign verður ekki talið að fullnægt sé því skilyrði 54. gr. hjúskaparlaga að sérstök heimild standi til annars en að telja fasteignina til hjúskapareignar sem skal samkvæmt 1. mgr. 99. gr. hjúskaparlaga falla undir dánarbússkiptin, sbr. 2. mgr. 96. gr. sömu laga.

10       Í málatilbúnaði varnaraðila í héraði var jafnframt á því byggt til vara að meta bæri samning varnaraðila og E um kaupin á eigninni „sem erfðagerning“ í skilningi erfðalaga nr. 8/1962 „sem rúmist innan heimildar 35. gr. laganna“. Eins og fyrr greinir hafa í málinu eingöngu verið lögð fram gögn um kaupin á umræddri fasteign sem fullnægja augljóslega ekki formskilyrðum erfðalaga um erfðaskrár eða eftir atvikum um gerð annars konar „erfðagerninga“. Verður af þeim sökum ekki fallist á þessa málsástæðu varnaraðila.

11       Samkvæmt framangreindu verður krafa sóknaraðila tekin til greina. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og nánar greinir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð:

Fasteignin [...], Suður-Karólínu í Bandaríkjunum fellur undir skipti á dánarbúi E.

Varnaraðili, D, greiði sóknaraðilum, A, B og C, hverju um sig samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.

 

 

 

 

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 12. nóvember 2019

 

Mál þetta barst dómnum með málskoti Benedikts Ólafssonar skiptastjóra í dánarbúi E, samkvæmt 122. gr. laga nr. 20/1991. Erindi skiptastjóra er dagsett 14. maí 2018 og barst dómnum sama dag. Aðilar málsins eru erfingjar dánarbúsins. Sóknaraðilar voru í upphafi D maki og F sonur bæði til heimilis að […], Reykjavík, F féll frá aðild og lét málið ekki til sín taka. Til varnar eru börn hins látna af fyrra hjónabandi, A og B báðir búsettir erlendis og C, […], Garðabæ.

 

I.                    Dómkröfur

Sóknaraðilar krefjast þess að viðurkennt verði að fasteignin […], […], Suður Karólínu í Bandaríkjunum, falli ekki undir skipti á dánarbúi E, kt. […] og að beita beri viðeigandi ákvæðum bandarískra laga um eignarhald fasteignarinnar.

 

Þá krefjast sóknaraðilar þess að varnaraðilar verði úrskurðaðir til greiðslu málskostnaðar in solidum að mati dómsins.

 

Varnaraðilar krefjast þess að íbúð að […], […], Suður Karólínu í Bandaríkjunum falli undir skipti í dánarbúi E, kt. […].

 

Að auki krefjast varnaraðilar þess að sóknaraðilar verði, in solidum, dæmd til að greiða varnaraðilum málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins.

 

II.                  Málsatvik

Mál þetta varðar dánarbú E. Hann kvæntist tvívegis á lífsleiðinni. Í fyrra hjónabandi sínu eignaðist hann þrjú börn sem eru varnaraðilar í þessu máli. Fjórða barnið F eignaðist hann árið […] með síðari eiginkonu sinni D. Þann [...] keypti hinn látni og D íbúð sem staðsett er við […], […], […], í Bandaríkjunum sem deilt er um í þessu máli. Kaupverð íbúðarinnar var USD […]. Íbúð þessi var í eigu D og hins látna þegar hann lést.

 

Þann […]gengu þau E og D í hjúskap. Giftingin fór fram á Íslandi og skv. íslenskum lögum enda þau bæði íslenskir ríkisborgarar.

 

Þann […] gerðu E og D á milli sín kaupmála. Í 1. gr. kaupmálans kemur fram að sumarbústaður á […] skuli verða séreign D á grundvelli kaupmálans. Í 2. gr. kaupmálans sagði: „Um aðrar eignir okkar en að ofan greinir skal fara að almennum reglum hjúskaparlaga. Skal kaupmáli þessi afhentur Sýslumanninum í Reykjavík til skráningar lögum samkvæmt.“

 

Þann […]lést E á Íslandi. Á sama tíma mun D hafa látið afmá nafn E sem eiganda að eigninni og í stað þess látið skrá eignina alfarið á sitt nafn.

 

Þann [...] kröfðust varnaraðilar þessa máls opinberra skipta á búinu. Ástæðan fyrir því var að þeim fannst lítið miða áfram með skiptin og var því varnaraðilum að sögn nauðugur einn sá kostur að óska eftir opinberum skiptum.

 

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur sem kveðinn var upp þann 6. febrúar 2018 var dánarbú E, tekið til opinberra skipta og var Benedikt Ólafsson, hrl. skipaður til að gegna starfi skiptastjóra í dánarbúinu.

