Print

Mál nr. 12/2019

A (Guðmundur Ágústsson lögmaður)
gegn
Tryggingastofnun ríkisins (Erla S. Árnadóttir lögmaður)
Lykilorð
  • Kærumál
  • Lögvarðir hagsmunir
  • Kröfugerð
  • Frávísunarúrskurður staðfestur
Reifun

Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli K á hendur T var vísað frá héraðsdómi. Í málinu krafðist K þess að ógiltar yrðu synjanir T á umsóknum hans um tekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði samkvæmt lögum nr. 22/2006 um greiðslur til foreldra langveikra og alvarlegra barna. Í úrskurði Landsréttar, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var talið að undirliggjandi fjárkröfur, sem K hefði getað leitast við að hafa uppi í kjölfarið á ógildingu ákvarðana T, væru fallnar niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað. Skorti K því lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um ógildingarkröfur sínar. Þá var jafnframt talið að K hefði ekki lögvarða hagsmuni af því að fá nánar tilgreinda ákvörðun T fellda úr gildi þar sem hann hefði ekki krafðist ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála sem væri endanlegur úrskurður stjórnvalda í málinu og stæði því óhaggaður.

Dómur Hæstaréttar.

Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. febrúar 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 7. mars sama ár. Kærður er úrskurður Landsréttar 15. febrúar 2019 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.

Dómsorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

 

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Kristbjörg Stephensen, Ragnheiður Harðardóttir og Sigurður Tómas Magnússon kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1        Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 27. júlí 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur […] 2018 í máli nr. E-[…]/2017.

2        Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og öllum kröfum stefnda vísað frá héraðsdómi en til vara að dóminum verði hrundið og breytt með þeim hætti að áfrýjandi verði sýknaður af öllum kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti.

3        Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

4        Samkvæmt ákvörðun Landsréttar var málið flutt um formhlið þess 30. janúar 2019, sbr. 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsatvik

5        Stefndi er faðir drengs, sem fæddur er […] og greindist með alvarlega fötlun í ágúst 2006. Með umsóknum 11. júní 2010 og 3. febrúar 2011 sótti stefndi um tekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði samkvæmt lögum nr. 22/2006 um greiðslur til foreldra langveikra og alvarlega fatlaðra barna. Áfrýjandi synjaði umsóknum stefnda með ákvörðunum 28. júní 2010 og 7. mars 2011 með þeim rökum að sonur stefnda hefði greinst með sjúkdóm eða fötlun fyrir 1. október 2017, en samkvæmt 20. gr. laga nr. 158/2007, sem breyttu lögum nr. 22/2006, er það skilyrði fyrir tekjutengdum greiðslum að barn hafi greinst með sjúkdóm eftir 1. október 2007. Með ákvörðunum sínum samþykkti áfrýjandi á hinn bóginn grunngreiðslur til handa stefnda á grundvelli 19. gr. laga nr. 22/2006 fyrir nánar tilgreind tímabil. Stefndi kærði 3. júní 2011 síðari ákvörðun áfrýjanda 7. mars 2011 til úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála sem staðfesti þá ákvörðun áfrýjanda 8. september 2011.

6        Stefndi höfðaði dómsmál á hendur áfrýjanda 20. febrúar 2014 og krafðist þess að áfrýjanda yrði gert að greiða honum mismun þess sem hann fékk greitt frá áfrýjanda og þess sem hann hefði fengið greitt ef hann hefði notið tekjutengdra greiðslna til foreldra á vinnumarkaði samkvæmt 8. gr. laga nr. 22/2006. Hélt stefndi því fram að ákvörðun áfrýjanda frá 7. mars 2011 væri ólögmæt og bryti í bága við tiltekin ákvæði stjórnarskrár. Með dómi Hæstaréttar 2. júní 2016 í máli nr. […] var máli stefnda vísað frá héraðsdómi.

7        Stefndi höfðaði mál þetta gegn áfrýjanda 23. júní 2017. Kveðinn var upp úrskurður um formhlið málsins 9. mars 2018, þar sem frávísunarkröfu áfrýjanda var hafnað. Með hinum áfrýjaða dómi 4. júlí 2018 voru synjanir áfrýjanda 28. júní 2010 og 7. mars 2011 á fyrrnefndum umsóknum stefnda dæmdar ógildar.

Niðurstaða

8        Áfrýjandi byggir frávísunarkröfu sína á þeirri málsástæðu annars vegar að stefndi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn dómkrafna sinna, þar sem undirliggjandi fjárkröfur sem hafðar yrðu uppi til að ná fram þeim hagsmunum sem búa að baki kröfugerð stefnda, yrðu ákvarðanir áfrýjanda taldar ógildar, væru fyrndar. Hins vegar byggir áfrýjandi frávísunarkröfu sína á þeirri málsástæðu að stefndi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn um síðari ákvörðun áfrýjanda 7. mars 2018 þar sem stefndi hafi einungis krafist ógildingar á ákvörðun áfrýjanda en ekki á úrskurði hins æðra setta stjórnvalds, úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála.

9        Í fyrrnefndum úrskurði héraðsdóms 9. mars 2018, þar sem frávísunarkröfu áfrýjanda var hafnað, er tekið fram að fallist sé á með stefnda að hann hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn ógildingarkrafna sinna með þeim rökum að óljóst sé hvort almennur fyrningarfrestur eigi hér við og að ljóst virðist að réttur til greiðslna á grundvelli 8. gr. laga nr. 22/2006 geti síðar átt eftir að vakna í tilviki sonar stefnda.

10      Það er hlutverk dómstóla að taka afstöðu til þess hvaða fyrningarfrestur gildi um einstakar kröfur sem hafðar eru uppi í dómsmáli hverju sinni ef fyrningu er borið við. Undirliggjandi kröfur, að baki kröfugerð stefnda í máli þessu, eru fjárkröfur sem fyrnast á fjórum árum, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda en ekki verður talið að 6. gr. sömu laga eigi við um kröfur stefnda. Með umsóknum sínum um greiðslur samkvæmt lögum nr. 22/2006 11. júní 2010 og 3. febrúar 2011 var  fyrningu krafna stefnda slitið, sbr. 16. gr. laga nr. 150/2007. Með ákvörðun áfrýjanda um að synja fyrri umsókn stefnda 28. júní 2010 og við uppkvaðningu úrskurðar úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála 8. september 2011 hófust nýir fjögurra ára fyrningarfrestir, sbr. 16. gr. sömu laga.

11      Eins og fyrr greinir höfðaði stefndi dómsmál gegn áfrýjanda 20. febrúar 2014. Með þeirri málssókn var fyrningu síðari kröfu hans slitið, sbr. 15. gr. laga nr. 150/2007. Með dómi Hæstaréttar 2. júní 2016 í máli nr. […] var kröfum stefnda vísað frá héraðsdómi þar sem talið var að dómstóla brysti vald til þess að taka kröfur hans til greina. Samkvæmt 22. gr. laga nr. 150/2007 gat stefndi þá höfðað nýtt mál innan sex mánaða frá uppkvaðningu dóms Hæstaréttar. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 23. júní 2017. Þá voru liðnir meira en sex mánuðir frá frávísunardómi Hæstaréttar 2. júní 2016 um síðari kröfuna. Þá voru jafnframt liðin meira en fjögur ár frá því að áfrýjandi synjaði fyrri umsókn stefnda 28. júní 2010. Samkvæmt þessu voru þær fjárkröfur, sem stefndi hefði getað leitast við að hafa uppi í kjölfarið á ógildingu ákvarðana áfrýjanda, fallnar niður fyrir fyrningu þegar mál þetta var höfðað. Í ljósi þess að undirliggjandi fjárkröfur stefnda eru fyrndar verður ekki séð að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um þær kröfur sínar að ógilda beri umræddar ákvarðanir áfrýjanda.