 

Varnaraðilar mótmæla því sérstaklega að í greinargerð sóknaraðila sé því haldið fram að hin umþrætta íbúð hafi verið keypt árið 2010 sem sé rangt. Hið rétta sé að íbúðin hafi verið keypt þann [...].

 

Sóknaraðili óskaði eftir dómkvaðningu matsmanns í málinu og í þinghaldi 28. janúar sl. var G lögmaður dómkvaddur til að svara eftirfarandi matsspurningum:

 

„Matsspurning 1: Hvaða réttarreglur gilda í rétti Suður Karólínu fylkis í Bandaríkjunum (tilvist og efni) um kaupsamninga um fasteign sem kveða á um að um fasteign gildi sameiginlegt eignarhald með erfðarétti („joint tenancy with the right of survivorship“) (SC Code 27-7-40 Creation of joint tenancy; filing; severance).

 

Matsspurning 2: Þess er óskað að matsmaður lýsi hinni erlendu réttarreglu og láti í ljós rökstutt álit á efni hennar og þá hvernig fari um eignarhald á fasteign sem um gildi „joint tenancy with the right of survivorship“ við andlát annars sameiganda fasteignarinnar. Þess er óskað að matsmaður skoði og meti efni réttarreglunnar miðað við tímabilið 2002-2017.“

 

Um niðurstöður matsmanns verður fjallað í niðurstöðukafla úrskurðarins eftir því sem ástæða þykir til.

 

III.               Málsástæður og lagarök sóknaraðila

Sóknaraðilar krefjast þess að viðurkennt verði að áðurnefnd fasteign í […] í Bandaríkjunum verði talin falla utan skipta á dánarbúi E heitins og að viðurkennt verði að ákvæði bandarískra laga gildi um eignarhald að fasteigninni. Fyrir liggi að sóknaraðili D og E heitinn voru um tíma búsett í Bandaríkjunum en þar festu þau kaup á áðurgreindri fasteign. Samkvæmt kaupsamningi um fasteignina skyldi um hana gilda svokallað sameiginlegt eignarhald með erfðarétti (e. joint tenancy with the right of survivorship) samkvæmt ákvæðum bandarískra laga. Samningurinn sé opinbert skjal, vottað af þarlendum embættismanni (lögbókanda), sbr. 71. gr. laga nr. 91/1991. Í samningnum séu þau nefnd sameiginlegir eigendur með gagnkvæman erfðarétt. Nánar tiltekið sé um að ræða fyrirkomulag samkvæmt grein 27-7-40 í 7. kafla 27. hluta „Code of Laws“ í Suður Karólínu um myndun sameiginlegs eignarhalds með erfðaréttindum til fasteignar. Í framlagðri þýðingu löggilts skjalaþýðanda í i- og b-lið ákvæðisins komi eftirfarandi fram: „(i) Við andlát sameiginlegs eiganda og ef aðeins einn annar sameiginlegur eigandi er eftirlifandi skal öll eign hins látna sameiginlega eiganda í fasteigninni færast yfir á hinn eftirlifandi sameiginlega eiganda sem telst eigandi að fasteigninni í heild sem var í eigu hinna sameiginlegu eigenda.

[…]

(b) […] Skráning dánarvottorðsins er staðfesting á að hinn sameiginlegi eigandi sé látinn og að hagsmunir hins látna sameiginlega eiganda eru fluttir með lagalegum hætti til eftirlifandi sameiginlegs eiganda eða eigenda að fasteigninni.“

 

Samkvæmt reglum ákvæðisins sé eiganda eignar samkvæmt slíku fyrirkomulagi óheimilt að ráðstafa réttindum sínum án samþykkis meðeigandans. Við andlát annars aðilans flytjist eignin samkvæmt lögum til hins langlífara og komi ekki til skipta í dánarbúi hins skammlífara. Sá langlífari verði einn eigandi fasteignarinnar og geti ráðstafað henni að vild, m.a. veðsett hana eða selt. Við andlát hins langlífara fari um eignina samkvæmt lögum um erfðir eftir hann. Þegar umrætt fyrirkomulag sé haft á eignarhaldi, þ.e. sameiginlegt eignarhald með erfðarétti þýði það að eign sú sem háð sé þessu fyrirkomulagi geti hvorki komið til skipta samkvæmt erfðaskrá né reglum laga um erfðir, heldur falli rétturinn til langlífari meðeigandans. Þetta fyrirkomulag á eignarhaldi fasteigna sé þekkt í Bandaríkjunum.