12      Stefndi hefur hvað síðari ákvörðun áfrýjanda varðar einungis krafist ógildingar á ákvörðun áfrýjanda þrátt fyrir að ákvörðunin hafi verið kærð til úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála og úrskurðað um hana þar 8. september 2011. Sá úrskurður er endanlegur úrskurður stjórnvalda í málinu. Þegar litið er til þessa verður jafnframt ekki talið að stefndi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá ákvörðun lægra setts stjórnvalds frá 7. mars 2011 fellda úr gildi þar sem eftir stæði óhaggaður úrskurður hins æðra setta stjórnvalds.

13      Í ljósi alls framangreinds er því óhjákvæmilegt að vísa kröfum stefnda frá héraðsdómi.

14      Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

15      Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður en um gjafsóknarkostnað fer sem í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

     Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefnda í héraði skulu óröskuð.

     Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Sögu Ýrar Jónsdóttur,  450.000 krónur.

 

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur […] 2018

Mál þetta var höfðað 23. júní 2017 og dómtekið 18. apríl 2018. Ekki tókst að leggja dóm á málið innan lögbundins frests og var málið endurflutt og dómtekið að nýju 29. júní síðastliðinn. Stefnandi er A, […]. Stefndi er Tryggingastofnun ríkisins, Laugavegi 114 í Reykjavík. Dómari tók við málinu 10. janúar 2018 en hafði ekki fram að því haft nein afskipti af rekstri þess.

 

Dómkrafa stefnanda er tvíþætt; 1) Að synjun stefnda 28. júní 2010 á umsókn hans um tekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði verði ógilt. 2) Að synjun stefnda 7. mars 2011 á umsókn hans um tekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði verði ógilt. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda 2.488.935 krónur í málskostnað eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krafðist í öndverðu frávísunar allra krafna stefnanda en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 9. mars 2018.

 

Í málinu er deilt um hvort stefnandi, sem faðir alvarlega fatlaðs barns, eigi rétt á tekjutengdum greiðslum fyrir foreldra á vinnumarkaði samkvæmt 8. gr. laga nr. 22/2006 um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna. Þá er deilt um hvort það skilyrði laganna að nefnt ákvæði eigi aðeins við um tilvik barna sem greinast með alvarlega og langvinna sjúkdóma eða alvarlega fötlun eftir 1. október 2007 standist að lögum. Stefndi hefur í tvígang synjað umsóknum stefnanda um slíkar greiðslur á þeim grundvelli að fötlun sonar stefnanda var greind fyrir 1. október 2007. Stefnandi skaut síðari ákvörðun stefnda til úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála, sem staðfesti ákvörðun stefnda. Stefnandi höfðaði dómsmál á árinu 2014 og krafðist tiltekinna greiðslna á grundvelli 8. gr. laga nr. 22/2006. Fjárkröfur hans voru reistar á því að hann ætti samkvæmt lögum rétt til tekjutengdra greiðslna úr hendi stefnda í fimm mánuði á árinu 2011. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. […], var máli stefnanda vísað frá héraðsdómi. Niðurstaðan var byggð á því að í 8. gr. laga nr. 22/2006 væri ekki kveðið á um skýlausan rétt foreldris til tekjutengdra greiðslna vegna alvarlegs og langvinns sjúkdóms eða alvarlegrar fötlunar barns, heldur að foreldri gæti að ákveðnum skilyrðum uppfylltum átt rétt á slíkum greiðslum í allt að sex mánuði samkvæmt mati stefnda. Taldi Hæstiréttur að með því að stefnandi hefði ekki í málinu gert kröfu um ógildingu stjórnvaldsúrlausna stefnda og ekki nyti við í málinu neinna gagna um það hvernig þessum matskenndu lagaákvæðum hefði verið beitt í framkvæmd brysti dómstóla vald til þess að taka kröfur stefnanda til greina. Í máli því sem hér er til úrlausnar kemur því deila þessi fyrir dóm öðru sinni og freistar stefnandi þess nú að fá nefndar stjórnvaldsúrlausnir stefnda ógiltar.

 

Stefnandi byggir á því að hinar umdeildu ákvarðanir stefnda brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár. Þannig sé stefnanda mismunað á grundvelli greiningardags sonar hans. Með þessu sé algjörlega litið fram hjá aðstæðum þeirra einstaklinga sem í hlut eiga eða þörf þeirra fyrir umönnun. Stefnandi telur að af jafnræðisreglu stjórnarskrár leiði að börn sem glíma við sambærilegan sjúkdóm eða fötlun á sama tíma eigi rétt á að njóta sambærilegs stuðnings eða réttar til að fá notið umönnunar foreldra eða forráðamanna. Tengsl þessarar umönnunarþarfar og þess hvenær nákvæmlega sjúkdómur barns greindist séu að mati stefnanda ekki málefnalegur grunnur til að skera úr um hverjir njóti réttar og hverjir ekki. Þá telur stefnandi að ákvarðanir stefnda fari í bága við ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár um að öllum, sem þess þurfa, skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Þá telur stefnandi að ákvarðanir stefnda fari alveg sérstaklega í bága við ákvæði 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár þar sem kveðið er á um að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Með setningu laga nr. 22/2006 hafi löggjafinn viðurkennt að við þær aðstæður að foreldrar þurfi að leggja niður störf til að annast um barn sitt þá skuli framfærsla þeirra tryggð með tekjutengdum greiðslum til foreldrisins. Með þessu hafi löggjafinn kveðið á um tryggingu verndar og umönnunar barna í samræmi við það sem velferð þeirra krefst. Með því að miða rétt þennan við greiningardag barns sé á hinn bóginn komið í veg fyrir að öll börn sem eins er ástatt fyrir njóti þessarar verndar og þar með brotin jafnræðisregla. Stefnandi vísar til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og félagsmálasáttmála Evrópu til stuðnings kröfum sínum. Stefnandi vísar til þess að hvað sem líði því hvort fjárkröfur hans á hendur stefnda séu fyrndar eða ófyrndar hafi hann lögvarða hagsmuni af úrlausn ógildingarkrafna sinna. Þannig geti réttur til greiðslna á grundvelli 8. gr. laga nr. 22/2006 vaknað hvenær sem er vegna sjúkdóms barns og því sé vel hugsanlegt að slík atvik geti komið upp síðar vegna sonar stefnanda. Þá vísar stefnandi til þess að tilgangur og réttaráhrif kröfugerðar hans séu skýr og valdi stefnda engum vandkvæðum við að taka til varna í máli þessu. Þá skeri dómur um fyrri kröfu hans að fullu úr málinu efnislega og því hafi enga þýðingu að vísa frá síðari kröfunni.

 

Stefndi vísar til þess að ákvarðanir hans séu í fullu samræmi við 20. gr. laga nr. 158/2007 um breytingu á lögum nr. 22/2006. Ákvæði breytingarlaganna sé afdráttarlaust um að byggja beri aðgreiningu þeirra sem réttar njóta samkvæmt ákvæðinu og hinna sem ekki njóta réttarins á því hvort sjúkdómur eða fötlun barna þeirra hefur greinst fyrir eða eftir 1. október 2007. Stefndi telur sér óheimilt að veita undanþágu frá þessu. Með því að mat stefnda á greiðslum til stefnanda sé fyllilega lögmætt séu ekki forsendur fyrir því að dómstóll endurskoði þetta mat stefnanda. Þá byggir stefndi á því að með því að samþykkja umsókn stefnanda um grunngreiðslur samkvæmt 19. gr. laga nr. 22/2006 hafi stefndi tryggt rétt stefnanda nægjanlega samkvæmt 65. gr. og 75. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi hafnar því að ákvarðanir hans hafi verið andstæðar 65. gr. stjórnarskrárinnar eða ákvæðum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Samkvæmt 65. gr. stjórnarskrárinnar sé fyllilega heimilt að mismuna fólki að því gættu að slík mismunun sé byggð á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum. Í því sambandi verði að ætla löggjafanum svigrúm til að takmarka réttindi án þess að farið sé gegn stjórnarskrárvörðum rétti einstaklinga. Þannig sé nauðsynlegt þegar félagsleg réttindi eru lögleidd að afmarka við tiltekið tímamark hvenær reglur um slík réttindi taki gildi. Greiningartími hljóti að teljast málefnalegur grundvöllur til að miða við í þeim efnum. Slíkt viðmið sé almennt og gildi óháð aldri barns, kynferði, ríkisborgararétti eða þjóðernisuppruna. Ákvæðið brjóti því ekki í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrár. Þá ítrekar stefndi kröfu sína um frávísun málsins. Tilgangur stefnanda með ógildingarkröfum sínum hljóti að vera að geta síðar haft uppi fjárkröfur á hendur stefnda. Þær fjárkröfur telji stefndi fyrndar. Því hafi stefnandi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn ógildingarkrafna sinna. Um þetta vísi stefndi til nýlegs fordæmis Hæstaréttar sem hann telji að eigi að leggja til grundvallar í þessu máli, sem er dómurinn frá 8. mars 2018 í málinu nr. 145/2017. Hins vegar bendir stefndi á að seinni stjórnvaldsúrlausn stefnda hafi verið staðfest af úrskurðarnefnd fæðingar- og foreldraorlofsmála en stefnandi hafi ekki krafist ógildingar þess úrskurðar. Telur stefndi því að þó kröfur stefnanda myndu ná fram að ganga myndi úrskurður úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála standa óhaggaður. Einnig með vísan til þessa telur stefndi að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn ógildingarkrafna sinna.