 

Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hafi íslenskir dómstólar heimild til að beita lagareglum annars lands en Íslands. Sá sem beri fyrir sig erlenda réttarreglu verði að leiða tilvist hennar og efni í ljós. Reynt hafi á beitingu þessa ákvæðis í dómum Hæstaréttar, þannig að hafi þýðingu fyrir úrlausn þessa máls, eins og rakið verði.

 

Lögð er sérstök áhersla á að sóknaraðili D og E heitinn hafi gert með sér umræddan samning um fasteignina í Bandaríkjunum á grundvelli ákvæða bandarískra laga á þeim tíma er þau voru búsett í Bandaríkjunum. Þau hafi ákveðið berum orðum að hafa tiltekið fyrirkomulag á eignarhaldi fasteignarinnar og að fara skyldi að bandarískum lögum um það eignarhald, m.a. eftir andlát annars þeirra eða beggja. Vilji þeirra hafi verið mjög skýr og hljóti að teljast óumdeildur. Ítreka beri að um hafi verið að ræða fasteign í Bandaríkjunum sem D og E heitinn hafi verið sammála um að færi samkvæmt ákvæðum bandarískra laga. Samningur sóknaraðila D og E heitins hafi jafnframt sterkust tengsl við Bandaríkin og um hafi verið samið að þarlendar reglur skyldu gilda um eignarhald á fasteigninni. Þess sé því krafist að farið verði að ákvæðum bandarískra laga um eignina og að hún komi ekki til skipta í dánarbúi E heitins.

 

Sóknaraðilar benda einnig á meginreglu laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar, en samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laganna skuli, að því marki sem samningur varðar réttindi yfir fasteign, að jafnaði líta svo á að samningur hafi sterkust tengsl við það land þar sem fasteignin er staðsett. Sóknaraðilar vísa ennfremur til umfjöllunar fræðimanna í þessa veru. Þá geti réttlætis- og sanngirnissjónarmið leitt til þess að mati sóknaraðila, að rétt sé að beita erlendum lagareglum, enda markmið lagaskilareglna að leitast við að sama niðurstaða fáist í lögfræðilegum álitaefnum án tillits til þess hvar mál sé höfðað. Komi einkum til álita að beita erlendum réttarreglum ef stofnast hafi til réttinda í erlendu ríki, en að mati sóknaraðila verði í því ljósi ekki hjá því komist að taka tillit til erlends réttar við úrlausn málsins.

 

Þá telja sóknaraðilar, hvað sem öðru líði, að fallast beri á kröfu þeirra í málinu með vísan til arfleiðsluheimildar 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Sóknaraðilar benda á að D og E heitinn hafi gert með sér samning samkvæmt lögum sem giltu í Suður Karólínu, Bandaríkjunum, […] um að það langlífara skyldi fá í sinn hlut alla umþrætta eign. Sóknaraðilar telja að meta beri þann samning sem erfðagerning í skilningi laga nr. 8/1962 sem rúmist innan heimildar 35. gr. laganna. Af þeim sökum beri m.a. að fallast á kröfur sóknaraðila.

 

Sóknaraðilar byggja m.a. á 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962, 2. mgr. 44. gr., 71. gr. og IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 4. gr. laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar, sem og óskráðum reglum á sviði lagaskilaréttar, sifjaréttar, erfðaréttar, samningaréttar og eignaréttar.

 

Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra, sem og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

 

IV.               Málsástæður og lagarök varnaraðila

Varnaraðilar benda á að hinn látni hafi verið íslenskur ríkisborgari og um skiptin skuli því gilda íslensk erfðalög. Hinn látni og D hafi lengi verið […] og um tíma staðsett í Bandaríkjunum. […]. Sem íslenskir ríkisborgarar […] hafi þau greitt skatta og skyldur á Íslandi. Hinn látni og D hafi alla tíð verið með lögheimili á Íslandi og eins og lög geri ráð fyrir verið skráð á sama lögheimili að […] eftir hjónaband.

 

Í 1. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. komi fram að eftir fyrirmælum laganna skuli skipta dánarbúum eftir þá menn sem áttu lögheimili eða höfðu annars fasta búsetu hér á landi á dánardægri, en þetta sé svokölluð heimilisfestisregla. Ágreiningslaust sé á milli aðila máls þessa að hinn látni hafi verið með lögheimili á Íslandi og því eigi framangreind lög við um skiptin.

 

Varnaraðilar byggja á því að það sé viðurkennd regla í alþjóðlegum einkamálarétti á sviði erfða- og skiptaréttar, að skipti á dánarbúum skuli fara fram samfellt í tilteknu ríki og taka til allra eigna og skulda hlutaðeigandi arfleifanda, óháð því hvar eignirnar séu niðurkomnar.