 

Niðurstaða

Greiðslukerfi laga nr. 22/2006, eins og því var breytt með lögum nr. 158/2007, ákveður að kerfi greiðslna til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna skiptist í tvennt. Annars vegar eru grunngreiðslur til foreldris sem getur hvorki sinnt störfum utan heimilis né námi vegna þess að barn þess þarfnast verulegrar umönnunar vegna mjög alvarlegs og langvinns sjúkdóms eða fötlunar. Skilyrði þess að foreldri njóti réttar samkvæmt þessu eru nánar afmörkuð í lögunum og að nokkru háð mati stefnda. Hins vegar eru tekjutengdar greiðslur sem foreldri sem leggur niður launað starf vegna þeirra bráðaaðstæðna sem upp koma þegar barn þess greinist með alvarlegan og langvinnan sjúkdóm eða alvarlega fötlun getur átt rétt á í allt að þrjá mánuði. Aftur eru skilyrði þess að foreldri njóti réttarins nánar afmörkuð í lögunum og einnig er réttur til tekjutengdra greiðslna að nokkru háður mati stefnda. Umfang greiðslna er mjög ólíkt. Synjun stefnda 28. júní 2010 á umsókn stefnanda um tekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði, sem og synjun stefnda 7. mars 2011 á sams konar umsókn stefnanda eru einvörðungu á því byggðar að fötlun sonar stefnanda var greind fyrir 1. október 2007.

 

Við gæslu hagsmuna ríkisvaldsins eða einstakra þátta þess í skiptum við almenna borgara getur það ekki verið hlutverk stjórnvalda að leita allra leiða eða beita öllum brögðum til að fá sýknu fyrir hið opinbera eða til að fá málum vísað frá dómi. Þeim sem falið er að koma fram fyrir hönd ríkisvaldsins í dómsmáli er ekki tækt að verjast með öllum sömu ráðum og einkaaðilum. Þeim sem fara með opinbert vald eða sem falið er að gæta hagsmuna hins opinbera er trúað fyrir hlutverki sem þeir verða að sinna í almannaþágu og af virðingu fyrir skyldu sinni til að stuðla að réttmætri niðurstöðu. Þar getur tilgangurinn ekki helgað meðalið. Sonur stefnanda er enn á barnsaldri. Augljóst er, sérstaklega með tilliti til sjúkdóms hans og fötlunar, að þau atvik gætu enn orðið í lífi hans sem myndu kalla á að foreldrar hans þyrftu að leggja niður störf til að annast hann. Hagsmunir stefnanda af því að fá úrlausn um það hvort hann geti notið slíks réttar eða hvort gildissviðsákvæði hinnar umþrættu lagagreinar útiloki hann frá slíkum rétti eru því brýnir og augljósir og atvikum á annan veg háttað en til dæmis í dómi Hæstaréttar frá 8. mars 2018 í málinu nr. 145/2017. Varðar þá öngvu hvort fjárkröfur þær sem stefnandi taldi sig eiga á hendur stefnda vegna hinna umþrættu ákvarðana stefnda frá 28. júní 2010 og 7. mars 2011 eru fyrndar eða ekki.