 

Hinn látni og D eiginkona hans hafi búið við hjúskapareignafyrirkomulag skv. hjúskaparlögum nr. 31/1993. Því komi allar eignir þeirra til skipta sem hjúskapareignir að undanskildum sumarbústaðnum við […] sem gerður var að séreign D með kaupmála.

 

Í 54. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 komi fram að eign maka verði hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars og að þetta eigi við um eignir sem maki flytji í búið við hjúskaparstofnun eða öðlast síðar og gegnir einu með hverjum hætti eignar er aflað að lögum. Í 55. gr. sömu laga komi fram að séreign geti myndast með kaupmála hjóna eða hjónaefna, sbr. 74., 75., og 76. gr., eða fyrir ákvörðun gefanda eða arfleiðanda, sbr. 77. gr. og einnig geti séreign verið lögmælt, sbr. 94. gr., svo og ákvæði annarra laga þar um. Varnaraðilar byggja á því í máli þessu að bústaðurinn á […] sé eina eignin sem uppfylli það skilyrði að hafa verið gerð að séreign en um allar aðrar eignir hins látna á Íslandi og annars staðar í heiminum gildi að þær séu hjúskapareignir hans og D og eigi að koma til skipta eftir hann skv. ákvæðum íslenskra laga.

 

Þegar hjónin hafi gert með sér kaupmála […] hafi legið fyrir að þau höfðu þá átt hina umþrættu íbúð í Bandaríkjunum í sjö ár, sem keypt var árið [...]. Í 1. gr. kaupmálans komi fram að sumarbústaður að […] skuli verða séreign D á grundvelli kaupmálans. Í 2. gr. kaupmálans sé síðan eftirfarandi ákvæði: „Um aðrar eignir okkar en að ofan greinir skal fara að almennum reglum hjúskaparlaga.“ Í þessu ákvæði kaupmálans felist að um allar aðrar eignir þeirra hjóna skyldi fara eftir almennum reglum hjúskaparlaga m.a. hina umþrættu íbúð hverrar varnaraðilar telja að verðmæti geti legið á bilinu USD […].

 

Í 1. gr. laga nr. 14/2004 um erfðafjárskatt komi fram að af öllum fjárverðmætum sem við skipti á dánarbúi manns hverfi til erfingja hans skuli greiða skatt í ríkissjóð. Ef fallist yrði á málsgrundvöll sóknaraðila í þessu máli væri auðvelt fyrir arfleifanda og arfþega almennt að sniðganga þetta ákvæði með því að fara þá leið sem sóknaraðilar byggi á í þessu máli. Slíkt gangi einfaldlega ekki upp og yrði til þess að ríkissjóður myndi verði snuðaður um gríðarlegar fjárhæðir í formi erfðafjárskatta sem hann eigi lögmætt tilkall til.

 

-------

 

Varnaraðilar telja að enginn fótur sé fyrir kröfum sóknaraðila um að byggja eigi á ákvæðum bandarískra laga varðandi eignarhald á íbúðinni.

 

Sóknaraðilar byggi í fyrsta lagi á því að skv. kaupsamningi um fasteignina skyldi um hana gilda svokallað sameiginlegt eignarhald með erfðarétti (e. joint tenancy with the right of survivorship) skv. ákvæðum bandarískra laga. Varnaraðilar mótmæla því að þessi meinta erlenda regla sem sóknaraðilar vísa til komi til greina við skipti á dánarbúi E og í öðru lagi mótmæla varnaraðilar því að reglan hafi það innihald sem sóknaraðilar leggja upp með í málinu. Varnaraðilar benda einnig á að í greinargerð sóknaraðila sé ítrekað vísað til „ákvæða bandarískra laga“ án þess að tilgreina á nokkurn hátt til hvaða laga sé verið að vísa. Slík vanreifun leiði til þess að líta verði fram hjá öllum slíkum tilvísunum sóknaraðila.

 

Sóknaraðilar byggi í þessu sambandi á skjali sem þeir leggi fram og hverju fylgi einhverskonar þýðing yfir á íslensku. Þegar betur sé að gáð sé hér um sama skjalið að ræða og lagt hafi verið fram með bréfi skiptastjóra þegar málinu var vísað til dómsins. Sá munur sé þó á að skjalið sem fylgdi með bréfi skiptastjóra hafi verið fjórar síður en tilvísað skjal sé aðeins tvær síður. Þetta leiði síðan til þess að enska þýðingin nái aðeins til tveggja síðna en ekki fjögurra.

 

Varnaraðilar benda á það að þetta skjal þ.e. afsal sé ekki upprunalega afsalið, heldur einungis afrit af afsali sem dagsett er þann [...]. Samkvæmt áritun á afsalinu hafi það síðan verið skráð (e. filed) í maí 2010. Þarna sé um að ræða einhliða afsal sem sé einungis undirritað af seljanda árið [...] í viðurvist löggilts votts og sé það einnig vottað af Notary Public þann sama dag. Engar undirritanir séu á afsalinu af hálfu hins látna né D.

 

Varnaraðilar byggja á því að framangreint skjal sé aðeins afsal á milli kaupanda og seljanda en ekki nokkuð annað. Í afsalinu komi fram að hinn látni og D hafi heimilisfangið: […] […] Reykjavík Iceland.

 

Varnaraðilar telja að það sé með hreinum ólíkindum að því sé haldið fram í málinu af hálfu sóknaraðila að afsal fyrir íbúð sem sé ekki undirritað af hinum látna né D sé gagnkvæmur samningur á milli þeirra um eitthvert „joint tenant with rights of survivorship“. Slík röksemdafærsla af hálfu sóknaraðila standist enga skoðun.

 

Jafnframt þó viðurkennt væri að afsalið hefði eitthvað gildi á milli hins látna og D og um gagnkvæman erfðarétt væri að ræða, sé ljóst að það eina sem kæmi þá til greina væri að hið formlega skráða eignarhald yrði á þann veg að eignin yrði skráð á D en í öllu falli kæmi eignin þá til skipta í sameiginlegu búi þeirra hjóna enda hafi hún ekki verið gerð að séreign né hafi verið gerð bréfleg erfðaskrá vegna hennar.

 

Í greinargerð sóknaraðila komi svo fram að nánar tiltekið sé um að ræða fyrirkomulag skv. grein 27-7-40 í 7. kafla 27. hluta „Code of Laws“ í Suður Karólínu um myndun sameiginlegs eignarhalds með erfðaréttindum til fasteignarinnar. Þessi tilvísun sóknaraðila gangi engan veginn upp því hvergi á hinum fjórum blaðsíðum afsalsins sé að finna neina tilvísun til framangreindra laga.

 

Í greinargerð sóknaraðila sé því haldið fram að við andlát annars aðilans flytjist eignin samkvæmt lögum til hins langlífara og að hún komi þá ekki til skipta í dánarbúi hins skammlífara. Varnaraðilar mótmæla þessari fullyrðingu enda komi ekkert fram um það í hinum tilvitnaða lagatexta. Sóknaraðilar hafi sönnunarbyrði fyrir því að reglan eigi við dánarbússkipti á Íslandi og hún sé þess efnis sem þeir halda fram, sbr. og 2. tl. 44. gr. laga nr. 91/1991. Hvorugt hafi þeim tekist að sanna og sé því ljóst að íbúðin verður aldrei undanskilin við skiptin á grundvelli þessarar meintu lagareglu.

 

Varnaraðilar byggja einnig á því að ef virðulegur dómur telji að það komi til greina að skoða hvort einhver bandarísk sérákvæði um eignarhald eigi við í ljósi efnisinnihalds afsalsins að þá verði einnig að skoða kaupmálann frá árinu [...] um leið. Af því leiði að skýrt ákvæði í 2. gr. kaupmálans á þá leið að um allar aðrar eignir hjónanna en sumarbústaðinn skuli fara skv. reglum hjúskaparlaga hljóti alltaf að trompa einhver óljós ákvæði í erlendu afsali frá árinu [...] sem er þar að auki óundirritað af hálfu D og hins látna.

 

Kröfum sínum til stuðnings vísi sóknaraðilar í öðru lagi til fordæma Hæstaréttar sem vísað sé til í aðalmeðferð en þeir dómar virðist flestir eiga það sameiginlegt að þeim aðila sem hafi haldið fram efni erlendrar réttarreglu verði að sýna fram á að hún eigi við.

 

Í þriðja lagi byggi sóknaraðilar á því að D og hinn látni hafi gert með sér umræddan samning um fasteignina í Bandaríkjunum á grundvelli ákvæða bandarískra laga á þeim tíma sem þau voru búsett í Bandaríkjunum. Varnaraðilar telja að hér fari sóknaraðilar rangt með því að „samningurinn“ sem sóknaraðilar vísi til í þessu sambandi sé ekki á milli D og hins látna heldur sé hér hreinlega um að ræða afsal þar sem fyrri eigandi íbúðarinnar afsalar henni til hins látna og D. Ekkert sé hins vegar fjallað um innbyrðis réttindi á milli D og hins látna í afsalinu að öðru leyti en því að íbúðinni sé afsalað til þeirra sameiginlega. Af framangreindu sé ekki hægt að draga neina aðra ályktun en þá að D og hinn látni hafa aldrei gert á milli sín neinn samning sem geti undanskilið íbúðina í Bandaríkjunum frá búskiptum E heitins.