 

Sá réttur sem í máli þessu er deilt um hvort stefnandi skuli njóta er í raun réttur barns til umönnunar sem því er nauðsynleg til að tryggja velferð þess. Þörf barns fyrir slíka umönnun er háð ástandi þess en alls ótengd því hvenær sjúkdómur þess eða fötlun er greind eða læknisfræðilega staðfest. Samkvæmt 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár, sbr. 14. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, skal börnum tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 97/1995, var tekið fram að gengið væri út frá því að nánari reglur um félagslega aðstoð samkvæmt 76. gr. yrðu settar með lögum. Með ákvæðinu væri ákveðið að til þyrftu að vera reglur sem tryggðu þessa aðstoð. Var sérstaklega í því sambandi vísað til 12. og 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu, sem fullgiltur var af Íslands hálfu 1976, og 11. og 12. gr. alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem fullgiltur var af Íslands hálfu 1979. Þá verður nú að telja að við túlkun 76. gr. stjórnarskrár verði einnig að líta til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem fullgiltur var árið 1992 og fengið lagagildi með lögunum nr. 19/2013. Það er viðurkennd regla að norrænum rétti að skýra skuli lög til samræmis við alþjóðasamninga sem ríki hefur staðfest eftir því sem kostur er. Samkvæmt þessu hefur 76. gr. stjórnarskrárinnar verið skýrð þannig að skylt sé að tryggja að lögum rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti einhverrar lágmarksframfærslu eftir fyrirfram gefnu skipulagi, sem ákveðið sé á málefnalegan hátt. Samkvæmt þessu verður einnig með lögum að tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar hefur almenni löggjafinn vald um það hvernig þessu skipulagi skuli háttað. Skipulag, sem löggjafinn ákveður, verður þó að fullnægja þeim lágmarksréttindum sem felast í ákvæðum 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þá verður það að uppfylla skilyrði 65. gr. stjórnarskrárinnar um að hver einstaklingur njóti samkvæmt því jafnréttis á við aðra sem réttar njóta, svo og almennra mannréttinda, samanber til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 19. desember 2000 í málinu nr. 125/2000. Ljóst er af íslenskri dómaframkvæmd að það er á valdi almenna löggjafans að ákveða þau mörk sem félagsleg réttindi samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar miðast við, svo fremi sem þau uppfylla önnur ákvæði stjórnarskrárinnar, eins og þau verða skýrð með hliðsjón af þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem íslenska ríkið hefur undirgengist. Þannig getur löggjafinn takmarkað gildissvið slíkra réttinda, til dæmis með tilliti til fjárhagslegra hagsmuna ríkisins, eða það svigrúm sem talið er vera fyrir hendi til að verja fé til slíkra þarfa. Þrátt fyrir svigrúm almenna löggjafans til mats á því hvernig þessi lágmarksréttindi skuli ákvörðuð geta dómstólar ekki vikið sér undan því að taka afstöðu til þess hvort það mat samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar. Eins og atvikum er háttað hér verður ekki fallist á að það standist málefnalega skoðun að gera greinarmun á rétti til félagslegrar aðstoðar til fjölskyldna barna sem eru fötluð eða alvarlega veik eftir því hvenær fötlun þeirra eða sjúkdómur er greindur. Með því að stefndi hefur byggt synjun sína á umsóknum stefnanda á þessu einu verður fallist á það með stefnanda að ógilda beri ákvarðanir stefnda. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Júlíar Óskar Antonsdóttur, sem telst hæfilega ákveðin 1.800.000 krónur. Ástráður Haraldsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

Dómsorð:

Synjun stefnda 28. júní 2010 á umsókn stefnanda um tekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði er ógild. Synjun stefnda 7. mars 2011 á umsókn stefnanda um tekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði er ógild. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Júlíar Óskar Antonsdóttur, 1.800.000 krónur.