 

Í fjórða lagi vísi sóknaraðilar til þess sem þau kalla meginreglu laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar og 3. mgr. 4. gr. laganna. Ljóst sé að tilvísun sóknaraðila í þessi lög standist engan veginn því skýrlega komi fram í b – lið, 2. mgr., 1. gr. laganna að lögin gildi ekki um skuldbindingar sem varði erfðir, þ.m.t. erfðaskrár, og samninga milli hjóna um fjármál þeirra.

 

Í fimmta lagi vísi sóknaraðilar til 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og virðist byggja á því að hinn látni og D hafi gert á milli sín samning, skv. lögum sem giltu í Bandaríkjunum, um að hið langlífara skyldi fá í sinn hlut hina umþrættu íbúð við fráfall hins skammlífara og að telja verði þann gerning sem erfðagerning sem rúmist innan heimildar 35. gr. erfðalaga. Varnaraðilar telja að þetta geti ekki staðist enda séu mjög ströng skilyrði um form vegna erfðaskráa þar sem um bréferfð er að ræða sem ekki séu uppfyllt í þessu máli og vísist um það nánar til VI kafla erfðalaga nr. 8/1962. Upplýst sé að engin erfðaskrá hafi verið í gildi á milli hins látna og D og þegar þau hafi gert kaupmálann árið [...] hafi komið skýrt fram að um allar aðrar eignir þeirra en sumarbústaðinn skyldi fara að almennum reglum hjúskaparlaga.

             

Um lagarök vísa varnaraðilar til 1. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Einnig vísa varnaraðilar til hjúskaparlaga nr. 31/1993 og þá einkum til 54. og 55. gr. þeirra laga. Til viðbótar vísa varnaraðilar í 2. tl. 44. gr. laga nr. 91/1991 um það að sá sem vill bera fyrir sig erlenda réttarreglu verði að leiða tilvist og efni hennar í ljós.

 

Krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

 

V.                 Niðurstaða

Ekki er deilt um það í málinu að sóknaraðili og hinn látni, E, höfðu mjög sterk tengsl við Bandaríkin og sóknaraðili hefur slík tengsl enn í dag að því er virðist. Sú ráðstöfun sem þau hjónin gerðu varðandi fasteignina sem um er deilt er skiljanlegri fyrir vikið.

 

Verður að mati dómsins ekki dregið í efa, miðað við framlögð gögn málsins, að það hafi verið vilji þeirra hjóna að það fyrirkomulag sem nefnt er „joint tenants with the rigths of survivorship“ skyldi gilda um þessa sameiginlegu fasteign þeirra. Kemur þetta skýrt fram í skjali sem löggiltur skjalaþýðandi hefur kallað „Eignarhald á fasteign“ (e. „Title to real estate“). Skjalið er útgefið af seljanda eignarinnar til staðfestu á yfirfærslu eignarréttarins til þeirra hjóna, vottað af einum votti og jafnframt vottað og staðfest af lögbókanda í Suður-Karólínu („Notary Public for SC“) 1. maí 2005. Ekki verður talið skipta máli þótt hjónin hafi ekki undirritað skjalið, enda ljóslega ekki gert ráð fyrir undirritun kaupenda á það. Þá ber kaupsamningur um eignina frá [...] einnig merki um þetta, en þar er kveðið á um að „Title“ sem er væntanlega fyrrnefnt skjal skuli vera á nafni E og D og í framhaldi rituð skammstöfunin „JTWROS“, sem gefur sterklega til kynna að þar sé átt við framangreinda reglu. Ekkert bendir heldur til þess að þau hafi ekki gert sér fulla grein fyrir því hvað fólst í þessu fyrirkomulagi, heldur í raun þvert á móti.

 

Þrátt fyrir að skjalið sem vísað er til hér að framan um eignarhald á fasteigninni sé einungis undirritað af seljanda og vottað af lögbókanda, en ekki undirritað af D og E, enda ekki gert ráð fyrir undirritun kaupenda, sbr. framangreint, verður að líta til þess að varnaraðilar hafa ekki dregið með nokkrum hætti í efa að þau hjón hafi keypt eignina og greitt fyrir hana, enda hverfist málið um að það hafi þau einmitt gert. Því verður skjalið ásamt kaupsamningi, sbr. framangreint, lagt til grundvallar við úrlausn málsins, en skjölin bera það bæði með sér að eignin hafi verið og sé háð þeim reglum sem nefndar hafa verið um „joint tenants with the rigths of survivorship“ og byggt hefur verið á af hálfu sóknaraðila að gildi í málinu.

 

Varnaraðilar byggja á því að sóknaraðili hafi ekki sannað hvað felist í þessum reglum, þ.e. að þær geti með einhverjum hætti í sjálfu sér girt fyrir að eignin komi undir skipti á dánarbúi E. Vegna þessa ágreinings óskaði sóknaraðili eftir dómkvaðningu matsmanns til að svara tveimur matsspurningum sem lýst er í lok málavaxtalýsingar hér að framan. Helstu niðurstöður matsmanns skulu reifaðar.

 

Matsmaður lýsir því að matgerðin fjalli um réttarreglu sem nefnist „joint tenancy with the right of survivorship“ (A) og sé mælt fyrir um hana í 40. gr., 7. kafla, 27. þætti lögbókar Suður Karólínu (e. Section 40, Chapter 7, Title 27 of the SC Code of Laws). Í bandarískum rétti sé að finna ýmis eignarform sameigenda, en algengustu tegundirnar séu regla A og „Tenancy in Common“ (B). Árið 2000 hafi verið sett sérstök löggjöf varðandi A og sé hún undir í þessu máli. Matsmaður kvaðst ekki sjá að réttarreglan hefði breyst á árunum 2002–2017.

 

Munurinn á B og A felist fyrst og fremst í því hvernig yfirfærsla eignarréttar sé útfærð við andlát skammlífari sameiganda ef þeir eru tveir.. Í tilviki B verði eignarhlutur sameigandans eign dánarbús viðkomandi og skiptist eftir almennum reglum (e. intestacy law) eða í samræmi við erfðaskrá hins látna. Þessu sé öðruvísi farið í tilviki A, en í stuttu máli feli sú regla í sér að eign sé í sameign á meðan sameigendur eru á lífi en við andlát renni eignin, ásamt öllum réttindum og skyldum, til hins langlífari sameiganda. Í þessu felist að hinum sameiginlegu hagsmunum sem regla A feli í sér ljúki við andlát skammlífari sameigandans og hinn langlífari eigi í kjölfarið rétt á stærri hlut í eigninni eða eftir atvikum allri eigninni. Í bandarískum rétti sé ekki litið svo á að eignarhlutur hins látna færist yfir á þann sem eftir lifir eða að hann erfi eignarhlutinn, heldur að hagsmunum hins látna einfaldlega ljúki og þar með verði hagsmunir hins eftirlifandi sameiganda meiri af eigninni en áður.

 

Dómkvaddur matsmaður telur mega ráða af framangreindu ákvæði lögbókar Suður-Karólínu að mögulegt sé að stofna til eignarformsins með margvíslegum hætti. Í ákvæðinu komi fram að stofnað sé til A með hvers kyns skjali um eignaryfirfærslu fasteignar sem innihaldi nöfn sameigendanna ásamt orðunum „as joint tenants with rights of survivorship, and not as tenants in common“.

 

Matsmaðurinn dregur þá ályktun að fræðilega virðist gengið út frá því að eignarrétturinn færist sjálfkrafa (e. automatically eða immediately) yfir til langlífari sameigandans við andlát hins skammlífari, en að framlagning dánarvottorðs sé nauðsynleg til þess að breyta skráningunni í fasteignaskrá og með slíkri staðfestingu um að hinn skammlífari sameigandi sé látinn færist þeir hagsmunir sem hann átti í eigninni yfir til hins langlífari eiganda.

 

Þá komi fram í (c)-lið hins umdeilda lagaákvæðis að ákvæðið eigi að túlka rúmt (e. liberally) í því skyni að ná fram vilja samningsaðilanna.

 

Matsmaður kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sína. Hvað hann eign undir þessum kringumstæðum ekki koma til skipta milli erfingja og orðaði það svo að eignarréttur hins skammlífara ef um hjón væri að ræða hreinlega gufaði upp við andlátið þegar þetta fyrirkomulag væri við lýði.

 

Þýðing löggilts skjalaþýðanda á umræddum lagaákvæðum, sem lögð hefur verið fram, staðfestir að mati dómsins meginniðurstöður matsmanns.

 

Að öllu framangreindu virtu telur dómurinn ljóst, eins og fyrr sagði, að sóknaraðili og E hafi viljað hafa fasteignina sem um er deilt undir þessu fyrirkomulagi, og að það hafi verið sameiginleg ákvörðun þeirra. Samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns, sem ekki hefur verið hnekkt og engir sjáanlegir hnökrar eru á, verður og að telja sýnt fram á að réttaráhrif þess að eign sé sannanlega undirseld þessu ákvæði séu þau að eignarréttur færist sjálfkrafa til, í þessu tilviki, eftirlifandi maka jafnvel þegar við framvísun dánarvottorðs. Ekkert bendir til þess að einhverjar ráðstafanir hafi verið gerðar af hálfu þeirra hjóna í Bandaríkjunum til að leysa eignina undan þessum reglum, eða að ekki hafi verið stofnað til þessarar skipanar með réttum hætti á sínum tíma. Þær hafi því leitt til þess að sóknaraðili sé nú, a.m.k. samkvæmt bandarískum lögum, ein eigandi hinnar umdeildu fasteignar. Því hefur ekki verið hnekkt.

 

Ekki er fallist á það með varnaraðilum sem fram kemur í bókun sem lögð var fram 27. mars sl. að vangaveltur matsmanns um heimfærslu þessarar reglu yfir á íslenskan rétt skipti máli eða dragi úr gildi matsgerðarinnar. Niðurstaða matsgerðarinnar um regluna stendur þrátt fyrir það.

 

Kemur þá til skoðunar hvort kaupmáli þeirra hjóna sem þau gerðu […] leiði til þess að hægt sé að líta svo á að með honum hafi þau ákveðið að fella niður framangreindar reglur, þ.e. að þær skyldu ekki lengur gilda þeirra í millum um eignina í Bandaríkjunum. Dómurinn telur það ekki tæka niðurstöðu og að kaupmálanum hafi þannig fyrst og fremst verið ætlað að tryggja að sumarbústaður sem þar er getið skyldi vera séreign sóknaraðila og að um aðrar eignir skyldu gilda almennar reglur hjúskaparlaga. Dómurinn lítur svo á að undir það ákvæði, þ.e. „aðrar eignir“, verði ekki fellt sérstakt samkomulag sem hjónin höfðu þá þegar gert og hafði gilt um nokkurra ára skeið, heldur hefði þurft að geta þess sérstaklega í kaupmálanum ef sú átti að verða raunin, auk þess sem vænta má þess að gera hefði þurft einhverjar ráðstafanir í Bandaríkjunum af því tilefni. Það athugist í þessu sambandi að þegar hjónin keyptu fasteignina í Bandaríkjunum árið [...] voru þau ógift og stóð því það fyrirkomulag sem tveir lögráða einstaklingar samþykktu að skyldi gilda þeirra í millum í sjö ár áður en þau ákváðu að gifta sig og gera kaupmála. Þá verður að líta til þess að kaupmála er fyrst og fremst ætlað að fastsetja ákveðna skiptingu eigna ef hjón skilja. Fasteignin í Bandríkjunum hefði væntanlega skipst til helminga við skilnað, bæði með vísan til almennra reglna og ákvæða kaupmálans. Kaupmálinn breytti þannig engu í þeim efnum, en ekki verður hins vegar séð að með honum hafi hjónin ætlað sér að raska þeirri stöðu sem þau höfðu áður komið á um ráðstöfun eignarinnar við andlát.

 

Í ljósi þess að dómurinn hefur slegið því föstu að fasteign sú sem deilt er um sé í dag eign sóknaraðila, a.m.k. hefur því ekki verið haldið fram að sú sé ekki raunin, sbr. framangreindar reglur, verður fallist á kröfur sóknaraðila og að kaupmáli þeirra hjóna standi ekki í vegi þeirri niðurstöðu. Andspænis þeirri stöðu að lögum að eignin teljist að fullu vera í eigu sóknaraðila verður ekki séð hvernig sú krafa verður gerð, og á hvaða lagagrunni, að sóknaraðila verði gert að afhenda eignina til dánarbús E þannig að hún komi til skipta þar. Þarf því að mati dómsins ekki umfjöllun um hvort beita eigi íslenskum eða bandarískum lögum um skiptin sjálf. Um skipti búsins gilda þannig íslensk lög en ákvæði í lögum Suður-Karólínu í Bandaríkjunum leiða til þess að fasteign þeirra hjóna í Bandaríkjunum rennur ekki til búsins, enda nú þegar eign sóknaraðila.

 

Þá verður ekki fallist á að lög nr. 14/2004 um erfðafjárskatt geti haggað framangreindri niðurstöðu og sú málsástæða því haldlaus. Benda má á í því sambandi að væntanlega verður greiddur erfðafjárskattur af þessum verðmætum á Íslandi við andlát hins langlífara, þ.e. ef þau verða þá til staðar.

 

Dómurinn telur rétt, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, að málskostnaður milli aðila falli niður.

 

Fyrir sóknaraðila flutti málið Þorsteinn Einarsson lögmaður og fyrir varnaraðila Árni Ármann Árnason lögmaður.

 

Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Viðurkennt er að fasteignin […], […], Suður-Karólínu í Bandaríkjunum, falli ekki undir skipti á dánarbúi E, kt. […], og að beita beri viðeigandi ákvæðum bandarískra laga um eignarhald fasteignarinnar.

 

Málskostnaður fellur niður.